Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

ANTYMOWA, ANTYHISTORIA, ANTYKULTURA?

Слово Просвіти, №33 за 2011 рік

Dmytro DROZDOWSKYJ, Instytut Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, “Wseswit”. W stanie Floryda, godzinę jazdy od Orlando (w przeciwnym kierunku od Daytony, która znajduje się bardziej na północ), jest Monroe Lake, jezioro Monroe. Większość odwiedzających to miejsce (zwłaszcza przystań) przyciąga tym, że upodobały je sobie prawdziwe aligatory. Lubią one wysuwać swoje paszcze z wody na powierzchnię lub nawet wygrzewać się na słońcu. Jednak jezioro Monroe ma jeszcze jedną osobliwość: znajduje się tu aleja wszystkich poległych Amerykanów, żołnierzy, którzy brali udział w różnych operacjach wojskowo-morskich i powietrznych. Bruki w ziemi tworzą nie tylko ścieżkę wokół wody, ale także wyczarowują brukowany dywan pamięci… z tych, którzy nie weszli w dzień dzisiejszy, pozostając w Wietnamie, w Afganistanie, w Iraku… W różnym czasie, w różnych stopniach i rangach. Oprócz tego w przystani Monroe jest jeszcze jedna osobliwość: tutaj na tablicach umieszczono amerykańską historię strat, błędów, walki o swoją Niepodległość, utwierdzenia demokracji, formowania narodu. Tak, tablice opowiadają o różnych etapach amerykańskiej historii od czasów powstania USA. Właśnie tam zaznaczono, że i Floryda od wieków była zdobywana i kolonizowana przez Hiszpanów, a dopiero później przeszła do USA. Tablice nad jeziorem Monroe — to fragmenty ogłoszenia Niepodległości i podpisania Konstytucji, to wojna secesyjna, wojna amerykańsko-meksykańska, I wojna światowa, II wojna światowa, Wietnam… Wydawałoby się, jaki udział brały Stany Zjednoczone w I wojnie światowej? A tym bardziej w drugiej, kiedy w czasach radzieckich w podręcznikach do historii było napisane, że świat od “niemiecko-faszystowskich” najeźdźców uratował Związek Radziecki? Amerykanie nie robią baniek z wojny. Oni uczciwie mówią o tym, że liczba poległych w II wojnie światowej to 418 000 żołnierzy (i 117 000 w I wojnie światowej). Ale przecież, zaznaczono dalej, nie warto zapominać, że nawet kiedy jeden człowiek bierze udział w działaniach wojennych, to oznacza, że i jego kraj dotknął wirus wojny. Dla USA kilka tysięcy poległych — to nie statystyka, a fakt tego, że II wojna światowa to nie tylko łuk kurski czy bitwa pod Stalingradem, to także Pearl Harbor, i powietrzne zmagania z japońskimi wojskami, i operacje na okrętach podwodnych… I Amerykanie szczerze zdziwią się, jeśli zacząć im opowiadać o tym, że to radzieckie wojska wyzwoliły Berlin. Tak, powiedzą Amerykanie, ale czyż jeden Berlin był finałową kropką wielkiej wojny? Ich II wojna światowa — to ich krew, ich mężczyźni i kobiety, ich straty przyszłości… Zauważyłem, że Amerykanie, którzy przyjeżdżają w ten rejon popatrzeć na aligatory, starannie studiują informacje na tablicach, wpatrując się w wyliczenia statystyczne. Ktoś z nich powiedział, zwracając się do przyjaciela (pewnie emigranta): “Patrz, skoro teraz jesteś obywatelem USA, to musisz znać naszą historię”. Znać historię? Co kryje się za tym? Przynajmniej na Ukrainie twierdzą, że historia narodowa — to historia straumatyzowanych świadomych narodowo obywateli. Historia ma być wspólna, bez prawa do inności. co mógł zabrać z okupowanych terytoriów. Ktoś nawet austriackie pianino zdołał na garbie wywieźć — wszystko przecież “za darmo”, zwycięzcom wszystko wolno. Jak zaznaczają zachodni historycy, nieukończenie II wojny światowej jako projektu historycznego wiąże się z wynikiem wojny: mimo tego, że hitleryzm został obalony, Związek Radziecki nie stał się przestrzenią ludzkiej wolności. Jeden z ostatnich epizodów wojny — bitwa o Berlin — pokazał istotę radzieckiego ducha wojskowego. Ta bitwa “była jedną z najbardziej krwawych… Niezależnie od trudności, Armia Czerwona walczyła w Berlinie z kolosalną pewnością, żołnierzy podgrzewało poczucie, że przyszli z misją odpłaty… I jedną z form, jaką miała przybrać ta zemsta, озвучив radziecki propagandysta Ilja Erenburg, który pisał: “Żołnierze Armii Czerwonej, niemieckie kobiety — wasze!” Gwałty w Niemczech nabrały masowej skali… Jeden z najbardziej przerażających przykładów okrucieństwa — historia berlińskiego adwokata, który bronił swoją żonę-Żydówkę przez wszystkie lata nazistowskich prześladowań i próbował zatrzymać radzieckich żołnierzy, którzy chcieli ją zgwałcić, ale został zastrzelony. Umierając, widział, jak jego żona stała się ofiarą zbiorowego gwałtu”. (L. Rees “II wojna światowa za zamkniętymi drzwiami. Stalin, naziści i Zachód”. S. 347, 348). Zatem dla Amerykanów II wojna światowa nie kończy się ani Berlinem, ani rozejmem z Japonią. W ostatni wieczór swojego wyjazdu do USA na chybił trafił włączyłem telewizor i zatrzymałem się na pierwszej grze letniej serii “Co? Gdzie? Kiedy?”. Tak, i w Ameryce transmitują rosyjską telewizję, natomiast próżno szukać ukraińskiego kanału… Napięcie intelektualne w tamtej grze nie było takie, jak za czasów W. Woroszyłowa (urodzonego na Krymie, zresztą). Na Ukrainie dzisiaj, wiemy, zaczęli robić swoje wersje „Co? Gdzie? Kiedy?”, zapraszając do teleturniejów czy to deputowanych-„intelektualistów”, czy to „gwiazdy” „95 kwartału”. I z klasycznej wersji „Co? Gdzie? Kiedy?” prawie nic nie zostało. W nowych wersjach gry pojawiły się różne „techniczne innowacje”. Tak, teraz w trakcie gry widzowie ze wszystkich zakątków ziemi mają możliwość zadania pytania ulubionym graczom przy stole. Tego wieczoru widz z Orła (Rosja) zapytał panią odessytkę (która stała na czele młodej drużyny znawców przy stole), „czy przygotowuje się ona do gier, czytając książki, w szczególności w języku ukraińskim?”. Mimo że panna reprezentuje odeską szkołę intelektualną, mimo wszystko jest obywatelką Ukrainy (niechby i rosyjskojęzyczną w życiu codziennym), która ponadto zdobyła ukraińskie wykształcenie. Kapitan, nie myśląc długo, odpowiedziała, że nie czyta nic w języku ukraińskim od czasu, gdy ukończyła studia na uniwersytecie. Mówiąc, że na Ukrainie tylko nauka odbywa się w państwowym języku ukraińskim. W podtekście jej odpowiedzi czytało się: wszyscy idą do intelektualnych szczytów za pomocą innego języka — rosyjskiego; to, że na Ukrainie w szkole wyższej wykładają jednak po ukraińsku, to niegodziwość, którą trzeba po prostu przetrwać. Oczywiście, teraz, po zdobyciu dyplomu, dziewczyna nie chce nic brać do rąk po ukraińsku, bo „intelektualne” i „ukraińskie” to antonimy, ukraińska książka, mówiąc, a priori nie może być wartością intelektualną. Pani kapitan potwierdziła w ten sposób swoją niższość: jej odpowiedź można odebrać jako fakt, że poznanie jest możliwe tylko w języku rosyjskim, ponieważ ukraiński nie odtwarza całej pełni rzeczywistości, nie daje człowiekowi możliwości zbliżenia się do skarbów światowej kultury. Jednym słowem, stary i dobrze rozkręcony mit. Język rosyjski — język światowej wspólnoty intelektualnej, a język ukraiński nie może pretendować do statusu narzędzia intelektualnego, raczej jest to wyrostek języka rosyjskiego, który istnieje w systemie edukacji, bo państwo ukraińskie stosuje przymus wobec swoich obywateli, zmuszając ich do przechodzenia przez 9 kręgów piekła podczas nauki na uniwersytecie. Dla Amerykanów historia jest niezwykle ważną częścią samej istoty pojęcia „Amerykanin”, to swoisty historyczny składnik tożsamości narodowej. I chociaż Floryda, na przykład, pierwotnie była terytorium Hiszpanii i był na niej rozpowszechniony język hiszpański (który swobodnie i pewnie funkcjonuje tu i dzisiaj), jednak Amerykanie w tym stanie dbają przede wszystkim o rozwój swojego języka, szanując i tolerując język hiszpański oraz hiszpańskie (meksykańskie) tradycje. Dlaczego więc obywatele Ukrainy, którzy grają w mądre, „intelektualne” gry, dopuszczają się takich błędów wobec własnej historii, języka i tożsamości? Dlaczego intelektualista z Odessy nie zna się na prostych rzeczach, od których zależy los państwa? Czy język dzisiaj to także gra? I czy może intelektualista nie szanować języka państwowego, jak i języka każdego innego państwa świata? Przebywając na południu USA, miałam okazję zajechać także do Key West (na samym południu Florydy), gdzie znajduje się posiadłość E. Hemingwaya. Pokonawszy ciężką drogę samochodem, w końcu trafiliśmy do monumentalnego, starego domu wybitnego amerykańskiego pisarza-„macho”. Jednak jeden z przewodników w posiadłości opowiedział historię o niezwykłej kobiecie, która miała tylko jeden nieznaczny „związek” z Hemingwayem. To Beryl Markham, pierwsza kobieta-pilot, która przeleciała przez Atlantyk. Co łączy Markham i Hemingwaya? Wydawałoby się, drobnostka. Ernest jakoś zareagował na jej wspomnienia „Zachód z nocą” (1942). W swoich wspomnieniach kobieta opowiedziała. Nadarzyła się okazja, by z kilkoma wizytami akademickimi pobyć po tamtej stronie Atlantyku, w Stanach Zjednoczonych Ameryki, które stały się prawdziwą naukową Mekką. Ale każda taka podróż zawsze zawraca mnie do rozmyślań o Ukrainie. Oto nasze państwo obchodzi dwudziestolecie swojej Niepodległości. I już w sieci przychodzi czytać: „Projekt NIEPODLEGŁOŚĆ” poniósł klęskę, zostawcie przynajmniej projekt „WOLNOŚĆ”! Sytuacja na Ukrainie jest traumatyczna, ostra, na granicy kolejnej rewolucji. Znowu w przeddzień Niepodległości mamy wszelkie szanse stracić państwo. Mnie zaś rozmyśla się o innych rzeczach, drobniejszych, które jednak nieustannie zjadają Ukrainę od wewnątrz przez te wszystkie dwadzieścia lat. Nie będę opisywać „wielkich” strategii narodowego samozniszczenia, a jedynie odwołam się do konkretnych przykładów, które osaczają zewsząd, niczym jakieś wirusy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин