Сторінка · с. 5сторінка оригіналу ↗
NIE WOLNO NAM SIĘ ZŁAMAĆ
Слово Просвіти, №30 за 2011 рік
Niejednokrotnie pojawiała się myśl, że niepodległość przyszła Ukrainie bardzo łatwo. Bez krwi i walki. W rzeczywistości wcale tak nie jest, jest ona skropiona krwią wielu bohaterów, o których wiemy niewystarczająco dużo, a o niektórych nie wiemy wcale. Jedną z takich heroicznych postaci była ukraińska poetka, krytyczka literacka, działaczka społeczna, której 105. rocznica urodzin właśnie mija. Podczas okupacji niemieckiej Ołena Teliha kontynuowała pracę na rzecz ukraińskiej kultury, została przewodniczącą Związku Pisarzy Ukraińskich, nie zważała na zarządzenia reżimu okupacyjnego. Między emigracją a śmiercią świadomie wybrała śmierć — została rozstrzelana w lutym 1942 roku w Babim Jarze. Nadija KYRIAN NIE ZDRADZIĆ SIEBIE Ołena Teliha była osobą integralną, żyła, ani na jotę nie odstępując od własnych przekonań. Pisała: „Kiedy my, poeci, piszemy o odwadze, twórczości, szlachetności poświęcenia i tymi utworami zapalamy oraz wysyłamy na niebezpieczeństwa innych, to jak możemy sami tego nie robić? Prawdziwa poezja to nie wymyślona kombinacja, to wypływ duszy. Jakże będę się czuła, gdy pójdę przeciwko swojej poezji? Kiedy zginę, to będę wiedziała i innym pokażę, że żyłam tak, jak chciałam i jak powinnam była żyć, jeśli zaś będę siedzieć w bezpiecznym zapleczu — to już będzie zdrada mnie samej”. Z okazji 105. rocznicy urodzin Ołeny Telihi aktorka Lwowskiego Narodowego Teatru im. Marii Zańkowieckiej Natalia Lisowa oraz reżyserka tego samego teatru Inna Pawluk stworzyły i wystawiły sztukę „Ołena Teliha. »Albo — albo«”. Natalia Lisowa, która gra rolę Ołeny Telihi, opowiedziała o pracy nad inscenizacją: „Kiedy z Inną Pawluk pisałyśmy sztukę, tworzyłyśmy spektakl, pragnęłyśmy pokazać Ołenę Telihę nie jako heroiczny pomnik, a jako żywego człowieka ze wszystkimi jej strachami, bólami, przeżyciami, zrozumiałego dla widzów. Poprzez postać Ołeny Telihi chciałyśmy pokazać, że w każdej sytuacji, w szczególności w tej, która obecnie jest na Ukrainie, nie powinniśmy opuszczać rąk. Przecież wtedy, podczas okupacji niemieckiej, kiedy pojawiło się zagrożenie jej życia, przyjaciele mówili: wyjeżdżaj! Miała taką możliwość. Ale odpowiedziała: »Nie wolno nam się złamać! Nie możemy opuszczać rąk!« To jej dewiza”. Pracując nad spektaklem, autorki badały różne źródła informacji: listy, wspomnienia o Ołenie Telihi, jej utwory publicystyczne, wiersze. Najciekawsza jest korespondencja, w niej najbardziej bezpośrednio przekazane są uczucia człowieka właśnie w tamtym czasie. W późniejszych wspomnieniach piszą bardziej wzniośle, nakłada się wizja narratora, materiał jest już »podkolorowany« — uważa pani Natalia. Opracowując materiał, rozważano warianty jego podania. Można było po prostu przeczytać wiersze Ołeny Telihi przy akompaniamencie muzycznym. Ale chciało się pokazać jej dramat, kształtowanie się osobowości, prześledzić, jak, według słów jej przyjaciółki, poetki Natalii Łewyckiej-Chołodnej, Ołena przemieniła się »z sentymentalnej Lenoczki w heroiczną Joannę d’Arc«. Nawiasem mówiąc, Natalia Łewycka wyjechała za granicę i dożyła 103 lat. Tęskniła za Ukrainą, pisała, że chciałaby zakończyć życie jak jej przyjaciółka, żałowała, że nie zdobyła się na taki czyn. »JEDYNY DZIEŃ — MOJEGO ŻYCIA KORONA« Sztuka zaczyna się właściwie »od końca«. Luty 1942 roku, kiedy na rozkaz kierownictwa OUN Ołena i jej towarzysze mieli wyjechać z okupowanego przez Niemców Kijowa, ponieważ stało się wiadome, że 9 lutego wszystkich, którzy przyjdą na zebranie Związku Pisarzy Ukraińskich, mają aresztować. I tej nocy, kiedy został dokonany fatalny wybór, przed oczami Ołeny przesuwa się całe życie, we wspomnieniach, przywołanych fotografiami ze starego albumu… Natalia Lisowa opowiada o problemach, z którymi się zetknęła: jak stworzyć żywy obraz, a nie »heroiczny schemat«. Gwałtowne pukanie do drzwi, owczarki szczekają, słychać język niemiecki. Jaka jest reakcja zwykłego człowieka? Przestraszy się. Jak to zagrać? I nie być podłą, i nie być sztuczną. Pokazać, jak ta kobieta mogła się skumulować, przezwyciężyć strach, powiedzieć: nie, nie złamię się, i żeby w to uwierzyli widzowie — właśnie takie zadanie stawiają autorki sztuki. Za podstawę utworu wzięto kilka kluczowych momentów biografii Ołeny Telihi, które radykalnie wpłynęły na jej kształtowanie się. Sama Ołena jaskrawo opisuje »ostre zakręty«, na przykład taki epizod: »Stało się to bardzo niespodziewanie i bardzo szybko. To, być może, była jedna sekunda… Było to na wielkim balu w salach Domu Narodowego na Vinohradach, który urządził jakiś komitet charytatywny rosyjskich monarchistów pod patronatem znanego Karla Kramářa. Byłam wtedy w towarzystwie błyskotliwych kawalerów, siedzieliśmy przy stoliku i piliśmy wino. Nie wiadomo kto i nie wiadomo z jakiego powodu zaczął mówić o naszym języku wszystkimi znanymi »żelaziaku na puziaku«, »psi język«, »mordopisnia«… Wszyscy z tego rżeli… A ja nagle poczułam w sobie ostry protest. We mnie bardzo szybko narastało oburzenie. Ja sama nie wiedziałam dlaczego. I nie wytrzymałam tego napięcia, w mgnieniu oka wstałam, uderzyłam pięścią w stół i oburzona krzyknęłam: »Wy — chamy! Ten psi język — to mój język! Język mojego ojca i mojej matki! I ja was więcej nie chcę znać!« Ja ostro się odwróciłam i, nie oglądając się, wyszłam. I więcej do nich nie wróciłam. Od tego czasu zaczęłam, jak Ilja Muromiec, który trzydzieści trzy lata nie mówił, mówić tylko w języku ukraińskim«. Opór wobec przemocy, chamstwa był u Ołeny w genach, od rodziców. Podczas I wojny światowej matka ją uczyła: mimo tego, że władasz niemieckim, nie powinnaś porozumiewać się w ich języku, bo oni są okupantami. Jej matka była bardzo miła, cicha, dbała o dom, ale przy tym z nadzwyczajnym poczuciem własnej godności, »cywilnej odwagi«, jak tę cechę później nazwała Ołena w artykule »Partacze życia«. A ojciec był znanym urzędnikiem Ukraińskiej Republiki Ludowej, ukraińskim patriotą. Natalia Lisowa w roli Ołeny Telihi
Wielki wpływ na Ołenę Telihę miało ukraińskie środowisko emigracyjne w Polsce i Czechosłowacji, gdzie mieszkała od 1922 do 1941 roku. Byli to ludzie, w których łączyły się intelekt, wiedza, przełom, wolność ducha. Wśród nich Dmytro Doncow, Ołeh Olżycz, Łeonid Mosendz, Ułas Samczuk, Mychajło Sciborski, Ołeh Sztul-Żdanowycz oraz inni, którzy żyli Ukrainą. Ich idee Ołena chłonęła jak gąbka. W spektaklu „Albo – albo” autorom udało się stworzyć obraz Ołeny Telihy, który oddaje jej prawdziwy charakter, jej duszę. Jest dumna, niezależna, silna, bezkompromisowa, pragnie porywu, a nie szarej, codziennej egzystencji, ale jednocześnie – delikatna, romantyczna i wzruszająca. „Dokopywaliśmy się do wszystkich szczegółów, nawet codziennych, aby stworzyć prawdziwy obraz prawdziwej kobiety – opowiada Natalija Lisowa. – Na przykład w epizodzie, kiedy Ołena z Ułasem Samczukiem szli pieszo z Krakowa do Lwowa, zmierzając do Kijowa, i mogli zabrać tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Kiedy zatrzymali się w jakiejś miejscowości, Ołena napisała do Mychajła Telihy: jak ktoś będzie jeszcze przechodził przez granicę, przekaż mój kapelusz. Albo w Warszawie, kiedy było krucho z pieniędzmi (a zdarzało się to nierzadko), dzieliła się czysto kobiecymi problemami z Nataliją Łewycką: muszę odrestaurować sukienkę (pieniędzy na nową nie było). „Chcę zmienić »banana« na »rumbę«. Do niej chcę kupić nową farbę do ust…” To zdumiewające: przy tych kapeluszach, „bananach”, „rumbach” i innych kobiecych drobiazgach żył w niej silny i niepokorny duch”. W kręgu przyjaciół Ołena cieszyła się niezwykłym szacunkiem, miłością, budziła zachwyt. Była szczęśliwa w życiu osobistym: jej mąż – Mychajło Teliha, kubański kozak, bandurzysta, inżynier leśnik, podzielał jej poglądy, był oparciem i wsparciem. Sam również żył Ukrainą, każdego dnia wykonywał konkretne działania. Prawie jak w bajce – poszedł za nią na pewną śmierć: aresztowano ich po zebraniu Związku Pisarzy, na którym Ołena występowała. Aby zostać aresztowanym razem z żoną, podał się za pisarza, którym w rzeczywistości nie był (osoby postronne tego dnia wypuszczano). W rzeczywistości ich relacje to nie cud i nie bajka. Poetka Hałyna Zełynśka (pseudonim Hala Hałyczanka) pisze w tej sprawie: „Nie żyła półoddechem, półduszą, półkrokiem. Była zdumiewająco integralna w swoim porywie do piękna, do Boga, do czystości. Tego wymagała też od mężczyzn. Dlatego obok niej pojawił się tak potężny, integralny mężczyzna jak Mychajło Teliha, inny tam nie mógł być. Jak mówi Ołena: »Wybraniec musi być swój«. W starszym wieku pojawia się Dmytro Doncow. To spotkanie można rozpatrywać nie tyle jako zakochanie, co jako coś bardzo głębokiego, pokrewieństwo dusz. Ten człowiek również wiele wniósł do jej formowania się jako bojowniczki, nacjonalistki, Ukrainki przez wielkie U”. Koniec spektaklu jest znany i prawdziwy: „Seria z automatu. Cisza”. NIE BĄDŹMY „PARTACZAMI ŻYCIA” Widzowie są różni i reagują różnie. Ktoś wie o Ołenie Teliże wiele, ktoś usłyszał po raz pierwszy. Ale nikt nie pozostaje obojętny. Możliwe, Ołena i Mychajło Telihowie. Kraków, 1939 r. dla kogoś – to początek przebudzenia. Niektórzy nauczyciele później opowiadali, że