Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

PORTRET Z INTERMEZZO Fragment powieści Mychajła Słaboszpyckiego

Слово Просвіти, №30 за 2011 рік

To było wybawienie. Uciec od znienawidzonej codziennej roli, od przyciszonych szeptów w biurze, które wywoływały w mojej duszy uczucie lepkiego niepokoju, od smutnej szarej codzienności. Znaleźć się gdzieś tam, pośród polnych przestrzeni, pod wysokim czystym niebem. Nie słyszeć nawet ludzkich głosów, nie widzieć gazet. Tylko tak można trochę rozluźnić duszę i uspokoić serce. Szczególnie kusiło to, że Czykałenko nie zamierzał w Kononówce zajmować się mną; zatem nikt nie będzie mi tam wisiał nad duszą. Będę tam sam. Samotny. Samotność może stać się dla mnie pierwszym lepszym lekarstwem. To, czego nie wytrzymują i od czego uciekają inni, dla mnie może być twierdzą duszy. Płynąłem w nocy parowcem do Kijowa i wcale nie mogłem spać. Dlatego cały dzień byłem zmęczony i poruszałem się jak somnambulik. Jewhen Charłampowycz opowiadał coś o swoich kłopotach z „Radą”, skarżył się na bierność społeczności, która bardzo niechętnie poświęca na gazetę grosz, nijak nie wychodzi ludziom kochać ukraińską sprawę do głębi kieszeni, chętniej kochają tylko do głębi duszy. Czykałenko ciągle łamie sobie głowę, skąd wziąć pieniądze, żeby pokryć coroczny deficyt „Rady”. To przecież nie jakaś drobnostka — ponad dwadzieścia tysięcy rubli! Zrozpaczony i nawet sam skonsternowany swoimi wyrzutami pod adresem naszego anarchistycznego narodu (każdy słyszy tylko siebie, dba tylko o siebie, a ukraińska sprawa — to tylko wysokie rytualne słowa!), smutno twierdzi: jak już całkiem zabraknie pieniędzy na gazetę, to zamknie ją i całkiem zniknie z ukraińskich horyzontów. Weźmie na przykład i zmieni jedną literę w nazwisku Czykałenko. Był Czykałenko, a stanie się Czykalesko. I już nowo upieczony Rumun nie będzie miał żadnego interesu w ukraińskich kłopotach. Patrząc na Jewhena Charłampowycza i słuchając go jednym uchem, pomyślałem: doprawdy, jak ciężko być Ukraińcem! Francuzi, Brytyjczycy, Szwedzi, Niemcy, Hiszpanie, Duńczycy, Holendrzy mogą dziękować losowi, że urodzili się nie Ukraińcami. Że nie znają wszystkich naszych nieszczęść. Nawet w strasznym śnie nie przyśni im się to, że nie brzmi ich język. Ukrainiec — to jak ciężka choroba, która wycieńcza człowieka i zatruwa całe jego życie. Oni nawet nie mogą podejrzewać, że pisanie książek — to swoista forma filantropii. I że na te książki, jak to mówią, w dzień z ogniem trzeba szukać czytelników, bo czyni je nieprzystępnymi dla czytelników język. Prostemu ludowi naszemu jest on po części niezrozumiały, bo — „pański”, a państwu naszemu niezrozumiały i nieprzyjemny, bo „chłopski”. Oto i Czykałenko bije się ze swoją „Radą”. Z początku orientował się na chłopów, a chłopi nie przyjmują gazety, bo pisze się w niej nie po ichniemu, a „bardzo po uczonemu”, to niech panowie ją czytają. A gdzież tych panów ukraińskich choć kilka tysięcy zebrać? Tylko dorwie się do jakiegokolwiek majątku, to od razu się zmoskwicza, żeby pokazać: powiedzmy, ja nie od pługa, ja „krwi niemal szlachetnej”. Wszystko po moskiewsku i po francusku ględzą. Dlatego ukraińskie wydania ciągle ledwo dychają. Dobrze, że jest Galicja z jej gazetami i czasopismami. Choć język tam okaleczony polonizmami i germanizmami, to jednak ukraiński. I wszyscy naddnieprzańcy oraz słobożanie mają gdzie drukować swoje utwory — w Galicji i dla nich wystarcza wydań. Neczuj-Łewycki i Hrynczenko dużo prochu zużyli na walkę z zalewem galicyzmów oraz z tamtejszą pisownią, która przesiąka i do „Rady”, ganią za to Czykałenkę i całą redakcję, a im ciężko znaleźć złoty środek, żeby dogodzić wszystkim. Przyjechaliśmy do Kononówki pod wieczór. Powitały nas zapachy letniego pola i stare wysokie drzewa całkiem zapuszczonego parku obok majątku. Nad drzewami — stada krzykliwych gawronów. Czykałenko powiedział, że rodzina jego za granicą. Ale zdaje się, że tam tylko synowie i córka studiują na uniwersytetach, a żona, której nigdy nie widziałem, stale mieszka w innym majątku w Pereszorach. Coś tam, jak mi napomykano w redakcji „Rady”, u Jewhena Charłampowycza z nią się popsuło. Ale ja nie bardzo tego słuchałem. W każdej rodzinie są swoje problemy i postronny nie może tam wchodzić. Ja tym chętnym do popiskiwania o cudzych rodzinach i tamtejszych konfliktach poradziłbym rozprawić się ze swoimi bliskimi i dać sobie radę w stosunkach z nimi. Bo, jak mówią, cudze widzimy aż pod lasem, a swojego nie widzimy pod nosem. Już rano zauważyłem: tutaj dużo słońca i świeże ciepłe powietrze. Aż płuca łaskocze. Oddychaj — i oddychać się chce. I bezludne pola dookoła. Jest gdzie odpocząć zmęczonemu spojrzeniu. Po śniadaniu Jewhen Charłampowycz pokazuje mi gospodarstwo, aż nadto dokładnie opowiada, co i gdzie. Takich gospodarzy doprawdy mało. Po całej Rosji czytają jego „Rozmowy o rolnictwie”. Jego za to nawet medalami nagrodzono. Specjaliści dobrze wiedzą, co to jest „czarny ugór”, który kultywuje Czykałenko. Wszystko to bardzo ciekawe, ale byłem zbyt wycieńczony na długie rozmowy. Mógłbym śladem Jewhena Charłampowycza powtórzyć jego frazę: „Dzień biegnę, trzy leżę”. Kiedy prowadził mnie po majątku, ja tylko myślałem, kiedy już te oględziny gospodarstwa się skończą, bo wydawało się, że zaraz pęknie mi z bólu głowa. Najwyraźniej Czykałenko zrozumiał mój stan, bo wypuścił mnie po obiedzie zdrzemnąć się. A następnego dnia odjechał do Kijowa. Długo wyczekiwana samotność wzięła mnie w swoje objęcia. Już nawet uwierzyłem w to, że w Kononówce mieszka spokój, i marzyłem o spotkaniu z nim. Żeby upewnić się w tym, że się nie mylę, powoli powędrowałem po domu. Zaglądałem w każdy jego zakurzony zakątek. Płoszyłem leniwe cienie za portierami. Wszystkie rzeczy w pokojach czujnie przyglądały się mnie. Przechowywały w sobie głosy innych ludzi, spojrzenia, dotyki ich rąk. Wszystkie one z innych żyć i mogą wiele o nich opowiedzieć. Ale ja dla nich przybysz skądś, one jeszcze nie przywykły do mnie. Staję naprzeciw masywnego ciemnego lustra w ponurej oprawie. Z niego wyłania się bladolicy czarnobrody mężczyzna ze spłoszonymi oczami. Wpatrując się w jego twarz, z podziwem domyślam się, że to — ja. Cała ta postać — moja powłoka. Każdy z nas wyobraża sobie siebie trochę innym, niż jest. A dlatego, spotkawszy się ze swoją podobizną, przeżywa lekkie rozczarowanie. Jakby niespodziewana chmura machnęła wygiętym ogonem na czystym horyzoncie. Przypomniała o tym, że w ślad za radością spada na człowieka smutek, że wesołe barwy świata mogą naraz zmatowieć, niosąc przeczucie okrutnych dramatów życia. * * * Czykałenko, jak już zdążyłem zauważyć, lubi zabierać ze sobą psy na spacery w pola. Stateczny mężczyzna nagle po chłopięcemu wkłada cztery palce do ust i wybucha ogłuszającym gwizdem. I choćby psy były gdziekolwiek, zrywają się z miejsca i żwawo biegną na gwizd. Psy to wybiegają daleko naprzód i wracają do Czykałenki, to zostają gdzieś z tyłu i rzucają się za nim w pogoń. A on stąpa niespiesznie — nieśpieszny w ruchach, krępy, śniady, z zawadiackimi kozackimi wąsami, w słomkowym kapeluszu nieco na bakier. I z każdego gestu można w nim poznać statecznego gospodarza, który umie sobie ze wszystkim poradzić, zna wszystkiemu cenę. Tego, który obiema nogami stoi na ziemi, a dlatego wcale nie chce się wierzyć, że w jego duszy żyje wysoki idealizm. W Kijowie po części zapominaliśmy, że on jest ziemianinem. Człowiekiem ziemi. Zupełnie innych, niż my, odczuć i myśli. Ziemianin — to ten, kto z nadzieją wypatruje z nieba deszczowych chmur. Kto wie, kiedy zasiać i kiedy skosić. Kto rozgniecie w dłoniach kłos, wytrząśnie ziarna, powącha je, spróbuje na ząb i powie, jakie zbiory się udały. Chociaż córki Hanna i Wiktoria nazywają go człowiekiem stepu (i są ku temu wszelkie podstawy, bo on, jak nikt inny, zna duszę stepu), mimo wszystko Jewhen Charłampowycz kocha drzewa. Wszystkie nasadzenia i sady w obu majątkach są pod jego osobistą opieką. Nie powierza ich nikomu, sam krząta się przy nich, nie rozstając się z nożem ogrodniczym i piłą. Opowiadał, że po kupnie majątku w Kononówce od razu zasadził tam sad. On już wyrósł i owocuje. Człowiek, który napisał „Piątą rozmowę o gospodarstwie wiejskim: Sad”, w praktyce potwierdził słuszność swoich teorii. Niewielu ludzi zna tego Czykałenkę. Żeby go zobaczyć, trzeba pobyć z nim tutaj, wśród pól, w jego zwykłym żywiole. I wtedy nabierasz pewności, że żyje on dwoma życiami, rozpięty pomiędzy dwoma światami. Dziwak, który mając tyle gruntów, żyje skromnie, bo rozdaje pieniądze na ukraińskie sprawy. W Kijowie Jewhen Charłampowycz jest wydawcą „Rady”. Dziedzic, który odłączył się od swojej grupy. Biały kruk. Chronicznie pod nadzorem. Ten, któremu w Rosji nigdy nie będzie spokoju. On o tym wie, ale nie odstępuje. Tylko czasami, zmęczony prześladowaniami i roz-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин