Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу

W zenicie lata był lipiec…

Слово Просвіти, №31 за 2012 рік

Dmytro Małakow, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. ...Nasz dobry przyjaciel, kijowski inżynier budownictwa i muzyk Dmytro Harmasz, zaprosił mnie z Iryną oraz wnukiem, dziewięcioklasistą Mychajłem, do odbycia niedużej podróży po Kijowszczyźnie. Naszym towarzyszem i przewodnikiem był dziennikarz, pisarz i znawca rejonu makarowskiego Jewhen Buket. Odwiedziliśmy wieś Byszów, gdzie z ekspozycją szkolnego muzeum zapoznał nas pasjonat krajoznawstwa, historyk Wałerij Ochubiwśkyj. Potem Jewhen Wasylowycz zaproponował odwiedzić jego rodzinną sąsiednią wieś Hruzke — 9 km na zachód od Byszowa. Rodzice Jewhena — Wasyl Mykołajowycz oraz Ałła Mychajliwna Buketowie gościnnie przyjęli niespodziewaną kompanię w zielonej altanie pod winogronowymi gronami, gdzie zamiast krzeseł stały dębowe kłody. Tam Jewhen, autor monografii „Historia ukraińskiej wsi Hruzke”, podarował nam książkę „Literacka Makarowszczyzna”. Przeglądając tę chrestomatię, natrafiłem na ciekawy dla siebie fakt: okazało się, że w dalekim 1941 roku w Byszowie ukończył szkołę ukraiński pisarz dziecięcy Bohdan Chałyj (1924—2008). I w pamięci wypłynęło wspomnienie… …W zenicie lata był lipiec 1959 roku, kiedy staliśmy na dzisiejszej kijowskiej ulicy Architekta Horodeckiego, gdzieś tam była agencja „Aerofłotu”, żegnając w daleką podróż brata-artystę Heorhija Małakowa (1928—1979). Wyruszał on z niewielką grupą ukraińskiej inteligencji w turystyczną podróż do krajów Beneluksu (Belgia, Holandia, Luksemburg). Te trzy kraje należały do tych, gdzie kapitalizm osiągnął wysoki rozwój, a Holandia (lub Niderlandy) słusznie uważana była za ojczyznę kapitalizmu jako takiego. A u nas trwała budowa rozwiniętego socjalizmu. W tej drugiej połowie lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia, dzięki „chruszczowowskiej odwilży”, dopiero co zaczęła po trochu podnosić się „żelazna kurtyna” między „obozem socjalizmu” a „gnijącym” Zachodem. Radzieccy ludzie w większości jeszcze przebywali w niewoli ideologicznych dogmatów komunizmu, ustalonych uprzedzeń oraz strachu przed odpowiedzialnością „za kontakt z zagranicą”. W ankietach była surowa rubryka: „Pobyt za granicą”, twierdząca odpowiedź uważano za minę z opóźnionym zapłonem, którą mogło stać się oskarżenie o szpiegostwo! Ale już nie wszyscy na to tak reagowali: młodzi intelektualiści, z których składała się grupa, pragnęli zobaczyć na własne oczy to, co zakazane, chcieli osobiście przekonać się, że „gniciem” nawet nie pachnie. Kierownikiem grupy został mianowany partyjniak, frontowiec, pisarz, główny redaktor czasopisma dziecięcego „Barwinok”, trzydziestopięcioletni kijowianin Bohdan Chałyj. Grupę towarzyszył „historyk sztuki w cywilu”, którego oddelegowała w tę podróż jakaś obwodowa struktura. Nie kijowska. Prawdopodobnie jako nagrodę za sukcesy w pracy. Lecieli z Kijowa do Moskwy, a już stamtąd — na odrzutowym liniowcu „Tu-104” — ówczesnym osiągnięciu radzieckiego kompleksu wojskowo-przemysłowego. To robiło wrażenie. Grupą opiekowała się firma turystyczna Voyages Joseph Dumoulin, a przewodnikiem był Kostiantyn Matkawa, rosyjskojęzyczny