Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

ISTOTA I NARODOWA TOŻSAMOŚĆ

Слово Просвіти, №33 за 2011 рік

Jurij RUDENKO, doktor nauk pedagogicznych, profesor Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy WSPÓŁCZESNA SZKOŁA — NA ROZDROŻU CZY W ŚLEPYM ZAUŁKU? Reformy, które okresowo obiecują wysoko postawieni urzędnicy od edukacji, prawie zawsze są tylko deklaratywne, podpadają pod kryterium ilości (punktów za wiedzę uczniów, czasu nauki w szkole itp.) i nie są ukierunkowane na podniesienie efektywności oraz jakości nauczania. Oto i obecnie Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy na czele z D. Tabacznykiem bez gruntownej dyskusji z przedstawicielami społeczeństwa w pośpiechu przyjmuje uchwały, rozkazy o kolejnych ilościowych podejściach do zmian w systemie edukacji: redukcji szkół na terenach wiejskich (co będzie sprzyjać dalszemu upadkowi wsi), zawężaniu sfery stosowania ukraińskiego języka państwowego w placówkach oświatowych i in. W takich nienormalnych warunkach czyż można wychowywać w dzieciach i młodzieży miłość, szacunek do języka państwowego, głęboką moralność, kulturę i duchowość, które najlepiej przyswaja się w języku ojczystym? Dzisiaj w dziedzinie edukacji zaistniała paradoksalna sytuacja. Z jednej strony krajowa i zagraniczna nauka pedagogiczna mają wysokie osiągnięcia teoretyczne, metodyczne, technologiczne, a praktyka oświatowa — szeroką sieć placówek. Z drugiej — dewaluacja w masowej świadomości młodzieży i dorosłych edukacji, duchowości. Szkoła w coraz większym stopniu traci wizerunek centrum ukraińskiej kultury, duchowości. We współczesnej prasie, niestety, nie przytacza się ważnego faktu, który całkowicie ignoruje MON Ukrainy. Jeszcze w 1919 roku w Ukraińskiej Republice Ludowej państwowa komisja, w skład której wchodzili tak znani działacze oświatowi, jak I. Ohijenko, S. Siropolko, P. Chołodnyj i in., opracowała „Projekt jednolitej szkoły na Ukrainie”. Według niego ukraińska szkoła ogólnokształcąca składała się z dwóch cykli — szkoły podstawowej i kolegium. Szkoła podstawowa miała dwa stopnie — młodszą i starszą szkołę (każda po 4 lata nauki). Kurs kolegium miał również 4 lata nauki. Ważne, że sama nazwa — kolegium, świadczyła o kontynuacji samodzielnych tradycji krajowej szkoły średniej, wszak w XVII—początku XX w. na Ukrainie funkcjonowały, na przykład, Perejasławskie, Charkowskie, Czernihowskie i in. kolegia. Dumą samodzielnej krajowej szkoły była Kolegia Pawła Hałagana (1871—1920). Zatem pełna średnia szkoła ogólnokształcąca przewidywana była jako 12-letnia. Do dziś w krajach rozwiniętych również w większości obowiązuje dwunastoletnia nauka. Jednak nowy minister od edukacji, kierując się jakimiś innymi motywami i ignorując ukraińskie tradycje, zatrzymał się na 11-latce. To doprowadzi, bez wątpienia, do odczuwalnych strat w rozwoju dorastających pokoleń. CZEGO NAJBARDZIEJ POTRZEBUJE WSPÓŁCZESNA SZKOŁA? Wraz z uzyskaniem niepodległości u nas rozpoczęło się kształtowanie ukraińskiej szkoły narodowej. Ale z wiadomych przyczyn politycznych, naukowo nieprzemyślanej bazy legislacyjnej, niskiej kompetencji szefów struktur władzy ogłoszone reformy były hamowane. Znaczna odpowiedzialność za kryzysowy stan współczesnej szkoły leży na Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, która do dziś nie wypracowała strategii rozwoju ukraińskiego systemu edukacji i wychowania, nie uogólniła wyższych osiągnięć krajowej nauki pedagogicznej (na przykład fundamentalnych idei ukraińskich filozofów, działaczy oświatowych, pedagogów i psychologów P. Jurkewycza, D. Czyżewskiego, I. Sikorskiego, H. Waszczenki, S. Rusowej, I. Ohijenki, S. Siropolka, J. Czepyhy, W. Janewa i in.). Przeważającej części nauczycieli, wychowawców, kierowników szkół nie są znane prace wspomnianych krajowych naukowców. MON Ukrainy i NANP Ukrainy robią bardzo mało dla podniesienia kwalifikacji pedagogów. Studenci — przyszli pedagodzy otrzymują fragmentaryczną, nierzadko powierzchowną wiedzę z ukrainoznawstwa. A studiowanie ojczystoznawstwa jeszcze od czasów K. Uszynskiego już uważano za „pedagogiczny aksjomat”. Dzisiaj zaniedbano społecznie ważne teoretyczne i praktyczne doświadczenie pedagogów czasów Ukraińskiej Rewolucji 1917—1921 lat o tym, jaka powinna być ukraińska szkoła. Jeszcze wtedy znany pedagog W. Ostrowskyj pisał: „Ukraiński naród powinien mieć szkołę narodową. Z tym wszyscy się zgadzają. Ale pojęcie „szkoła narodowa” nie wszyscy pojmują z jednakową treścią. Dla jednych narodowa ukraińska szkoła jest taka, w której nauczanie prowadzone jest w języku ukraińskim, dla drugich tego mało, — oni zgadzają się uznawać za narodową ukraińską szkołę taką szkołę, w której cały ustrój, tryb życia, logika myślenia, światopogląd, obiekty wychowania — wszystko to będzie odpowiadać naturze Ukraińca, czyli w której będzie wychowanie”. (Ostrowskyj W. Wychowanie narodowe // Wilna ukrainśka szkoła, 1918—1919, nr 3, str. 139). Jak widzimy, W. Ostrowskyj podkreśla, że najefektywniej realizuje wychowanie szkoła, która uwzględnia i rozwija naturę Ukraińców, ich ducha narodowego. Wielu nauczycielom, wychowawcom, kierownikom szkół nie wiadomo, jaki właśnie system ideowy należy kształtować u uczniów. We współczesnej terminologii naukowo-pedagogicznej, w przeważającej części szkół prawie nie używa się takich fundamentalnych pojęć, jak „ideologia patriotyzmu i budowania państwa”, „edukacja polityczna”, „wychowanie polityczne”, „kształtowanie przekonań politycznych, światopoglądu”. W wydanej kilka lat temu „Encyklopedii edukacji” (K., 2008) znany naukowiec M. Mychalczenko w gruntownym artykule „Edukacja polityczna” dowodzi, że system politycznego nauczania i wychowania (oprócz partyjnego, które słusznie jest zabraniane w szkołach przez nasze ustawodawstwo) powinien być w każdej szkole. W krajach rozwiniętych dawno istnieje w szkole średniej nauczanie profilowe, przedmioty do wyboru dzieci. To ratuje uczniów przed przeciążeniem, kształtuje czy nie najważniejsze — zainteresowanie nauką, potrzebę wiedzy, przyszłego zawodu. Pilnym zadaniem jest w najbliższych latach rozwiązanie tego problemu szkoły. W naszej nauce i praktyce szkolnej prawie nie zwraca się uwagi na to, aby nie dopuszczać w procesie edukacyjno-wychowawczym naruszenia harmonii między studiowaniem podstaw nauk i sztuki, nie dopuszczać „suchego intelektualizmu”. Zapewnienie studiowania w naszej szkole na zasadach parytetu podstaw nauk i sztuki (ukraińskiej, a także mniejszości narodowych Ukrainy i zagranicznej) stwarza warunki dla radości poznania, prawdziwie wszechstronnego rozwoju osobowości. Analiza literatury naukowo-metodycznej oraz doświadczeń pracy wielu szkół świadczy o tym, że nauczyciele niemal nie używają (a zatem nie realizują ich treści) tak naukowo uzasadnionych terminów, jak „pedagogika ukraińska”, „wychowanie narodowe”, „charakter ukraiński”, „ukraińskie ideały wychowawcze” i inne. Wybitny pedagog, niesprawiedliwie do dziś pomijany, Ukrainiec z pochodzenia W. M. Soroka-Rosynski pisał, że szkoła „to nie wylęgarnia przyszłych kosmopolitycznych ludzi”. Podkreślał, że szkoła narodowa „centrum swojego wpływu wychowawczego czyni nie intelekt, a wolę wychowanka, siłę jego dążeń, zdolność do walki o swoje »ja« i twórczego ujawnienia swojej osobowości. Instynkt narodowy, prawidłowo kultywowany i opracowany przez szkołę, będzie w stanie skierować wszystkie osobiste, egoistyczne i indywidualne pragnienia tam, gdzie kieruje się także jego własna energia, która wychodzi z głębokiego nieświadomego źródła — z woli narodu — ku dobru narodu. A przez to wychowanie narodowe przekształca się w moralne, ponieważ tutaj naród staje się nie abstrakcyjnym pojęciem i nie ślepą, żywiołową instynktownością, a żywym konkretnym celem, świadomym dążeniem, które jest zdolne podporządkować sobie wszystkie egoistyczne uczucia i pragnienia oraz skierować zainteresowanie, uwagę, aktywność — całą siłę duszy ku dobru narodu, jako najwyższej wartości etycznej” (Soroka-Rosynski W. N. Pedagogiczeskije soczinienija / Sost. A. T. Gubko. — M.: Pedagogika, 1991. — s. 120). Wychowanie narodowe to najpotężniejszy środek, a nawet ratunek przed egoizmem, chciwością, pychą i próżnością. Niestety, współczesne wychowanie narodowe realizowane jest na niskim poziomie. Nie można liczyć na sukcesy w reformowaniu szkoły, jeśli nie postawi się na twardym naukowym gruncie nauki przez uczniów ojczystego, ukraińskiego języka państwowego oraz języków obcych. Obecnie trwa naukowo nieuzasadniona praktyka uczenia dzieci od najmłodszych lat, pierwszej i drugiej klasy, języków obcych. Jest to sprzeczne z założeniami J. Komeńskiego, J. Humboldta, A. Diesterwega, K. Uszynskiego, O. Potebni, H. Waszczenki, S. Rusowej, I. Ohijenki i innych wybitnych naukowców o niecelowości, szkodliwości dla rozwoju dzieci nauki w szkole podstawowej języków obcych. Im więcej człowiek zna języków, tym lepiej. To aksjomat. Ale lata przedszkolne i czas nauki w szkole podstawowej to okres sensytywny dla wychowania u dzieci miłości do języka ojczystego, własnego narodu, swojej Ojczyzny, jej historii, kultury i duchowości. A każdy inny język jest nośnikiem sposobu myślenia, patriotyzmu, kultury i historii innego narodu. Aby ukraińskie dzieci z powodzeniem się rozwijały, wyrastały na synów i córki swojego narodu, trzeba uczyć się innych języków, jak radzili wybitni pedagodzy, dopiero od 7—8 roku życia lub od 10—12 roku życia (w zależności od naturalnych zdolności). Dobrze, że w tygodniku „Ukrajinśke słowo” (z 26 sierpnia — 1 września 2009 r., str. 10, 11 i 13) wydrukowano artykuł „Praktycznie realizować naukowe zasady edukacji językowej” M. Dubyny, O. Wysznewśkiego, P. Panczenki, J. Rudenki i in. (łącznie 8 autorów — doktorów nauk filozoficznych, filologicznych, pedagogicznych i psychologicznych, akademików). Ujawniono w nim stanowiska wybitnych krajowych i zagranicznych naukowców o niecelowości, szkodliwości dla normalnego rozwoju dzieci nauki kilku języków w wymienionym okresie wiekowym. Dlatego języków obcych trzeba się uczyć, ale dopiero w klasach średnich i starszych. Nauka kilku języków w młodym wieku i w szkole podstawowej prowadzi do stłumienia tożsamości narodowej, pojawienia się egoistów, ludzi-kosmopolitów, „ludzi-drapieżników” (J. Pestalozzi). Szczególną szkodę rozwojowi milionów ukraińskich dzieci wyrządza mieszanie przez nie od najmłodszych lat języka ojczystego i rosyjskiego. Ten problem, którego z jakiegoś powodu nie zauważają ani MON Ukrainy, ani NAPN Ukrainy, zasługuje na głębokie badania, a ich wyniki trzeba obowiązkowo uwzględnić podczas reformowania współczesnej szkoły. Czyż jednak nie najważniejszym w wychowaniu narodowym jest wychowanie dzieci i młodzieży na ideałach narodu ukraińskiego. Każdemu uczniowi, od pierwszego roku nauki, powinny świecić, jak niezgaszone gwiazdy, ideały człowieka-Ukraińca (a nie ideały radzieckiego człowieka, bolszewika, komunisty, nawet czekisty, jak to w „Poemacie pedagogicznym” twierdzi A. Makarenko). Przecież jeszcze M. P. Drahomanow podkreślał: „Cechy narodów, tak jak jednostek, mogą być mniej lub bardziej sympatyczne, ale znowuż sam ideał człowieka tworzymy, tylko abstrahując najbardziej sympatyczne cechy jednostek i narodów, a zatem, dążąc do tego, aby rozwijać jednostki i naród do ideału człowieka, musimy odpychać się od istniejących indywidualnych i narodowych cech, inaczej wychowanie przekształca się właśnie we wciskanie żywych ludzi w formę pustego idola, co nie może przynieść im niczego, oprócz cierpienia”. (Drahomanow M. P. Szczo take ukrajinofilśtwo? // Wybrane. — K.: Łybid, 1991. — s. 448). Podobne głębokie wskazówki M. Drahomanowa, jak i innych wybitnych naukowców, o ukraińskiej duchowości, psychologii narodowej, charakterze narodowym i światopoglądzie narodowym, współczesnemu nauczycielowi są w większości nieznane (często nie z jego winy). Dlatego obecnie w wielu szkołach szeroko realizowana jest pedagogika kozacka, dzięki której uczniowie opanowują najlepsze cechy ulubionych bohaterów narodowych — kozaków, rycerzy szlachetnego ducha, narodowo-państwowotwórczej energii. Potrzebujemy kozackich liceów, szkół z twórczo odnowionymi kozacko-rycerskimi tradycjami edukacyjno-wychowawczymi, a nie klas kadetów i szkół-internatów kadetów, które sztucznie przenoszone są z sąsiedniego państwa i nie odpowiadają ukraińskiej mentalności, naszemu narodowemu systemowi edukacji i wychowania. Los współczesnej szkoły zależy nie tylko od rozporządzeń i nakazów z góry, a przede wszystkim od sumienia, ukraińskiego patriotyzmu, poziomu przygotowania naukowego każdego nauczyciela, zespołu pedagogicznego szkoły.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин