Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
Uchodźca językowy ↔ przesiedleniec językowy
Слово Просвіти, №29 за 2017 рік
Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych
Uchodźca, przesiedleniec, osoba przemieszczona (czy przemieszczony?), ewakuowany (czy ewakuowana?)… Te słowa są dziś chyba najaktywniej wykorzystywane w przestrzeni medialnej. Choć ich definicja, a raczej rozumienie, pozostają problematyczne. Jeśli chodzi o inne państwa, to jakoś ustaliło się postrzeganie uchodźcy jako osoby, która opuszcza miejsce swojego zamieszkania podczas wojny lub klęski żywiołowej. Czy można w takim razie mieszkańców obwodów donieckiego i ługańskiego nazywać uchodźcami? Jeśli opierać się na przytoczonym znaczeniu z najbardziej autorytatywnych słowników akademickich, to jak najbardziej. A czy taka osoba jest przesiedleńcem? Znowuż, według odpowiednich słowników — to ten, kto przesiedlił się lub przesiedla na nowe miejsce zamieszkania albo został przesiedlony gdziekolwiek, gdzie druga część również wiąże się z wymuszonymi okolicznościami wyjazdu osoby ze stałego miejsca zamieszkania. Jeśli chodzi o osobę przemieszczoną, to słowniki proponują rozumieć jej status jako osoby siłą wywiezionej z kraju, w którym mieszka, do innego kraju. Ponieważ nikt siłą nie wywoził mieszkańców Donbasu i Ługańszczyzny, to nie warto kwalifikować ich jako przesiedleńców. Ewakuowanym uważa się tego, kto ewakuuje się lub ewakuował się gdziekolwiek. Pamięć o ewakuacji zawsze kojarzy ją z organizacją, co znowuż nie daje możliwości mówienia o ewakuacji. Wydawałoby się, że logika w poprzednich rozważaniach całkowicie nie istnieje, gdyż w polu państwowo-prawnym ustalił się termin osoba przemieszczona, ponieważ wszystkie tymczasowe dokumenty dla mieszkańców Donbasu i Ługańszczyzny, którzy opuścili rodzinne strony, operują właśnie nim. Jest to zarówno zaświadczenie o wzięciu do ewidencji wewnętrznie przemieszczonej osoby, jak i przepustki do przekroczenia linii rozgraniczenia itp., co zostało odzwierciedlone w obowiązujących dokumentach normatywnych: Postanowienie Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 1 października 2014 roku nr 509 „O ewidencji wewnętrznie przemieszczonych osób” z późniejszymi jedenastoma uściśleniami i zmianami, uzupełnieniami. Wątpliwe, by termin osoba przemieszczona należycie odzwierciedlał cały dramatyzm sytuacji, często tragizm tej ostatniej. Jego użycie na początku odzwierciedlało nie do końca uświadomione rozumienie statusu takich osób. Dostępne słowniki nie odzwierciedlają takiego zastosowania pojęcia osoba przemieszczona, a o uchodźcach nikt nie chce mówić, bo w polu legislacyjno-prawnym nie ma użycia pojęcia wojny czy okupacji.
Rozumiejąc umowność terminu osoba przemieszczona, będę go używał dla adekwatnego rozumienia odpowiednich kwestii.
Osoba przemieszczona — to nie tylko jedna osoba, ale i cały uniwersytet, instytut akademicki itp. Choć trudno wyobrazić sobie ich przemieszczenie bez całej infrastruktury. Ale to osobna kwestia. Na razie mowa jednak o pojedynczej osobie, gdyż przemieszcza się ona z całym swoim bogactwem duchowym, bo materialne zmuszona jest porzucić na pastwę losu. Oczywiście materiał zakładałby uogólnienie, ale na dziś wszystkie analityczne spojrzenia zawierają krańcowy subiektywizm. Dlatego spróbuję spojrzeć na kwestię osób przemieszczonych przez pryzmat ich własnej oceny. Oczywiście mowa nie o wszystkich osobach przemieszczonych (czy uchodźcach?), bo uogólnienia są możliwe tylko poprzez analizę wystarczającego do tego materiału.
Epizod pierwszy — emerytalno-elektoratowy. Ołena A. wyjechała dobrowolnie (czy może być osobą przemieszczoną?) jeszcze w czerwcu, nie oczekując niczego dobrego od narzucanego „rosyjskiego świata”, a w rzeczywistości — odnawiania wszystkiego, co sowieckie. Wynajęła mieszkanie w Kijowie i po roku, za zgodą znajomych, uzyskała pełnowartościową rejestrację w stolicy Państwa. Całkowicie umotywowane — wszystkie papiery związane z przemieszczeniem (zaświadczenie itp.) uważała za niepotrzebne. Lecz po miesiącu otrzymała telefoniczne powiadomienie z Hołosijiwskiego rejonowego zarządu Funduszu Emerytalnego Ukrainy o konieczności potwierdzenia statusu osoby przemieszczonej. Wszystkie odpowiedzi Ołeny A. w stylu: „Przecież jestem kijowianką, mam rejestrację” zbił z tropu naczelnik: „Choćby sto razy się pani rejestrowała — zawsze będzie pani osobą przemieszczoną!”. To był jak grom z jasnego nieba. Potem były długie listy do Ministerstwa Polityki Społecznej Ukrainy, Funduszu Emerytalnego Ukrainy, Kijowskiej Administracji Miejskiej, ale wszystkie one były przesyłane do Hołosijiwskiego rejonowego zarządu Funduszu Emerytalnego Ukrainy z tą samą odpowiedzią: musi pani dostarczyć zaświadczenie osoby przemieszczonej. Paradoksalne jest to, że człowiek ma wystarczający staż ubezpieczeniowy, dane o niej znajdują się w systemie elektronicznym, ale państwowo-biurokratyczny aparat uniemożliwia zmianę statusu Ołeny A. — ona dożywotnio jest osobą przemieszczoną. I chciałaby osoba nabyć inny status, ale nie jest to przewidziane ani przez prawo, ani przez inne dokumenty administracyjno-rozporządzeniowe. Zresztą poszczególnym deputowanym opisywane fakty są znane. Lecz najwyraźniej brakuje czasu na ich rozpatrzenie. Do tego trzeba zapewne dodać, że takich i podobnych historii o treści emerytalnej z wyjściem na status elektoratowy, czyli udział w procesie wyborczym, zebrało się niemało. Wnikliwy czytelnik od razu zauważy: a dlaczego więc oni o tym nie piszą, nie deklarują pełnym głosem we wszystkich mediach… Rzeczywiście umotywowane pytanie, ale odpowiedź na nie znajduje się nieco niżej.
Epizod drugi — językowo-integracyjny. Z
Od 2014 roku do dzisiaj na wszystkich tymczasowo niepodległych ukraińskiej władzy państwowej terytoriach uruchomiono mechanizm adaptacji przestrzeni edukacyjnej i kulturowej do rosyjskich standardów państwowych. Tak więc we wszystkich uczelniach wyższych (jeśli można je tak nazwać) w tak zwanym tworze „DRL” przeprowadzono rewizję programów edukacyjnych, kryteriów oceniania i wielu innych rzeczy oraz wprowadzono wszystkie wymogi licencyjno-akredytacyjne wzorca rosyjsko-edukacyjnego. Język ukraiński natomiast zepchnięto na margines, maksymalnie skracając godziny jego nauki w szkole, przenosząc go na zasady fakultatywne, a odpowiednio literaturę, historię i kulturę studiuje się jako ojczyste. Prawda, termin „historia ojczysta” nie jest do końca zrozumiały na Ukrainie, bo o jaką ojczyznę chodzi. Jeśli istnieje ojczyzna, to konieczne jest uzasadnienie dwóch wzajemnie powiązanych realiów — naród i język. Nad tymi ostatnimi pojęciami aktywnie pracują naukowcy z „DRL”, proponując interpretację odrębnego narodu „donbasowców” (I. I. Diagoweć) i podając źródła jego formowania. Nad donbaskim regiolektem języka rosyjskiego również aktywnie pracują (W. Terkułow), którego jedną z cech jest obecność słów, które nie są utrwalone, według ogłoszonych na wykładach przed „społecznością DRL” twierdzeń tych uczonych, w innych językach, na przykład: chałabuda (używali go Panas Myrny, Ołeś Doswitnij, Ołeś Honczar, Jurij Zbanacki i in.), tormozok (zanotował prof. W. Użczenko w swoich pracach) i in. Definiowanie takich kluczowych pojęć dla niedotworu „DRL” jest, jak powiedziałby W. Lenin, „archiważne”, ponieważ wtedy teza o wyjątkowości tego kraju nabiera wykończenia, jest całkowicie umotywowana. Rzeczywiście, „konstrukt państwowy” (czy „niedopaństwowy konstrukt”) został wymodelowany — język, naród i terytorium. Czego więc chcecie, panowie? Stąd też obstawanie przy tezie na negocjacjach w formacie mińskim o szczególnym statusie współczesnych terytoriów ORDŁO, a w rzeczywistości — coś innego… Rozumny czytelnik zrobi tu pauzę i, dziwiąc się, pomyśli: ale przecież znaczna część tych, którzy opuścili Donbas i Ługańszczyznę, w życiu codziennym posługuje się językiem rosyjskim. Najwyraźniej nie przyswoili oni jego donbaskiego regiolektu. Dlatego stali się językowymi uchodźcami lub językowymi przesiedleńcami. Epizod trzeci — społeczno-państwowy. Dlaczego „ruski mir” znalazł aktywne poparcie na Donbasie i Ługańszczyźnie? Jedni twierdzą, że przyczyną jest brak języka ukraińskiego. Ale to nie do końca prawda, bo szereg rejonów miało aktywnych nosicieli ukraińskich gwar — amwrosijiwski, szachtarski, słowiański, nowoazowski, wielkonowosiłkowski. Inni podkreślają dominację języka rosyjskiego na tych ziemiach. Podobna opinia ma swoją motywację w tym, że na początku lat 90. w Doniecku, na przykład, nie było ani jednej ukraińskojęzycznej szkoły. Nie wdając się w rozwlekłe rozważania, bo jest co powiedzieć, gdyż ponad 15 lat prowadziłem autorski program „Mowo ridna, słowo ridne…” w Donieckim Radiu Obwodowym, zauważę: a co z tymi, którzy posługując się rosyjskim w życiu codziennym, nie przyjęli idei „DRL”? Wreszcie są rozważania o tym, że w rzeczywistości przyczyną jest podział w postrzeganiu i ocenie przeszłości, umiejętności rozstania się z nią. W pokoleniu czy pokoleniach, które aktywnie biorą udział w głosowaniu, aktywna jest pamięć o przeszłości, ciągła nostalgia za utraconym, ciągłe omawianie utraconego szczęścia „radzieckości”. Ta ostatnia w ich głowach kojarzy się z młodością, młodzieńczym zapałem, pokazową równością wszystkich, ciągłymi nadziejami na państwo, które i zapewnia mieszkanie, i gwarantuje pracę… I nie trzeba ciągle z kimś konkurować, ponieważ ktoś inny decyduje za ciebie. Współczesne ORDŁO rzeczywiście w tym sensie są szczególne… W aktywnym okresie swojego rozwoju wielokrotnie uzupełniały się tymi, którzy albo próbowali uciec od kołchozowego „raju”, albo zmieniali swoją drogę życiową po II wojnie światowej (byli jeńcy byli pozbawieni prawa do zatrudnienia w innych regionach), albo pragnęli wyrwać się z „objęć” kołchozowo-wiejskiego uporządkowania (do 1979 roku chłopi nie mieli pełnowartościowych paszportów) i dalej można kontynuować. Z jednej strony, takie formowanie przemysłowo-ekonomicznych (górniczych, fabrycznych itp.) kolektywów tworzyło stałą atmosferę walki o przywództwo, a z drugiej — poprzez neutralizację takiej rywalizacji, która odbywała się przez podporządkowanie naturalnych liderów dyrektorom przedsiębiorstw, strukturom partyjnym, ustalano różne modele manipulowania kolektywami, narzucania pewnych wartości jako własnych. Jeszcze w latach 70. na jednej z narad ogłoszono absolutną marginalność sektora kulturalnego na Donbasie i Ługańszczyźnie. Wszystko to stało się tym potężnym czynnikiem, który odegrał decydującą rolę w konserwowaniu „radzieckości”. Potrzebny był tylko odpowiedni model wydobycia zakonserwowanej „radzieckości” na powierzchnię i zbudowania na jej podstawie niedopaństwowego tworu, w którym wszyscy mają równe możliwości, od każdego zależy przyszły postęp takiego sobie „DRL”.