licealiści nawet przepisują sobie wiersze Ołeny Telihy. Podczas spektaklu ludzie nierzadko płaczą. Aktorzy rozumieją: ich praca nie jest daremna. „Wydaje mi się, że dusza Ołeny Telihy wyczekała swój czas i właśnie teraz, wcielona w aktorski obraz, będzie bardziej dostępna dla widzów – uważa Natalija Lisowa. – My z Inną Pawluk rozumiemy, że robimy dobrą i potrzebną sprawę. Nie wystawiamy byle czego. Pracując nad sztuką o Ołenie Teliże, stałyśmy się jak siostry. Ta praca każdego dnia nas jednoczy”. Aktywnie włączył się w popularyzację obrazu Ołeny Telihy Jarosław Heletij, członek Proświty, kandydat nauk technicznych, redaktor naczelny corocznego almanachu „Ukraiński Wiśnyk”, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Jest on redaktorem książki „Ołena Teliha. »Albo – albo«”, dziewiętnastej z serii „Komi-Gułagiana”. Zawiera ona sztukę, a także wspomnienia, artykuły współczesnych autorów o Ołenie Teliże, gdzie końcowym akordem jest wybór wierszy poetki z Browarów Hałyny Hałyczanki, poświęcony Ołenie Teliże. Jarosław Heletij to jeden z pierwszych wdzięcznych widzów sztuki. Dzieli się wrażeniami: „Spektakl to skupisko impulsywnej energii. Nagranie spektaklu i książkę planujemy rozesłać do wszystkich regionów Ukrainy, aby naprawdę docenili kobietę-bohaterkę. Ołena Teliha to postać historyczna, z jej kobiecością, pięknem, talentem, zdecydowaną oceną wydarzeń i z jej słynnym »Albo – albo«. Albo człowiek jest patriotą Ukrainy, chce widzieć, budować ten kraj, walczy za niego, albo człowiek jest obojętny wobec Ukrainy, zdradza jej interesy, wyzyskuje dla własnego wzbogacenia. To hasło jest aktualne i dzisiaj. Dla młodzieży spektakl to pierwotne źródło ideowości, które może odciągnąć od niepotrzebnych show, marnowania czasu. I jednocześnie apel do naszych dramaturgów, pisarzy, jakby wezwanie, by pisać nie jednodniówki, a utwory godne takich bohaterów jak Ołena Teliha. Uważam, że Ołena Teliha i aktorka Natalija Lisowa, jej twórcza przyjaciółka Inna Pawluk – to siostry ducha”. Sztuka „Albo – albo”, jak i jej główna bohaterka, jest obecnie niezwykle aktualna. Oto fragment referatu Ołeny Telihy „Partacze życia”, który został wygłoszony w 1941 roku w krakowskiej „Proświcie”: „Partacze życia – to ci ludzie, którzy nie mają zwykłej, nie bohaterskiej, a codziennej cywilnej odwagi… obrażają się tylko za siebie i to tam, gdzie ta obraza przyniesie im jakąś korzyść, a nie pogorszy stosunków z potrzebnymi ludźmi i ich stanu materialnego… uważają, że nieszczęście jest nie po to, by z nim walczyć, tylko po to, by je taktownie omijać… nigdy nie mają na tyle odwagi i uczciwości, by stanąć po stronie głosiciela prawdy… gotowi są stanąć w każdej chwili po stronie obojętnie jakiego zwycięzcy…” Zatem, gdybyśmy wszyscy mieli „cywilną odwagę”, każdy podpierał sobą niebo prawdy i sprawiedliwości, naród normalnie rozwijałby się, kwitł i nie potrzebowałby takich ofiar, na jakie zdobyli się Ołena Teliha, Wasyl Stus, Wiaczesław Czornowił i inni bohaterowie. Więc szanujmy i pamiętajmy o nich!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
