Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
ANTYUTOPIA W LITERATURZE UKRAIŃSKIEJ: STO LAT MILCZENIA
Слово Просвіти, №31 за 2011 рік
Lilija MAKSYMENKO
Ktoś nie wnika w niuanse i zalicza do gatunku antyutopii każdą filozoficzno-satyryczną powieść. Jednak klasyka tego gatunku ukształtowała się na początku minionego stulecia. I od tamtej pory powieści-przestrogi, skierowane w przyszłość (odległą albo nie bardzo), powieści-konflikty między społeczeństwem a jednostką, powieści-pseudokarnawały rozpoczęły swój triumfalny marsz po planecie. Ukrainę przy tym omijając. No cóż, Ukraińcy dotąd nie potrzebowali antyutopii, a zatem i literaci ich nie produkowali. Czy to wszystko w naszym kraju było dobrze i zasnęliśmy, ukołysani przez słowiki, czy wręcz przeciwnie — strach sparaliżował. Ani filozoficznych uogólnień, ani społecznych konfliktów-aluzji, ani druzgocącego sarkazmu. Chyba że można przypomnieć zbliżoną do tego gatunku, sprzed ośmiu lat powieść Pawła Zahrebelnego „Stowpotworinnia”. I oto wreszcie — przerwało! Jedna po drugiej trzy zdumiewające powieści! Halina Tarasiuk w wydawnictwie „Bukwa” wydrukowała antyutopię „Cin chuań gonʹ”, a „Jarosławiw Wał” ucieszył twórczością Anatolija Krymа „Truba” i Jurija Szczerbaka „Czas smertochrystów”. Co łączy autorów tych tak różnych (pod względem sposobu przedstawienia i wizji przyszłości) powieści? Aby napisać antyutopię, przede wszystkim trzeba się solidnie rozzłościć — inaczej nic z tego nie wyjdzie. Po drugie, trzeba mieć encyklopedyczną wiedzę, by zaszyfrować w każdym rozdziale, a nawet w akapicie, zdaniu, słowie filozofię, która wywoływałaby u przygotowanego do tego, równie wykształconego czytelnika określone aluzje. Aby słowom,
tematyka, z którą autor może sobie pozwolić na zabawę znaczeniami, miała wiele przestrzeni, a aluzje były w ciasnocie. I trzecie: autor musi dobrze orientować się w wydarzeniach, które dzieją się wokół niego. Antyutopia jest zawsze społeczna. Najciekawiej ją czytać wtedy, gdy żyje się w jednym czasie z autorem, choć zazwyczaj w takich powieściach chodzi o mniej lub bardziej odległą przyszłość. Wszystkie trzy powieści czyta się za jednym posiedzeniem, a ich osobliwość polega też na tym, że można je otworzyć na dowolnej stronie i zanurzyć się w rozwiązywaniu zagadek. Oprócz filozofii, którą kryje w sobie dość pomysłowa fabuła, w każdej z trzech powieści-antyutopii jest także filozofia pojedynczych zdań, a nawet słów: dawno znanych, lecz użytych w niezwykłym kontekście, oraz neologizmów. Na przykład u Haliny Tarasiuk: „…mój, Zeniku. Dokąd to my zaszliśmy? Do parlamentu? No więc czy iść tam z listą, czy z marżyną… rycersko… tfu, pojedynczo…”. Tylko człowiek, który żyje tu i teraz, zna babę Parasę, pomarańczową bohaterkę, czy dyskusje na temat głosowania większościowego na Ukrainie, może w pełni ocenić ten fragment, czego prawie nie potrafią zrobić inni w wyżej wymienionych powieściach. A jak wam się podoba reportaż amerykańskiej dziennikarki z powstałej karczmy? Zdziwiona jest dziewczynka, co to za słowo, którym dzieci-półsieroty (matki na zarobkach za granicą) nazywają swoich „bohaterów-ojców” — „tatuiści”… Oceńcie też samo połączenie „powstała karczma”! Moim zdaniem to właśnie w powieści Haliny Tarasiuk jest najwięcej językowych znalezisk, choć, zgodźcie się, dialektalna mowa powinna odstraszać przeciętnego czytelnika.
Ale wciągasz się i jakbyś nigdy nie mówił inaczej. Bez wątpienia pani Halina nie stosuje się do rady profesora Preobrażenskiego: gazety czyta przed śniadaniem, a kolację (o, zgrozo!) je wyłącznie przed telewizorem! Dlatego na kartach jej książki (tylko kilka przykładów!) opisano, jak kandydat, który (czy widzieliście coś bardziej nienaturalnego?), hasa po ukraińskich ostępach i próbuje doić już wydojoną krowę. Kto śledził ostatnie ukraińskie wiadomości, ten sobie przypomni — i, wybaczcie, pomyśli, jak tej nieszczęsnej krowie się wiodło w oczekiwaniu na uroczysty kortowód z obecnym przewodniczącym parlamentu na czele. Albo weźmy innego kandydata, który przeorał całą wieś, obiecując gazociąg — a przecież wiadomo, że na obietnice czeka się nie trzy lata, lecz znacznie dłużej, zwłaszcza w „Epokę Odrodzenia Ukrainy, w 101. rok Wielkiej Permanentnej Rewolucji i jej pierwszego obrotu, 26. cyklu wyborczego”. W powieści Haliny Tarasiuk Fioletowi walczą z Bzowymi, ale poza przywódcami tych głównych partii po chwastach kraju przedziera się jeszcze wielu kandydatów na prezydenta — więcej niż ich, co najwyżej zajęcy albo Chińczyków, którzy zaszyli się w gęstych naszych zaroślach. Domyślacie się, jak się to wszystko skończyło? „I tu na ekranie telewizora zagrały bębny, ale surmy nie zabrzmiały, bo zamiast славня: »Jeszcze nie umarła…« czy »Mnogaja lita« — nad Majdanem na całą Ojczyznę nagle…” Wyobrażacie sobie, co działo się z kozakami w zbuntowanej karczmie, gdy zobaczyli czy to Chińczyka, czy Japończyka? Choć w książce jest też coś zamiast „happy endu”. Co? Poczytajcie, a dowiecie się, i poznacie siebie oraz swoich znajomych…
Znacznie prostszą w odbiorze, mimo głębokiej filozoficzności, od utworów Haliny Tarasiuk i Jurija Szczerbaka jest powieść Anatolija Kryma „Truba”. Ten wyjątkowy pisarz hasa w gazowej rurze, do której wpadli główni bohaterowie po państwowym przewrocie. Co mnie osobiście uderzyło, Anatolij Krym nie poszedł drogą niektórych pisarzy, którzy ułatwiali czytelnikowi zadanie i robili aluzje do prototypów swoich bohaterów, tylko nieznacznie zmieniając ich nazwiska. U Anatolija Kryma wszyscy bohaterowie to rozpoznawalni politycy, a osiąga to dzięki przedstawieniu dobrze zauważonych, charakterystycznych dla poszczególnych osobowości szczegółów… czuje się, że sam się przecież katował telewizorem. Ale jakie portrety współczesnej Ukrainy zostały tu wypisane i talentem przedstawione! A w rurze (jak być powinno!) żyje… starszy lejtnant KGB ZSRR Kuzma Bulawkin. Który niby nic nie wie o zdobyciu Niepodległości w Ukrainie, dalszych wydarzeniach i przewrocie. Kagebista, który przez trzydzieści lat nie widział własnej żony (taki sobie Sztirlic), a następnie proponuje ocalenie ukraińskiego bomondu, ale — przecież się domyśliliście, dokąd prowadzi rura? Oto oni szli sobie i jechali, spotykali w gazowej rurze Cyganów z towarem, plakaty z portretami nowo upieczonej rewolucjonistki — z kosą i bez, i wpadli w tarapaty. Jednym słowem, rura. A potem każdy z nich, takich, powtórzę, dziś rozpoznawalnych, wykręcał się, jak mógł, i urządzał własne życie. Powieść Jurija Szczerbaka kończy się cyrkularzem do Pana Syna Bożego Jezusa Chrystusa z Nazaretu, pisanym przez byłego generała wywiadu wojskowego, dziś sługę Bożego Ihora Hajduka. To,
właściwie taka właśnie spowiedź jest nam wszystkim potrzebna, a przedtem (na niemal 500 stronach książki) Jurij Szczerbak opisuje zdumiewające przygody swojego bohatera i wznosi się na najwyższe szczyty pseudokarnawalowości (to taka, przy której nie jest wesoło, lecz strasznie!). Ciekawe w tej powieści jest wszystko: fabuła, geopolityczny układ niedalekiej przyszłości, relacje między bohaterami, a nawet skróty: na przykład ZEK (strefa konsolidacji etnicznej) albo MUDA(k) (marksistowsko-ukraińskie demokratyczne stowarzyszenie — „małe «k» przykleiło się do pierwotnej nazwy MUDA na cześć lidera Iwana Owramowycza Krejdy”. Przy tym spośród wszystkich trzech autorów tych powieści, moim zdaniem, Jurij Szczerbak jest najbardziej romantyczny — już od młodości utkwiły mi w pamięci opowiadania ze zbiorku „Jasne tańce przeszłości”. Pisarz wirował w walcu z przeszłością, teraz — z przyszłością. Mimo strasznych przestróg powieść nie wywołuje przygnębiającego wrażenia. Bo wszystko w tej książce jest nastrojone na kamerton miłości. W przeciwieństwie do Anatolija Krymа, w którego powieści nie brakuje scen erotycznych, u Szczerbaka najważniejszym czynnikiem spajającym rozdziały powieści jest szalona miłość głównego bohatera Ihora Hajduka do emigrantki Bożeny. Właściwie tak samo jak miłość tego samego Hajduka do innych kobiet… Zatem możemy stwierdzić, że sen rozumu się skończył. Nareszcie, chwała Ci, Panie, także w literaturze ukraińskiej pojawiły się powieści przepełnione leczniczym sarkazmem, subtelną ironią. Powieści, które formalnie przedstawiają przyszłość, doprowadzając dzisiejszy absurd do widoczności nawet dla najbardziej leniwego umysłu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