Czwarty epizod — podolsko-doniecki. W 2014 roku Doniecki Uniwersytet Narodowy przeniósł się (tak oficjalnie kwalifikuje się wyższe uczelnie, które nie mogły kontynuować swojej pełnowartościowej działalności na terytoriach ORDLO) na podolską ziemię i kontynuował swoją działalność w Winnicy, a w 2016 roku, zgodnie z wolą zespołu pracowniczego, przyjął imię Wasyla Stusa. Nie będę wdawał się w szczegóły i przebieg wszystkich wydarzeń związanych z nadaniem uniwersytetowi imienia Wasyla, ponieważ pisałem o tym swego czasu na łamach zarówno „Słowa Proświty”, jak i „Donecczyny”. Chodzi o coś zupełnie innego… Stosunek winniczan do przeniesionego uniwersytetu jest pozytywny, co potwierdza zaufanie absolwentów do nauki w nim, wszak już dwa lata z rzędu Doniecki Uniwersytet Narodowy imienia Wasyla Stusa prowadzi kampanię rekrutacyjną na podolskiej ziemi. A ogólna liczba studentów pierwszego roku na przeważającej większości specjalności potwierdziła należytą ocenę uniwersytetu. W tych warunkach uniwersytet stara się aktywizować więzi Doniecczyny i Winnicczyzny, co udaje się dzięki przeprowadzaniu dwa lata z rzędu Otwartego konkursu twórczego wśród młodzieży szkolnej i studenckiej „Słowo w duszy — dusza w słowie”, organizacji oraz udanemu przebiegowi Międzynarodowej interdyscyplinarnej konferencji naukowo-praktycznej z okazji 90. rocznicy urodzin Ołeksy Tychego „Myśleć z Ołeksą Tychym: godność, wychowanie, tożsamość” (27.01.2017), przeprowadzonej dzięki aktywnemu dialogowi Donieckiej wojskowo-cywilnej obwodowej administracji państwowej oraz Winnickiej obwodowej administracji państwowej itd. W tych warunkach dość ważne jest zachowanie zasady tolerancji, ponieważ poczucie przebywania w gościach do tego zobowiązuje. Portret językowy miasta Winnicy oraz szeregu miasteczek Podola wymaga gruntownej analizy. Ograniczenie się w takim przypadku do pewnych modeli ankietowania językowo-społecznego to nie rozwiązanie kwestii, a jedynie jej stwierdzenie. Dlatego bardzo dziwnie było usłyszeć w wywiadzie w maju—czerwcu 2017 roku z kierownikiem katedry języka jednej z uczelni miasta Winnicy na winnickim „Radio ROKS.Rok” sentencję, że ukraińskojęzyczni mieszkańcy samego centrum obwodowego oraz obwodu w ogóle czytają bardzo mało, znacznie mniej niż rosyjskojęzyczni. Takie rozważania naukowiec potwierdzał własnymi uogólnieniami, które były skutkiem już długotrwałych (czy to dwuletnich, czy to trzyletnich) ankietowań. A młodzież nie przechodzi w komunikacji na ukraiński z motywacją większej kulturowej „macierzystości” rosyjskiego. Najwyraźniej taką sytuacją, zdaniem kandydata nauk filologicznych, motywowany jest także wybór przez rodziców rosyjskojęzycznego nauczania w szkole. Trudno było podobne rzeczy przyjąć i należycie zrozumieć kierownika katedry, osoby, która gruntownie bada język ukraiński. Tak, rzeczywiście, w komunikacji młodzieży w Winnicy czasami uderza dążenie do porozumiewania się po rosyjsku, co nie staje się zjawiskiem masowym, ale wymaga wnikliwej analizy i badania. Jeśli kiedyś koleżanka oświadczyła mi, że nigdy Chreszczatyk nie będzie rozmawiał po ukraińsku, to w Winnicy na ulicy Sobornej ukraiński mimo wszystko słychać znacznie częściej niż rosyjski. Nie jestem gotowy dzisiaj odpowiedzieć na szereg niezwykle aktualnych pytań związanych z portretem językowym centrum obwodowego Winnicczyzny, ale uważam, że wymaga on swojego przemyślenia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
