Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
JAK TO „HISTORYCZNIE SIĘ UKŁADAŁO” NA DONBASIE…
Слово Просвіти, №32 за 2011 рік
Serhij ŁASZCZENKO Niedawno w Słowiańsku, w obwodzie donieckim, ukazała się książka profesora Wasyla Horbaczuka „Trzydzieści lat na Donbasie”. Faktycznie są to zapiski z dziennika z lat 1973—2004, które mają niebagatelną wartość dla tych, którzy badają obecną sytuację językową w regionie południowo-wschodnim. Autor książki jest z pochodzenia mieszkańcem Brześcia. Świadek ofiarnej walki UPA w ukraińskojęzycznych regionach obwodu brzeskiego, Wasyl Horbaczuk postanowił poświęcić swoje życie zachowaniu języka ukraińskiego. Ukończył filologię na Uniwersytecie Lwowskim, tam też poznał Jewhena Swerstiuka. Ich przyjaźń miała zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki. Negatywne przede wszystkim dlatego, że organy KGB nieustannie prześladowały Wasyla Tychonowycza, nie pozwalały mu zakotwiczyć się nawet na Kirovohradszczyźnie, nie mówiąc już o Galicji czy Wołyniu. Cudem udało się „zaczepić” w Słowiańsku. Może tylko dlatego, że ten region organy bezpieczeństwa uważały za absolutnie pewny pod względem perspektyw szerzenia „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”? Ale nie zapominały o swoim podopiecznym — temu poświęcono wiele zapisów Wasyla Tychonowycza. Historię epoki radzieckiej utrwalał na osobnych kartkach, które przechowywał nie w domu, a u zaufanych ludzi. Ich nazwisk autor, nawiasem mówiąc, nie wymienia nawet teraz. A to pośrednio świadczy o obecnym poziomie ukrainofobii w regionie górniczym. Niestety, nakład ukraińskojęzycznej książki jest tradycyjnie niewielki jak na Donbas (zaledwie sto egzemplarzy), więc chciałoby się zapoznać z nią jak największą liczbę czytelników. A zatem myśli, niepokoje, bóle, wątpliwości… Książka w najdrobniejszych szczegółach odsłania wewnętrzny świat ukraińskiego filologa, któremu przyszło pracować w niełatwych warunkach poradzieckiej Doniecczyzny. 11.11.1973 r. „Korotajew był na konferencji naukowej, przywiózł taką nowinę: Kindrata (kierownika katedry Rówieńskiego Instytutu Pedagogicznego, który ma tyle drukowanych prac) zwolnili za nacjonalizm. Mówią także, że rada naukowa Żytomierskiego Instytutu Pedagogicznego przegłosowała zwolnienie Stepana Pinczuka z pracy. (…) Jaka pustynia otacza tych poszczególnych samotników! Jaka tragedia, kiedy i ci, dla których żyjesz, poświęcasz się, patrzą na ciebie jeśli nie wrogo, to z potępieniem…” Grudzień 1973 r. „Sysolina. Ta postać zasługuje na osobny szkic. Kiedy dowiedziała się, że zdjęto mnie z pracy, to jakoś wyraziła się z jadem: „A Dymka wasz po-ukrainski tak i prodolżajet goworit?!” (A wasz Dymka dalej mówi po ukraińsku?!). Mówiąc, że skoro mnie zdjęto za nacjonalizm, to pora już i synowi zrezygnować z języka ukraińskiego”. 27.03.1974 r. „Na dniach odbyła się rada naukowa Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego. Wystąpił prorektor ds. naukowych M. Neczwolod, opowiedział o republikańskiej naradzie rektorów, jakie tam kwestie poruszano i jakie zadania stawiano przed szkołą wyższą. Na tej republikańskiej konferencji występowali Małanczuk i Nadolny. Podkreślali, że walka ideologiczna się zaostrza, że w ostatnim czasie i nacjonaliści ożywili swoją działalność. Małanczuk podkreślał, że wydane przez Skabę w 1965 roku polecenie dotyczące nauczania na uczelniach w języku ukraińskim nie było uzgodnione z KC KPZR, a było osobistym kaprysem Skaby i wyrządziło wiele szkody…” 30.07.1974 r. „Już prawie rok pracuję w Słowiańsku. Lida z dziećmi jeszcze mieszkała w Kirowohradzie, a w styczniu 1974 roku obroniła dysertację. Postanowiła zwrócić się do rektora Kirowohradzkiego Instytutu Pedagogicznego Owczarenki z prośbą o wyrażenie zgody na zamianę naszego mieszkania. Ten bardzo się rozgniewał i przeprowadził z nią pracę wyjaśniającą: „Do pracy on (czyli ja) beze mnie nie urządziłby się. Wy nie znacie sytuacji — każda anonimowa donos może zepsuć położenie! Mówiąc brutalnie, zwijajcie żagle jak najszybciej. Mieszkajcie w akademiku, wynajmijcie kąt, cokolwiek… Niech siedzi cicho i nie robi głupstw — to moja rada dla was…” 17.12.1975 r. „F. P. Medwediew opowiedział, jak występował jako oponent w Woroneżu: „Dysertant dobrze władał językiem ukraińskim, bo pochodzi ze wsi, gdzie mówią po ukraińsku. I na obronie oświadczył, że w domu rozmawia tylko po ukraińsku, tak mu naturalniej się komunikować. I oto wyobraźcie sobie, to mu wcale nie zaszkodziło, wszyscy zagłosowali „za”. U nas byłoby inaczej, znaleźliby w tym jakąś herezję. Zbyt już zaczęli się asekurować. Rzuciłem replikę: „Tutaj, na Ukrainie, przeginają pałkę z tym…” On momentalnie się ocknął: „To nie nasza sprawa!” 17.11.1976 r. „Przypomniało mi się: na stacji autobusowej Pokrowka (oficjalnie Pokrowśke) wszystkie napisy były w języku ukraińskim, nawet lektor ogłaszał po ukraińsku. Mnie to zdumiało. Znaczy, miejscowa władza nie przestraszyła się nacjonalizmu? A byłem tam gdzieś w latach 1974—1975”.
25.05.1977 r. „Specyficzna kolizja: Fiedź, pracownik partyjny, pokazał Czumakowi zakazaną książkę kanadyjskiego autora. Ten pomyślał, że to sprawdzian, poszedł i doniósł. Fiedź ma kłopoty, krach kariery, całkowita porażka… Bolesne zdziwienie — najbliższy przyjaciel, sąsiad go wydał! Jak dalej żyć na świecie? Tutaj nie chodzi tylko o krach kariery, tutaj jest zwątpienie w ludziach, coś takiego, co niszczy się na zawsze (nie wróg, a przyjaciel to zrobił!), strach o bliskich, przerwane szczęście dzieci… I za co taka kara? Po co było brać tę biedę w ręce?” 26.05.1977 r. „Podczas spaceru w pobliżu naszych domów spotykamy sąsiadkę, która spaceruje z dzieckiem. Syn (ma 4—5 lat) używa niektórych ukraińskich słów. O co chodzi? „Rodzice moi mieszkają na Kubaniu, tam miejscowa ludność „bałakaje”, czyli mówi po miejscowemu”. — „A tam co — Ukraińcy mieszkają?” — pytam. „Niet, niet, tam wsje russkije!” Skąd więc wzięła się ukraińska gwara? Nie wie… I to człowiek z wyższym wykształceniem, pracownik uczelni, filolog!” 9.09.1977 r. „A. Fiedź opowiedział, że latem tego roku chcieli go wziąć na stanowisko redaktora naczelnego czasopisma „Donbas”. Zaprosili na rozmowę kwalifikacyjną, potem oficjalnie zażądali charakterystyki z miejsca pracy. Znajomi powiedzieli, że sprawa jest już przesądzona. Ale… wyższe instancje nie zatwierdziły. Mówił o tym z bólem. Raz się potknął — więcej nie dadzą się podnieść…” 31.10.1977 r. „Pod koniec marca wezwali „tam”. Przesłuchiwał sam Mielnikow: „Jak to się stało, że w obwodzie jest tylko jeden nacjonalista Tychyj i to on nawiązał kontakt właśnie z wami? Potem przeszedł do Swerstiuka, Browki. Z zadowoleniem stwierdził, że Browko jest chory, Swerstiuk skazany. Czy nie utrzymuję z nimi kontaktów? A potem: „My was znajem choroszo. Wy nastojaszczij disidient! I wasze miesto tam (wykonał gest ręką). Wy tolko słuczajno nie ugodili tuda. Ja daże udiwliajus, czto wy do sich por nie w tiurmie!” A oto zapis z 31.10.1977 roku, kiedy Wasyla Tychonowycza niespodziewanie wezwano do KGB. Wtedy pojawiło się zagrożenie, że teczkę z wywrotowymi zapisami w dzienniku mogą znaleźć: „Wracam z przesłuchania. Lida przestraszona i pytająca wita mnie. Idziemy na spacer. Obejrzeliśmy okoliczne krzaki, doły, nasypy. Gdzie schować teczkę? Nagle jutro rewizja? I jak to się stało, że właśnie teraz ją przywieźli? Leżała w bezpieczeństwie 5 lat, niechby jeszcze tyle leżała… Jak to się stało, że właśnie w tym czasie ją zabrali? Można by wszystko podrzeć, zniszczyć. Ale jak podnieść rękę na swój trud? Jeśli teczkę znajdą — przepadłem, jeśli rewizji nie będzie, a materiał zostanie zniszczony — jak nie zwariować? Rozrywała się dusza od tych pytań i od bezsilności…” 11.11.1979 r. „Śmierć Iwasiuka wywołała rozmowy, komentarze wśród ludności. Niektórzy mówią, że go zabrali, a po miesiącu ktoś widział, jak wywieźli „Wołgą” do lasu i tam powiesili (już martwego). Na wschodzie mówią, że go zabili nacjonaliści. Cetlaka studenci przesłuchiwali: co takiego dzieje się we Lwowie? Dopóki nacjonaliści będą zabijać działaczy kulturalnych?” 4.06.1980 r. „Świadomość narodowa. Zdaje mi egzamin z języka ukraińskiego studentka 5 roku wydziału defektologicznego Mostowa (5 maja 1980 roku). Tłumaczy się, że słabo zna język ukraiński, dlatego że przyjechała z Rosji. Pytam, skąd dokładnie? — Z Kubania. — O-o, tam przecież są Ukraińcy! — Ukraińców nie ma już dawno… — A gdzież oni są? — Zniknęli, zrusyfikowali się, znaczy”. 19.07.1980 r. „Niedawno zdawała egzamin z języka ukraińskiego studentka drugiego roku wydziału defektologicznego Zaporożcewa. Zwróciłem uwagę, że wymowę ma rosyjską, a z wyglądu — typowa Ukrainka. Kiedy zacząłem wypytywać, okazało się, że mieszka w Symferopolu, mąż jej Zaporożcew, rodzice rodem z Melitopola o nazwisku Petrunenko. Uważa się za Rosjankę. I na Ukrainie mieszka, a już zupełnie odeszła od swojego narodu!” 19.08.1981 r. „Ukraińska pieśń. Oto punkt radiowy transmituje występ chóru. Jakiś żeńsko-męski głos wyśpiewuje zbyt często powtarzaną, a przez to znudzoną pieśń: „Aj-jaj-jaj, och-och-och… A słowik: tioch-tioch-tioch…” Głos kobiety zmienia się wiejskim (klubowym) chórem z gwizdem. Te same pieśni stale są transmitowane w ciągu ostatnich 15—20 lat… Wpaść na coś takiego! Jaka wielopłaszczyznowa akcja: stworzyć wrażenie o jednostajności naszego folkloru. Sawrasow jakoś wyraził się: „Ukrainskije piesni oczień odnoobraznyje…” Maj 1997 r. „Człowiek często trafia w krytyczne sytuacje, kiedy pojawia się problem wyboru lub konieczne jest wytrwanie, utrzymanie się na powierzchni, nie oddanie pozycji. Moje życie w Kirowohradzie i tutaj, w Słowiańsku. Ważne, by utrzymać się na katedrze, żeby coś pożytecznego zrobić. Spór z Kowalczukiem, jego nacisk… Można było oddać katedrę: odczepcie się, macie! Ale udało się z pomocą rektora Chworostianowa utrzymać — oczywiście, nie dla osobistej korzyści…” 10.10.2000 r. „Nawet po dziesięciu latach nie udaje się zlać w jedną całość kiedyś jedyny i niepodzielny naród niemiecki… Zachodnie Niemcy cały czas pomagają Wschodnim wyrównać się, podnieść do zachodnich standardów. Ale i do tej pory nie udało się wyrównać, przezwyciężyć radziecką mentalność niemieckich „wschodniaków”. Mówią, czasami przejawiają się nawet wzajemnie wrogie nastroje. Na ile to prawda, warto by zbadać”. * * * A na zakończenie artykułu przytoczę wymowny zapis w dzienniku z 27.09.1999 r. „Nasz obecny przewodniczący miasta Bondarenko, kiedy był jeszcze zastępcą mera, jakoś przy spotkaniu z Petrykiem wyraził się: — Nie unywajte, Iwan Iwanowicz! Skoro sowietskaja włast wosstanowitsia! I na etot raz my juże nie budiem takimi głupymi, kak byli”. Sądząc po ostatnich doniesieniach o zamykaniu ukraińskich szkół w Donbasie, „byli” (w rodzaju Bondarenki) obecnie tam świętują swoje zwycięstwo…”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
