Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Ołena TELIHA (1907—1942) Trwanie w palącej grze

Слово Просвіти, №33 за 2012 рік

14 sierpnia minęło 75 lat od dnia urodzin naszego ulubionego autora Wołodymyra Bazylewskiego — znanego poety, krytyka, publicysty, autora tomików poezji „Pokłyk prostoru”, „Dopoky muzyka zwuczyt’”, „Czuttia zemli nebesne”, „Trudy i dni”, „Wybrane”, „Kołodiaź”, „Wertep”, „Wokzalna płoszcza”, „Ukradene nebo”, „Wiwarij”, „Kineć nawihaciji”, „Kryk zajcia”, jednotomnika wybranych utworów poetyckich „Wertep”; książek krytyki literackiej „I zawiaź dum, i wilnyj let pera”, „Łuk Odissejiw”, „Chołodnyj dusz istoriji”, laureata Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Subiektywna antologia „Striła” świadczy o oddaniu Wołodymyra Ołeksandrowycza poezji, jego wysokiej erudycji i pracowitości. Pod koniec tego roku „Striła” ukaże się w „Bibliotece Słowa Proświty”. Będzie to naszym prezentem dla Jubilata. Niech Pan żyje w zdrowiu i pomyślności, drogi poeto! Redakcja wiary i nadziei. Wiedza jednak pomnaża boleść. Chce się wierzyć. Na rozdrożu wiedzy i wiary dojrzewa ropień tragizmu. On jest najpotężniejszym źródłem twórczości. Gdyby człowiek był nieśmiertelny, poezja stałaby się niepotrzebna. Potrzeba jej odpadłaby z tej przyczyny, że jednostki nie męczyłaby jej tymczasowość. Zatem jego psychologia, sfera intelektualno-uczuciowa radykalnie by się zmieniły. Stałby się kimkolwiek, być może nawet jednym z tych kosmitów, których produkują autorzy powieści fantastycznych, tylko nie sobą obecnym. Oto dlaczego tak mało jest poetów-optymistów i taką rzadkością jest bezwzględnie radosna nuta. Chodzi o optymizm jako cechę światopoglądową, jako naturalny wyraz woli bytu za pomocą zwykłych słów, zorganizowanych w określony sposób. Pytanie — kogo z ukraińskich poetów można zaliczyć do kategorii optymistów, zapewne zawisłoby w powietrzu, gdyby nie to niezgrabne, antypoetyckie nazwisko Teliha (zresztą Kandyba — nie lepsze), które jakby na śmiech przyklejone jest do tej artystycznej, otwartej na oścież, niezwykle czarującej kobiety, która, według wspomnień O. Łaturyńskiej, zdobywała nagrody na praskich wieczorkach tanecznych. Rzecz oczywiście nie w nagrodach i nie w tańcach. Ale i w nich także, jeśli wspomnieć choćby te wersy z „Piętnastej jesieni”: Niby roślina w słonecznym oknie, Która niespodzianie wygięła się strzeliście, Czułam smukłość własnych nóg I giętkość rąk, co chcą wziąć szczęście. To pragnienie szczęścia odbiło się nawet w rytmach „Tanga” i „Kozaczka”. Poezja Ołeny Telihi — to poezja cieszenia się bytem. Tutaj nasuwa się potoczna fraza — w całej jego pełni. Zresztą, w tym przekonuje nas większość badaczy jej twórczości. W tym rzecz, że nie. To poezja dwóch kultów — intymności i heroiki — w ich wzajemnym przenikaniu się i splataniu. Wszystko inne ginie, a jeśli jest obecne, to tylko jako tło i dodatek. Mamy tu nie banalny hedonizm, a postrzeganie życia w jego szczytowych przejawach, co uniemożliwia bierność. Ty w cień nie idź. Trwaj w palącej grze. W oślepiający blask nie lękaj się patrzeć. I płynie w serce najodurzający nurt: Daleki szum niezrodzonych poezji. Bywa czas: płoną usta, Drży duszy dźwięczne rozdarte jezioro, Niby ktoś rzucił z daleka list I woła gdzieś — bez podpisu i adresu. Życie krąży na wąskiej granicy Nowych porywów, tajemniczych wezwań I wydają się zbędne i obce Dawno znajome rzeczy i twarze. W promiennej zaś chwili, gdy resztką sił Dzień rozlewa niedopite słońce, Rudym koniem leci za horyzont Moja dusza w czerwonej amazonce. I już wtedy sama nie rozbiorę: Czy to mój ból upadł krwawym ptakiem, Czy zachód słońca zalewa bruk… Dla ciebie zaś zachód — zawsze tylko zachód! Dyżurują noce — czarne i jasne — Nie od ognia czy ciemności otchłani, Lecz od blasku wspomnień i snów, Wszystkich rządów i darów Pańskich. I w pajęczynie krzyżujących się barw Ja żarliwie marzę do samego rana, By Bóg zesłał mi największy dar: Gorącą śmierć — nie zimne umieranie. Bo wśród świata niespokojnych dni, Obok tajemniczych i powabnych drzwi, Ja idę na wezwanie zadymionych ogni — Na nasz ponury i piękny brzeg. Kiedy zaś wejdę na kamienisty szczyt Przez ciemne wody i płomienne granice — Niech życie zachwieje się i odpłynie, Niby statek w łunie pożaru. Odpowiedź O, tak, ja wiem, nam nie do twarzy Z mieczem w rękach i z błyskawicami gniewu, Wojskowym krokiem, ze spojrzeniem łowcy Iść zawzięcie przez ogień i ulewę. My zaś wasza przystań — cicha i jasna, Gdzie statkami — wasze zbite skrzydła… Nie Lew, a Panna nasz odwieczny znak, Nie gniew, a czułość nasza wieczna siła. Lecz ledwie z waszych osłabłych rąk — Zsuwa się broń wrogom pod nogi, Spija czułość legendarny kruk — Okrutny demon boju i zwycięstwa. I rwą się palce, długie i smukłe, Rozedrzeć nawyki, niby stare łachmany, By wziąć broń z waszej ręki I uderzyć mocno tam, gdzie trzeba uderzyć. Lecz tylko miecz — błyszczący i dźwięczny — Poczuje znowu wasz zdecydowany dotyk, Nam czas rozwinie znane strony: Miłość i namiętność… Czułość i troski. Czarna płaszczyzna (III) *** Mężne palce dotknęły rąk, Drapieżne serce zabiło obok. Znowu ciało — napięty łuk, Ostra radość — strzałą w górę. Odskoczył na chwilę tłum, Potoczyło się po nim potokiem: Nie dotykać tylko niewolnika, A takiego — celować w oko! Na czole twoim ciemny znak, Krew czerwona płynie strumieniami. Lecz teraz ja za dwoje silna I za dwoje podnoszę kamień. Nie zginiesz! Za murem dzień Leje się z nieba winem gorącym I życie nie stoi, a idzie Ostrym śmiechem i ostrym płaczem. Ołowiana twarz tłumu Zginie w słońcu i błyskawicach — Tylko wiatr nas będzie bił Po zwycięskich, szczęśliwych twarzach! *** Ja ręce, która biła, — nie wybaczę — Nie dla mnie zwycięski bicz! Znaj jedno: nie kajam się, nie płaczę, Ani westchnień nie mam, ani złości. Ona, jedna z niewielu, miała tę odwagę — patrzeć w oślepiający blask, nie zamykając oczu. To nie jest poezja kontemplacyjna, a poezja działania, ingerencji, szlachetnej agresji. Dlatego tak odczuwalna jest w niej próba skierowania energii w jedyne możliwe koryto, dania jej ujścia w najbardziej naturalny sposób. Wprost lub pośrednio, ale liryczna bohaterka prawie zawsze dyktuje swoją wolę, nawet kiedy w rzeczywistości jej nie dyktuje, a tylko próbuje coś poprawić i uwydatnić — takie wrażenie sprawia ten nadmiar sił, który wyczuwa się za tymi tekstami. W tym polega różnica między intymną liryką Telihi a Sosiury, który skłania się ku sytuacyjności, opowiada o swojej miłości. Wпрочем, te poetyckie ptaki szybują na różnych wysokościach. Sosiura, choć zapewniał: „Ja dla ciebie zerwę Orion złoty…”, ale latał nad samą ziemią, zahaczając skrzydłem nie tylko jej kwietniki, ale i wysypiska śmieci. Tylko wszystko w dumę zamieniła, Co tobą oddychało i kwitło, A jej twarda i zimna siła Przytłumiła ciepłe źródło. Ale nawet za twoją szpicrutę Strzał zatrutych ja ci nie ślę, Bo nie umiem zamieniać w truciznę Odgorzałe słoneczne — „kocham”. Lato Depczą nogi radośnie i smukło Senne trawy na wąskiej granicy. W dzień taki oddać się pocałunkom! W dzień taki całym natchnieniem żyć! Pijanym słońcem ciało nalało się, Taje i gnie się w nim, niby świeca — I drży wzruszone kłosie, Przychyliwszy się do mojego ramienia. W plastrach mózgu złotem przejrzystym Miód myśli roztopionych leży, A dusza kłania się przestrzeniom I ziemi za jasną radość — żyć! I za to, że tyle ust paliło I ciągnęło mnie ogniem pokus, I za to, że zamienić nie sposób — Nigdy — twoich jedynych ust! *** Moja dusza i po ciemnym trunku Nie chce słuchać rad, I znowu radośnie i smukło Biegnie pod wiatr i pod grad. By ukrywszy mądrą wiedzę W skrzynce bez klucza i dna, Znów witać szary świt Ognia trucizną czy winem. By własnej wierze niezachwianej Palić lampę w czarną noc I iść przez stycznie w ciepłe kwietnie, Przez ból rozstań — w radość spotkań. A przechodniom na drogach Bez powrotu dawać dary, I dostawać nowe od Boga, Gdy nie wystarczy starych. Pieśń wieczorna Za oknami dzień stygnie, W oknach — pierwsze ognie…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин