Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

BADACZ ŻYCIA RODZIMEGO NARODU

Слово Просвіти, №32 за 2011 рік

Jurij IWAŃCZENKO, historyk sztuki ODESKI ARYSTOKRATA Ołeksa Iwanowycz urodził się 9 listopada 1913 roku w Odessie. Jak wspominał: „spełniła się przepowiednia wróżki, która wywróżyła matce: Urodzi ci się syn, będzie w pewnej mierze sławny, ale będzie żył za morzami, za górami, w obcej stronie”. Proroctwo się spełniło, lecz zanim do tego doszło, Ołeksa Woropaj przebył długą i ciernistą drogę. W 1917 roku jego ojciec, arystokrata z zamożnej rodziny, z powodu niezgody z nową władzą zmuszony był wyemigrować za granicę, gdzie jego ślady na zawsze zaginęły. Rodzina przeniosła się z nieprzytulnej Odessy na Chersońszczyznę, do rodzinnej wsi matki Nadłuky. Właśnie tam Ołeksa poszedł do szkoły, znalazł przyjaciół i poznał ukraiński folklor, ludowe zwyczaje, dawne tradycje. Później w dzienniku i wspomnieniach ciepło wspominał, jak matka śpiewała mu pieśni, opowiadała bajki i ludowe legendy, a gdy już dorósł, nakazywała mu kochać rodzinny kraj i nigdy go nie opuszczać. W 1933 roku ukończył technikum rolnicze, zdobył zawód agronoma-technika i otrzymał pracę w kołchozie na Winnicczyźnie. Później w książce „W dziewiątym kręgu”, która ujrzała światło dzienne w Londynie w 1953 roku, Woropaj opowiedział, jak wiosną 1933 roku pracował jako agronom rejonowy Uładowskiej stacji maszynowo-traktorowej na Winnicczyźnie. Mieszkał w Kłytyszczach w pobliżu Chmielnika — jednej z największych i najbogatszych wówczas wsi na Podolu, która wiosną tamtego roku zamieniła się w przerażające pustkowie. Miał dwadzieścia lat, a tragedia narodu zapadła mu w pamięć na wieki i przelała się w mrożące krew w żyłach wersy książki, w której wyłaniają się straszne obrazy, niczym w ostatnim, dziewiątym kręgu piekła. Po dziesięcioleciach książka O. Woropaja „W dziewiątym kręgu” stała się podstawą badań nad Hołodomorem amerykańskiego historyka i politologa Jamesa Mace’a, dyrektora wykonawczego komisji ds. badania Hołodomoru na Ukrainie przy Kongresie USA. NA ETNOGRAFICZNEJ ŚCIEŻCE …W przededniu wojny Ołeksa Woropaj zapisywał legendy, podania, wierzenia, przysłowia i powiedzenia, recepty znachorów i wróżek. Już na emigracji w artykule „Ziele Szymona” pisał, że „ludowa wiedza o leczniczych ziołach — to nie tylko materiał do drwin sceptyków i oficjalnej medycyny, ale także skrytka, w której ukryte są takie skarby ludzkiej wiedzy, którymi może wzbogacić się i współczesna nauka”. Zafascynowany studiami etnograficznymi i zbieractwem, Ołeksa zdecydował się porzucić agronomię: w 1940 roku wstąpił na wydział filologiczny Uniwersytetu w Odessie. Tam jeden z wykładowców, zauważywszy jego wielkie zainteresowanie twórczością ludową, znajomość zwyczajów, obyczajów, wierzeń, poradził studentowi przejście na wydział etnografii i folkloru. Woropaj posłuchał rady i wstąpił na wydział etnografii i folkloru, świadomie wybierając sprawę całego swojego życia. Później, już za granicą, głęboko przeanalizował ten naukowy kierunek ukrainoznawstwa w swoich pracach teoretycznych. W nich głównym jest twierdzenie autora, że etnografia — to podstawowa nauka o narodzie. „JASYR” Wiosną 1944 roku, kiedy Ukrainę zajęły wojska sowieckie, opuszcza rodzinną ziemię. Był to czas, kiedy tysiące ludzi wyjeżdżało z ojczyzny na Zachód, wiedząc, że przebywanie na okupowanym terytorium obiecuje im nowe prześladowania, uwięzienie lub zsyłkę. Tak zaczęła się kilkuletnia odyseja, szczegółowo opisana w książce „W drodze na Zachód. Dziennik uciekiniera”, która jest bezcennym dokumentem życia ukraińskich emigrantów. W Niemczech spotykał się z wieloma ukraińskimi więźniami Trzeciej Rzeszy, wśród których byli głównie młodzieńcy i dziewczęta, zabrani na przymusowe roboty — „ostarbajterzy”, którzy wykonywali w Niemczech niewolniczą powinność. Z pierwszej ręki zapisywał materiały o ich życiu na niemieckiej katordze, zbierał fotografie, listy, podania, swoistą niewolniczą ustną twórczość ludową, która później weszła do książki „Jasyr”, wydanej w 1947 roku. W. Wynnyczenko w liście do O. Woropaja z zachwytem wypowiedział się o „Jasyrze”, zaznaczając, że ten zbiór „ma w sobie wielką siłę prawdy, i to tak bolesnej, tak głębokiej i smutno-wzruszającej”. Na początku 1946 roku Ołeksa wstąpił na Ukraiński Wolny Uniwersytet. W obozie w Augsburgu kontynuował zbieranie i opracowywanie materiałów etnograficznych. W tamtym okresie Woropaj wydał siedem książek: „Światła w cerkwi (ukraińskie legendy ludowe, zapisane na Ukrainie w latach 1942—1943)”, „Ukraińskie tańce ludowe”, „Zwyczaje naszego narodu”, wspomniany już „Jasyr”, zbiór nowel „Z przeszłości” i inne. ANGLIA Z BLISKA Kiedy skończył się termin pobytu w obozie dla osób przemieszczonych, Ołeksa z żoną wyjechali do Wielkiej Brytanii. Początkowo trafili do miasta Oldham, gdzie zatrudnili się w fabryce tekstylnej jako robotnicy. Jesienią 1949 roku przenieśli się do Londynu, gdzie zajęli się działalnością społeczną. Ołeksa Woropaj został współpracownikiem i członkiem redakcji czasopisma „Ukraińska myśl”. Były też niedostatki, tymczasowa ciężka praca, by zarobić na kawałek chleba. Ołeksa Woropaj w tamtym okresie porządkował swoje badania z etnografii i folklorystyki, stale odwiedzał bibliotekę Muzeum Brytyjskiego, gdzie znajdował i opracowywał rzadkie materiały do swoich studiów naukowych. W londyńskim czasopiśmie ukraińskiej emigracji „Droga wyzwolenia” często drukowano jego artykuły naukowe i rozdziały z dziennika „Anglia z bliska”. Z czasem wstąpił na Uniwersytet Londyński, gdzie studiował etnologię, a jednocześnie publikował w ukraińskich czasopismach, pisał artykuły i książki. W 1958 roku obronił dysertację „Zwyczaje naszego narodu. Etnografia Ukrainy i innych narodów słowiańskich oraz folklor” i zdobył tytuł doktora etnologii słowiańskiej. Później pracował jako starszy pracownik naukowy Biblioteki Naukowo-Technicznej Wielkiej Brytanii w mieście Wetherby, studiował nauki przyrodnicze, a w 1961 roku obronił drugą dysertację, tym razem z dziedziny przyrodniczej i został doktorem biologii. OD ZWYCZAJOWOŚCI DO TRADYCJI W 1963 roku w czasopiśmie „Droga wyzwolenia” ukazała się gruntowna praca „Etnografia — nauka o narodzie”, w której wyłożył swoje zasady naukowe, których istotą jest to, że duchowy rdzeń każdego narodu, każdej kultury etnicznej kryje się w zwyczajach. Każdy naród ma swoje własne, tak jak każde państwo ma swoje prawa. Zwyczajowość to system pierwotnej naturalnej religijności, który podtrzymuje harmonię życia indywidualnego i społecznego oraz uzgadnia prawa moralne człowieka z prawami natury i Wszechświata. Zwyczajowość zapewnia jedność sfery duchowej i biologicznej ludzkiej istoty, integralność wspólnot rodowych i etnicznych. W kulturze każdego etnosu, czyli narodu, zwyczajowość przejawia się przede wszystkim poprzez tradycję, która jest głównym kryterium prawdziwości na drodze poznawania duchowych podstaw narodu. Przecież to właśnie tradycja łączy w jedną całość życie minionych i współczesnych pokoleń, życie ducha etnicznego, co zapewnia trwałość przyszłym pokoleniom. Życie ludzkie jest nieprzerwane w swojej duchowej istocie, a sens życia każdego pokolenia polega na samorealizacji poprzez tradycje. Wraz z rozwojem ludzkości wszystkie wcześniejsze osiągnięcia we wszystkich sferach życia nie znikały bez śladu, lecz stawały się podstawą, źródłem duchowego samostanowienia jednostki, narodu, całej ludzkości. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość są powiązane: przeszłość przejawia się w teraźniejszości, tak jak teraźniejszość — w przyszłości. Dlatego historia każdego narodu to przede wszystkim życiorys ducha ludzkiego. Myśli O. Woropaja potwierdził inny wybitny ukraiński naukowiec, profesor pedagogiki Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu Hryhorij Waszczenko: „Szczególnie wielką rolę odgrywają tradycje w zachowaniu narodu. Naród zazwyczaj uznaje się za całość pokoleń minionych, współczesnych i przyszłych. Taką całość podtrzymują przede wszystkim tradycje. Dzięki nim zachowuje się i rozwija język narodowy, osiągnięcia twórczości artystycznej, światopogląd, ideały narodowe — wszystko to, co tworzy oblicze narodu, co odróżnia go od innych narodów”. „MOJEJ MATCE…” Zatem O. Woropaj argumentowanie dowodził: „Zwyczaje narodu — to te cechy, po których rozpoznaje się naród nie tylko we współczesności, ale i w jego prawdziwej przeszłości. Zwyczaje ludowe obejmują wszystkie dziedziny życia społecznego, rodzinnego i publicznego. Zwyczaje — to te niepisane prawa, którymi kierują się w najmniejszych codziennych i największych ogólnonarodowych sprawach…”. Cytowanie tych zasad etnologii jest stosowne nie tylko po to, by zaznaczyć ich wartość w kulturze i historii narodu ukraińskiego, ale także po to, by uświadomić sobie całe niebezpieczeństwo ich niszczenia w czasach radzieckich, w okresie hołodomoru, represji ukraińskich naukowców, w latach tak zwanej walki komunistów o jednolitą radziecką wspólnotę, w której zginąłby unikalny ukraiński etnos z jego kulturą, literaturą, sztuką, zwyczajami, wierzeniami. Właśnie tymi zasadami kierował się Woropaj, gdy tworzył główne dzieło swojego życia — książkę „Zwyczaje naszego narodu”, której pierwszy tom ujrzał światło dzienne w „Ukraińskim wydawnictwie” w Monachium w 1958 roku z poruszającą dedykacją: „Mojej matce, która pierwsza nauczyła mnie kochać swój kraj”, a drugi — tamże w 1966 roku. W recenzji opublikowanej w monachijskiej gazecie „Szliach peremohy” („Droga zwycięstwa”), profesor H. Waszczenko wysoko ocenił pracę O. Woropaja, zaznaczając w szczególności: „Zwyczaje narodu ukraińskiego są mocno powiązane z naturą i zwyczajami religijnymi. Dlatego autor zbudował swoją pracę według zasady kalendarzowej. W pierwszej części opisuje zwyczaje, które są związane z zimą i wiosną. Dokładnie opisuje, jak nasz naród witał święta Andrzeja Apostoła, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Wielkanoc, opowiada o tym, jak wróżyły nasze dziewczęta, szczegółowo opisuje wieczornice, składkowe zabawy, kolędowanie, zaklinanie wiosny, święta majowe, wiosnianki itd. Do swojego opisu zwyczajów autor dodał wiele kolęd, szczedriwek, wiosnianek, różnych legend, przysłów. Zwyczaje, które zachowały się u naszego narodu do naszych czasów, autor wiąże ze zwyczajami i wierzeniami czasów przedchrześcijańskich, pogańskich”. Istotne jest również to, że O. Woropaj uciekł się do porównań naszych zwyczajów ze zwyczajami innych narodów zachodnioeuropejskich — to czyni jego pracę jeszcze ciekawszą. Należy zaznaczyć, że w tym orientował się na wybitnego ukraińskiego etnografa, profesora Fedora Wowka, który pod koniec XIX i na początku XX wieku w swoich pracach „Antropologiczne cechy narodu ukraińskiego” oraz „Etnograficzne cechy narodu ukraińskiego” (1916) również naukowo bronił teorii o odrębności narodu ukraińskiego wśród innych etnosów słowiańskich, w szczególności o jego odmienności od rosyjskiego. DOROBEK DZIAŁACZA W czasach sowieckich prace Woropaja weszły do użytku naukowego. Właśnie tym tłumaczy się fakt, że jego książka „Zwyczaje naszego narodu” została wydana po raz pierwszy dopiero w niepodległej Ukrainie w 1991 roku z posłowiem S. Biłokonia. Od 1961 roku Ołeksij Woropaj z żoną stale mieszkał w miasteczku Witerbi, niedaleko miasta York. Mieli niewielki dom, który nazwali „Zatyszok” („Zacisze”). Właśnie w Witerbi minęły najlepsze lata życia i działalności naukowca i pisarza. Z okazji swoich sześćdziesiątych urodzin zapisał w dzienniku: „Mogę powiedzieć, że pomimo mojej biednej młodości na Ukrainie oraz trudności na obczyźnie, czasu nie zmarnowałem, bo przecież studia na dwóch uczelniach wyższych oraz dwie rozprawy doktorskie — to nie było dla mnie zbyt łatwe. Oprócz tego napisałem już z dziesięć książek oraz ponad setkę artykułów na tematy naukowe i literackie”. Po śmierci żony naukowiec żył jako samotnik, ale kontynuował pracę, nie porzucał pracy społecznej. Był członkiem Instytutu Biologów, Towarzystwa Botanicznego, Królewskiego Instytutu Antropologów i Etnografów, wykładał na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie, w którym był docentem katedry etnografii, w Ukraińskiej Akademii Mohylańsko-Mazepińskiej kierował wydziałem etnografii i folkloru. Ogromne obciążenie pracą naukową nie przeszkodziło mu w napisaniu czterech książek wspomnień, nowel i powieści, zebraniu ogromnego archiwum naukowego, którego los do dziś jest nieznany. Swoje pełne trudu życie Ołeksij Woropaj zakończył 20 lipca 1989 roku w mieście Leeds. Zaprawdę, czasu ten niezwykły człowiek rzeczywiście nie marnował, pokazując swoim rodakom, żyjącym na Ukrainie i daleko poza nią, jasny przykład poświęcenia. Żyjąc na dalekiej obczyźnie, poświęcił całe swoje życie rozwojowi naszej nauki i kultury, zachowaniu dla przyszłych pokoleń dziedzictwa duchowego narodu ukraińskiego. „Kiedy zaczniemy się przyglądać, to zobaczymy, że zwyczaje naszego narodu są dziwnie bliskie sobie. Kto wie, czy właśnie ta bliskość zwyczajów nie jest tym cementującym materiałem, który zwycięża swoją mocą wszystkie inne siły pracujące na niszczenie jedności naszego narodu” — pisał Ołeksij Woropaj w 1958 roku w przedmowie do pierwszego tomu „Zwyczajów naszego narodu”, podkreślając ważność pracy całego swojego życia, która obecnie, w okresie potężnych procesów globalizacyjnych, nabrała znaczenia ważnego czynnika identyfikacji narodowej narodu ukraińskiego wśród światowej wspólnoty. Utwory Ołeksija Iwanowycza WOROPAJ (SEMENKA), pisarza, etnografa, etnologa, pamiętnikarza, do dziś są bardzo popularne. Jego praca „Zwyczaje naszego narodu” w latach niepodległości była kilkakrotnie wznawiana także na Ukrainie. Po raz pierwszy szkic etnograficzny w dwóch częściach wydano przy udziale Towarzystwa Języka Ukraińskiego „Proświta” jeszcze w 1991 roku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин