Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
Do 75. rocznicy urodzin Iwana Hela
Слово Просвіти, №30 за 2012 рік
Zynowij HAJECKIJ „Jestem synem Ukrainy i w swoim sercu poniosę, jak najświętszy ciężar, los mojego narodu, jego ból, niepokoje i męki. Żałuję tylko jednego, że mało, bardzo mało zrobiłem, aby głębiej i szerzej poruszyć te idee, wynieść je w szeroki świat Ukrainy i głosem całego narodu wcielić w życie. A jednak mocno wierzę, że …ani więzienne kraty, ani obozy koncentracyjne, nawet śmierć nie są w stanie zabić tych idei. Są one wieczne, jak wieczny i niezwyciężony jest mój naród”. Tak powiedział Iwan Hel w 1972 roku, przebywając w uwięzieniu, a szczerość tych słów potwierdzał przez całe życie. Ten niezłomny obrońca praw człowieka spędził w więziennych kazamatach i obozach koncentracyjnych ponad 16 lat życia oraz kolejne pięć na zesłaniu. System KGB czujnie śledził, aby o takich ludziach wiedziano jak najmniej, wszak „w ZSRR nie było więźniów politycznych”. Lecz skąpe informacje o szistdesiatnykach, dysydentach przenikały przez mury, ich imiona przekazywano z ust do ust, pokrywały się mgiełką tajemniczości i heroizmu. Powróciwszy w 1987 roku z Komi ASRR do Lwowa po kolejnym uwięzieniu, Iwan Hel stanął na czele Komitetu Obrony Ukraińskiego Kościoła Katolickiego. Czas wymagał stworzenia własnego organu prasowego, który konsolidowałby walkę o pełne uznanie UGKC. Stał się nim magazyn „Chrystyjanskyj hołos”. Zachował się u mnie pierwszy numer tego czasopisma z 1988 roku z autografem: „Panu Hajeckiemu z głębokim szacunkiem, redaktor Iwan Hel”. Piszę o tym bez zbędnej skromności, bo dla mnie jest to niezwykle ważne jako pamięć o Człowieku, o którym wcześniej mało wiedziałem i o którym chciałem wiedzieć jak najwięcej. Iwan Andrijowycz urodził się w sąsiednim z naszym rejonie horodeckim 17 lipca 1937 r., a jego wieś Klicko leży zaledwie trzy kilometry od Jastrubek, niedaleko Szczerca. I dzisiaj w naszych Lisnewyczach starsi ludzie pamiętają, jak wozami jeździli lub pieszo szli przez Serdycę, Jastrubki, Jakymczyci i Klicko do Komarna na jarmark. Jego ojciec przez wiele lat, aż do wojny, kierował we wsi towarzystwami „Proświta” i „Widrodżennia”, a w 1950 roku został aresztowany i skazany na 20 lat za współpracę z OUN. Sześcioletni Iwan poszedł do szkoły, a w wieku piętnastu lat za odmowę wstąpienia do komsomołu został wykluczony z 10 klasy szkoły w Komarnie. W 1961 roku za udział w obchodach 100-lecia śmierci T. Szewczenki, złożenie cierniowego wieńca pod pomnikiem i wyjazd do Kaniowa był po raz pierwszy przesłuchiwany w KGB. W tym czasie I. Hel poznał M. Horynia, a ten przedstawił go I. Switłycznemu, I. Dziubie, W. Symonence. Od tego czasu stale przebywał pod nadzorem służb specjalnych. KGB zadbało, aby I. Hel nie dostał się na wydział prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Dopiero po służbie w wojsku został studentem wydziału historycznego LDU. Od drugiego roku przeniósł się na studia zaoczne i pracował jako ślusarz w fabryce. 24 sierpnia 1965 roku, jako student 6. roku, został aresztowany i skazany na 3 lata obozów o zaostrzonym rygorze. Przebywając w uwięzieniu, dwukrotnie zwracał się do Prezydium Rady Najwyższej w obronie UGKC, a także protestował przeciwko prześladowaniu inteligencji, w szczególności Wałentyna Moroza. Po powrocie z obozów Iwanowi Helowi nie pozwolono zameldować się we Lwowie, mieszkał w Samborze, aktywnie pracując nad samizdatem. W tym okresie wydrukował i rozpowszechnił 11 książek, wśród których „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” I. Dziuby, utwory W. Moroza, M. Chołodnego… Wystąpił na pogrzebie Ałły Horskiej. Taka działalność nie podobała się organom specjalnym i w styczniu 1972 roku Iwana Hela aresztowano jako niebezpiecznego recydywistę i skazano na 10 lat obozów o szczególnym rygorze oraz 5 lat zesłania. Karę odbywał w Permie, a zesłanie — w Komi ASRR. Protestując przeciwko samowoli, prześladowaniu inaczej myślących, domagając się nadania mu statusu więźnia politycznego, Iwan Hel w maju 1976 roku ogłosił bezterminową głodówkę. Po 100 dniach głodówki (łącznie w kazamatach głodował ponad 300 dni) Iwan Andrijowycz był tak wycieńczony, że strażnicy wyprowadzali go z celi pod ręce. Dzisiaj wydano, wydrukowano niemało utworów o walce Ukraińców o swoje wyzwolenie, swoją państwowość i niepodległość… Z zapomnienia powróciły setki, tysiące imion bojowników Walk Wyzwoleńczych. Prawda historyczna stopniowo zajmuje należne miejsce w życiu Ukraińców. Lecz pamiętamy te czasy, kiedy „nie wolno” było o tym wiedzieć, a tym bardziej — mówić, pisać… Wychowywali nas patrioci-internacjonaliści na heroizmie obcych państw i krajów, bo swoi bohaterowie byli dla nas „wrogami ludu”, a historia własnego kraju była zastępowana „Historią WKP(b)”. Zresztą, pojęcia „własny kraj” nie było, a zamiast tego był wielki i potężny Związek Radziecki i taki sam wielki i potężny naród radziecki. I kiedy już wydawało się, że wszystko, co narodowe, zamarło na zawsze, w środowisku Ukraińców rodzi się i podnosi nowa potężna fala narodowej samoświadomości, fala narodowego przebudzenia. Z czasem nazwą ją ruchem szistdesiatnyków. Młodzi ludzie — pisarze, dziennikarze, artyści, studenci stają w obronie ojczystego języka, kultury, tradycji, historii, za odnowieniem ukraińskiego kościoła. Ukrainę pokryła sieć literatury samizdatowej. Swoistymi katalizatorami tych procesów stały się utwory I. Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, W. Moroza „Wśród śniegów”, M. Chołodnego „Krzyk z grobu”, zbiór listów M. Horynia „Listy zza krat”, utwory W. Symonenki, W. Stusa, L. Kostenko, I. Kałyncia… Sprzyjało temu także samizdatowe czasopismo „Ukraiński wisnyk”. I wśród nich godne podziwu i szacunku miejsce zajmuje utwór I. Hela „Grani kultury”. W utworze gniewnie demaskuje się podstępną, obłudną politykę komunistycznej władzy na Ukrainie: całkowitą rusyfikację, prześladowanie inaczej myślących, tłumienie ukraińskości. W książce w sposób argumentowany ocenia się ruch dysydencki, szistdesiatnyków, walkę Ukraińców o swoją państwowość, niepodległość, o swój język i kulturę, dowodzi się potrzeby organizowania się do tej walki…. Raisa Moroz (była żona Wałentyna Moroza), Greczynka z okolic Mariupola, która przeprowadziła się do Kanady, wspomina: „W 1984 roku do biblioteki, w której pracowałam, z Wielkiej Brytanii nadeszło nowe wydanie — Stepan Howerla „Grani kultury”. Nazwisko autora to pseudonim. Nieznany autor-więzień radzieckich obozów koncentracyjnych, naświetlając kwestię narodową w imperium na przykładzie Ukrainy, wreszcie postawił kropkę nad „i”. Politykę Moskwy wobec Ukrainy nazwał etnocydem, wykrwawianiem ukraińskiego narodu, próbą przemieszania i zniszczenia go w pochłaniającym wszystko imperialnym kotle, podkreślał pragnienie wszystkich podbitych narodów zrzucenia kolonialnego jarzma… Wtedy zabrałam się za przekazywanie jej dla Ukrainy przez „Głos Ameryki”. Zamysł utworu powstał jako reakcja na pokutę I. Dziuby po jego sensacyjnie druzgocącej książce „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”.