Gruzin, z emigrantów. Podróżowali autobusem firmy „Mercedes-Benz”, za kierownicą którego siedział wesoły szofer Raymond. Codziennie wycieczki, nowe hotele, restauracje. Uczestnikom podróży, którzy przywykli do rodzimego „nienachalnego radzieckiego serwisu” oraz takiej samej nienachalnej reklamy na wzór kijowskiej: „Czy używają wasze dzieci konserwowanej wątróbki dorsza?” albo „Pijcie piwo zakładów „Ukrgołowpiwo” (innego przecież nie było!), zachodnia jednolita reklama była nadzwyczaj zdumiewająca. Zachwycała starodawna i nowoczesna architektura, potok różnorodnych samochodów wszystkich europejskich i amerykańskich marek — tak niepodobnych do ówczesnych radzieckich „wołg” i „moskwiczów” na naszych ulicach. I ludzie: nie po prostu inni, nie po prostu modnie ubrani, a z inną postawą, innym wyrazem twarzy: spokojni, uśmiechnięci, przyjaźni. Bruksela, Gandawa, Brugia, Ostenda, Antwerpia, Liège, Luksemburg, Rotterdam, Haga, Amsterdam, Elburg — to niepełna lista widzianych miast i miasteczek. Fotografia i filmowanie amatorskimi kamerami na 8-mm taśmę filmową. A spostrzegawczy artysta Heorhij Małakow nie tylko fotografował, ale i robił szkice z natury w notatniku, a potem na świeżą pamięć w hotelu. Sporo wiedział o tych krajach i z lat nauki w Kijowskim Instytucie Artystycznym, z kursów historii sztuki, z książek i filmów. Zwracał uwagę na wszystko — od architektury po piękne dziewczęta. Korzystał z flamastrów, długopisu, ołówków, potem — ulubionych tuszu i pióra, akwareli, a z czasem techniką linorytu. Raz Heorhij, mimo zakazu oddalania się od grupy, zajrzał do portowego baru w Antwerpii, zobrazował jego wnętrze: młodzi marynarze w mundurach różnych państw siedzieli przed wysoką ladą, wesoło gawędząc z dziewczętami i popijając piwo, nie zwracając uwagi na ekran wielkiego telewizora. Za plecami barmana stały butelki z napojami i starodawne gliniane kufle do piwa. Nad nimi królował reklamowy napis piwa „Stella Artois”. Ten napis nasi turyści widzieli wszędzie, jak i reklamę porto „Martini”, „Cinzano” lub amerykańskiego napoju „Coca-Cola”. W ówczesnej radzieckiej propagandzie to ostatnie kojarzyło się niemal z pojęciem „amerykański imperializm”. Aby na własne oczy zobaczyć jeden z charakterystycznych przejawów „gnicia Zachodu”, Heorhij zdołał nawe- podczas wycieczki do Brukseli jeszcze raz odłączyć się od grupy, aby odwiedzić kabarety „Moulin Rouge” oraz „Parisiana”. Tego samego wieczoru namalował to, co zobaczył, z pamięci. Innym razem zdarzyło się coś takiego. W jednym ludnym miejscu ktoś z naszych turystów zwrócił uwagę na jakiś lokal rozrywkowy, gdzie oferowano różnorodne widowiska: od numerów cyrkowych po… striptease. Starsi koledzy, odpowiedzialni za grupę, nie zauważyli tych słów albo nie znali ich znaczenia. Milczał też przewodnik. Występowali żonglerzy, akrobaci, tancerki, aż tu nagle orkiestra przeszła na inne rytmy i na niewielką scenę wyszła diwa. Z pierwszych jej ruchów chłopcy zrozumieli, co będzie dalej. Kiedy odzież zaczęła coraz mniej zakrywać ciało powabnej tancerki, kierownik grupy zdecydowanie wstał i powiedział: „Towarzysze, to prowokacja! Niezwłocznie opuszczamy salę!”. Ale w drzwiach ich zastąpił osiłek z byłych ciężarowców i gestem pokazał: „Do tyłu!”. Przez przewodnika kierownik wyjaśnił, że grupa nie chce na to patrzeć, na co wykidajło rozsądnie wywodził: jeśli tyle osób jednocześnie opuści salę przed końcem występu, to ci, którzy czekają na ulicy na następny seans, pomyślą, że tutaj nie jest ciekawie i pójdą sobie, a lokal będzie miał straty. Nasi turyści musieli wrócić, numer trwał, a kierownik grupy i „spec-towarzysz” siedzieli, zasłaniając twarze dłońmi. Później grupę poproszono o zapomnienie tego „przykrego wypadku”. A po prawie trzydziestu latach Bohdan Czały w dedykacji dla Heorhija Małakowa podał wśród szeregu charakterystyk i taką: „Skłonność do miłych wymysłów, młodzieńczych psot”. W domu Heorhij opracował zebrany materiał, napisał kilka obrazów akwarelowych. Potem przeszedł do popularnej w tamtym czasie techniki linorytu, która pozwalała na autorskie powielanie dzieł. Zrobił serię graficzną „Beneluks”. Była ona szeroko eksponowana na wystawach artystycznych, powielana w czasopismach i gazetach. A jego przyjaciel i towarzysz Bohdan Czały napisał poemat „Noc w Amsterdamie”, poświęcony smutnemu losowi małego chłopca i jego ulubionego pieska. W 1964 roku książkę zilustrował Heorhij Małakow, z wielkim zachwytem malując jaskrawy zewnętrzny blask kapitalistycznego miasta. Bez przesady właśnie to, a nie propagandowy antyzachodni zapał fabuły, zapewniły sukces książce, która jeszcze po pierwszym wydaniu (1965 r. w nakładzie 58 000) dwukrotnie wychodziła na świat w tym samym wydawnictwie literatury dziecięcej „Weselka” (drugi raz w 1977 r., w nakładzie 250 000!). Ostatni raz — w 1988 roku (nakład „tylko” 50 000), kiedy już Zachód stał się dostępny, chociaż jeszcze istniał Związek. Na stronach tej dziecięcej książki Heorhij pokazał architekturę, reklamę, najnowsze samochody i pstry tłum Amsterdamu, widziany przez niego i utrwalony w pamięci wzrokowej, w licznych szkicach i szkicownikach. Tam jest i amerykański marynarz, i chłopiec w dżinsach (o których w tamtych czasach u nas nikt nawet nie miał pojęcia), i dziewczęta w modnych strojach, i bez liku wielkich i małych detali, które można długo oglądać, dziwiąc się spostrzegawczości artysty, jego wyszukanym kompozycjom i wprawnemu władaniu techniką rysunku i akwareli. Nawiasem mówiąc, w kilku fabułach dowcipniś Heorhij przedstawił w tłumie amsterdamczyków… autora poematu i swojego przyjaciela Bohdana Czałego w wyszywanej koszuli i z notatnikiem, a także swojego ojca, żonę, córeczkę i autora tych wierszy. W oprawie graficznej książki Heorhij umieścił informację o sobie jako autorze rysunków na teczce z papierami, przytulonej do walizki artysty. Na niej — jaskrawe naklejki hoteli, gdzie się zatrzymywali (tak wtedy wypadało) oraz żółto-niebieska(!) naklejka jedynej wtedy radzieckiej linii lotniczej „Aerofłot”. A na rączce wisi przywieszka królewskiej linii lotniczej „KLM” (to wtedy też robiło wrażenie), samolotem której wracali do domu. Ilustrował Małakow i inną książkę dziecięcą Czałego: „Ballada o żywym manekinie” (1965 r., nakład 76 000). Oto tak niespodziewanie przez Bysziw i Jewhena Buketa przypomnieli się razem Bohdan Czały i Heorhij Małakow. A rysunki oglądajcie. One są zadziwiająco nowoczesne.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин