Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗
WZNIESIONE Z KAMIENIA, ZACHOWANE NA PAPIERZE
Слово Просвіти, №33 за 2011 рік
Ołena SZOSTAK, kierownik działu grafiki europejskiej Zwiedzający wystawę mają okazję zobaczyć pierwsze przedstawienia pejzaży miejskich w europejskim sztychu. Wykonali je nie ci, którzy zajmowali się grafiką sztalugową lub ilustrowali książki, czyli artyści w naszym rozumieniu, lecz kartografowie. W XVI wieku epoka Wielkich odkryć geograficznych, żeglugi i światowego handlu sprzyjała rozwojowi geografii jako nauki. Pierwsze zbiory map świata, które otrzymały nazwę atlasów, zostały wydane w Niderlandach. Szczególnie popularne były atlasy miast jako ośrodków władzy, kultury i handlu. Jednym z pierwszych był atlas Fransa Hogenberga (1540—1590) „Civitates Orbis Terrarum” („Atlas miast świata ziemskiego”), którego arkusze zaprezentowano na wystawie. Z punktu widzenia współczesnej nauki nie są to mapy ani plany topograficzne, ponieważ do ich stworzenia wykorzystywano nie tylko pomiary geodezyjne, ale także szczegółowe szkice z natury. Samo miasto przedstawiano na drugim planie, a pierwszy zajmował pejzaż, w którym obowiązkowo obecne były figurki miejscowych mieszkańców w tradycyjnych strojach. Na tych rycinach można zobaczyć nie tylko lokalizację, ale także wygląd zewnętrzny najważniejszych budowli — katedr, ratuszy, pałaców, klasztorów. Arkuszom towarzyszyły teksty objaśniające, które oprócz potrzebnych informacji zawierały ciekawe opowieści historyczne, a nawet miejscowe legendy. Czyli brak dokładności topograficznej rekompensowano znaczną informacyjnością i pewną artystyczną formą. Podobny gatunek grafiki istniał jeszcze w XVIII wieku, kiedy mapy z atlasu Hogenberga służyły za wzorce dla przedstawiciela augsburskiej rodziny rytowników i kartografów Gabriela Bodenera (1673—1766), którego panorama Grodna jest prezentowana na wystawie. Historia tej kompozycji jest dość niezwykła. Grodno, miasto na terenie współczesnej Białorusi, od połowy XIII wieku wchodziło w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W lipcu 1567 r. właśnie tutaj odbywał się sejm, który przygotowywał unię lubelską. Dlatego przybyło tu poselstwo rosyjskiego cara Iwana Groźnego. W owym czasie w mieście przebywał niemiecki artysta Hans Adelhauser, który wykonał duży rysunek przedstawiający spotkanie moskiewskich posłów z marszałkiem litewskim Wołowiczem (wyższym urzędnikiem w Wielkim Księstwie Litewskim). Na rysunku narysowano również brzeg Niemna i szczegółową panoramę miasta Grodna. Dzieło H. Adelhausera od razu przeniesiono w technikę graficzną. Rysunek ten stał się pierwszym przedstawieniem litewskiego miasta w sztuce zachodnioeuropejskiej i jednym z pierwszych — miasta w Europie Wschodniej. Jeszcze dość długo dla Niemców i Holendrów ziemie te były dalekie i mało znane. Dlatego, choć samo wydarzenie historyczne nie miało żadnych następstw, a Grodno się zmieniało, kompozycję tę powtarzano w grafice wielokrotnie. Możemy przyjrzeć się poszczególnym znanym zabytkom architektury Grodna. Tak, ratusz z XV wieku oznaczono napisem „Rath Haus”. Po lewej stronie przedstawiono cerkiew Borysa i Gleba (zbudowaną pod koniec XII w., po pożarze w 1184 r. stała się główną świątynią Grodna). Obraz jest interesujący również dlatego, że do naszych czasów budowla nie zachowała się w całości: w połowie XIX wieku z powodu osunięcia się gruntu częściowo zawaliły się ściany. Unikalność cerkwi wiąże się z połączeniem różnych kultur na tych ziemiach, zachowuje ona cechy architektury staroruskiej i romańskiej. Obok — starodawny zamek z XI wieku, przebudowany pod koniec XIV wieku w stylu gotyckim przez wielkiego księcia litewskiego Witolda. Od XVII wieku upowszechnia się w grafice przedstawianie poszczególnych zabytków architektury. Podobne dzieła są szeroko prezentowane na wystawie w Muzeum Chanenków. Wśród nich głęboką poetyckością i unikalnym pięknem wyróżniają się akwaforty Giovanniego Battisty Piranesiego (1720—1778). Uważny widz, zatrzymawszy się na dłużej przed tymi majestatycznymi arkuszami, rozumie głęboki sens włożony przez autora w wydawałoby się po prostu dokładne przedstawienia tysiącletnich budowli. Młody Piranesi przybył z Wenecji do Rzymu wtedy, gdy wykopaliska w Pompejach i Herkulanum zmusiły wykształconych ludzi Włoch do zwrócenia się ku antykowi. Wyrazicielem idei generacji, do której należał artysta, stał się Johann Joachim Winckelmann, człowiek, który ubóstwiał epokę antyczną i zupełnie nie akceptował sztuki baroku i rokoka. Przy czym za szczyt kultury światowej Winckelmann uważał klasykę starogrecką, wszystko inne było dla niego tylko tłem, które podkreślało niedoścignioną twórczość Praksytelesa, Fidiasza i ich współczesnych. Ta ideologia stała się podstawą rozwoju klasycyzmu XVIII wieku. Piranesi, jak to u geniuszy bywa, zafascynowawszy się tymi zabytkami, które zachwycały jego współczesnych, dostrzegł w nich niejednoznaczny sens. Tak więc przyciągała go wielkość przeszłości i jednocześnie — przeczucie upadku, czyli nie klasyczna Grecja Winckelmanna, a cesarski Rzym, przeważnie z okresu schyłku imperium. Bardziej niż inni artyści Piranesi odczuwał ogromny odstęp czasu, który oddzielał go od antyku. Właśnie ten czas odciska piętno na niegdyś majestatycznych budowlach, obok nich pojawia się nieco dziwny sztafaż. To nie bohaterowie dawnych czasów, ale też prawdopodobnie nie współcześni mistrza; ich postacie nie są związane z dawną sławą, kulturą, męstwem wojennym. Obok łuku Konstantyna żebracy proszą o jałmużnę, pasą się kozy. Ale i sam ten zabytek, wybrany przez wielkiego mistrza, jest świadectwem nie rozkwitu, a już bliskiego upadku. Tak, został on wzniesiony na cześć zwycięstwa cesarza, jednak wielkiej sławy imperium nie dodał, ponieważ pokonanymi nie byli barbarzyńcy, a swoi, Rzymianie, w wojnie domowej. Ponadto większą część zbyt przepysznego dekoru rzeźbiarskiego łuku wzięto z innych zniszczonych budowli. Ale najbardziej niezwykła rycina przedstawia świątynię Bachusa — tak uważano w czasach Piranesiego. Rzecz w tym, że w XVII wieku znaleziono tu ołtarz, rzekomo poświęcony bogu winiarstwa. Historia tej niewielkiej świątyni jest dość skomplikowana. Zbudował ją na własny koszt grecki mówca, sofista, retor II wieku Herodes Attyk. Jeden z najbogatszych ludzi swoich czasów (jego ojciec znalazł starodawny skarb), ateńczyk Herodes Attyk, mieszkał głównie w Rzymie, gdzie posiadał majątki przy drodze Appijskiej. Wstrząśnięty śmiercią żony Aspazji, na pamiątkę o niej zbudował kilka budowli architektonicznych, w szczególności teatr w Atenach i świątynię w Rzymie, poświęconą Ceres — bogini. Giovanni Battista Piranesi, Włochy. Łuk Konstantyna, akwaforta
Nasze wyobrażenie o życiu minionych epok, o ideałach piękna, priorytetach, preferencjach politycznych i społecznych, a nawet marzeniach ludzi byłoby niepełne bez zabytków architektury. Inspirowały one malarzy i rytowników, którzy znajdowali środki artystyczne, aby na płótnie i papierze oddać majestatyczne piękno swoich „modeli”. „Architektura była wielką księgą ludzkości, główną formułą, która wyrażała człowieka na wszystkich etapach jego rozwoju jako istoty fizycznej i duchowej” — zauważył Wiktor Hugo. Trwałość kamienia, nad którym, zdawałoby się, nie ma władzy nawet czas, jest jednak względna. Wojny, pożary, błędy projektantów, a czasem także zmiana gustów, wzrost gospodarczy lub upadek prowadziły do istotnych zmian w zarysach budowli, a nawet do ich zniszczenia. Wystawa rycin z XVI—XIX wieku „Wzniesione z kamienia — zachowane na papierze” w Narodowym Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków zapoznaje zarówno ze znanymi zabytkami architektury, które wspaniale zachowały się do naszych czasów, jak i z tymi, które znacząco się zmieniły lub zniknęły na zawsze.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