Wspomina Iwan Hel: „Głodowałem 100 dni, domagając się statusu więźnia politycznego. Pewnego razu wchodzi funkcjonariusz KGB, przynosi broszurę pokutną „Grani kristała” I. Dziuby i jeszcze drwi: „Oto proszę poczytać, Iwanie Andrijowyczu, co pisze Wasz towarzysz. Przecież modliliście się do niego, teraz Wy gnicie w więzieniu, a on żyje na wolności. A moglibyście zajmować stanowisko gdzieś na katedrze, pracować jako nauczyciel…”. Broszura skłoniła Iwana Hela do napisania odpowiedzi I. Dziubie: „I tak zacząłem pisać odpowiedź, nie planując długiego artykułu. Ale biorę się za temat, a on rozrasta się w cały rozdział”. Co szczególnie uderza? Po pierwsze, jak tak wielką rzecz można było napisać w warunkach obozu o zaostrzonym rygorze. Napisać, nie mając żadnych środków, przypominając sobie wydarzenia historyczne, nazwiska, daty, nurty filozoficzne, społeczne i literackie, których jest tu pełne rozmaitość; utrzymując w pamięci napisane, filozoficznie przemyśleć całe warstwy wydarzeń, nie gubiąc się i nie powtarzając? Wreszcie, jak zachować i przekazać napisane na wolność? Iwan Andrijowycz wspomina: „Po 30 dniach głodówki w człowieku żyje tylko duch, i gdyby człowiek nie miał siły ducha i wewnętrznej siły woli, to głodówki by nie wytrzymał, inaczej następuje śmierć”. Wyczerpanego do granic I. Hela przeniesiono do celi jednoosobowej, z dala od ludzkich oczu. Miało to swoje zalety. Rzecz w tym, że strażnicy chodzili w filcowych kapciach, aby niesłyszalnie podkraść się do wizjera celi i znienacka złapać więźnia na czymś zabronionym. Ale w drodze do izolatki trzeba było otworzyć jeszcze dwoje metalowych drzwi, więc zanim strażnik zrobi to i powie swoje zwyczajowe: „No co, Hel, ty jeszcze nie zdechłeś?”, więzień zdążył ukryć napisane. Pisać trzeba było na papierze transformatorowym, a za „ołówek” służył dobrze zaostrzony o cementową podłogę czubek łyżki. Litery trzeba było „pisać-wyciskać” drobno, cały czas podostrzając „ołówek”. Napisane zwijało się w cieniutkie, Iwan HEL (17.07.1937, wieś Klicko w rejonie gródeckim obwodu lwowskiego — 16.03.2011, Lwów) należy do kohorty wybitnych bojowników z totalitarnym reżimem komunistycznym, o demokrację, o niepodległość państwa ukraińskiego. Szestdziesiątnik, obrońca praw człowieka, dysydent, polityk, publicysta, działacz religijny, jeden z założycieli Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, były radziecki więzień polityczny. Dzisiaj, czcząc jego jasną pamięć, na przykładzie życia Iwana Hela mówimy o nieprzemijającej potrzebie patriotycznego czynu, walki w imię Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
