Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

Jurij Łohwyn: „Brak kultury rodzi potwory”

Слово Просвіти, №33 за 2012 рік

— Juriju Hryhorowyczu, kiedy artystę Łohwyna pociągnęło do pisarstwa? — Moja pierwsza książeczka dla dzieci ukazała się w 1961 roku. Bajkę o zorzy polarnej usłyszałem w dzieciństwie, potem próbowałem znaleźć ją w jakimś wydaniu z lat trzydziestych. Nie znalazłem. Jako dwudziestoletni student instytutu plastycznego w 1959 roku zacząłem pracować nad tekstem. Prawie rok pisałem i szlifowałem, chociaż maszynopis liczył zaledwie osiem stron. Zrobiłem rysunki. Poszedłem do wydawnictwa. Tam zgodzili się wydrukować, ale kazali przerobić i tekst, i rysunki. Przerobiłem. Znowu przyniosłem do wydawnictwa. Przyjęli. Powiedzieli: „Wszystko dobrze. Jednak nikt nie uwierzy, że Pan to sam napisał. Wymyślcie jakiś naród, do którego ta bajka należy”. Wymyśliłem Enców na wzór Nieńców, mówiąc, że zostało ich dwieście-trzysta osób, to mniejszościowy naród (czyli taki, który znika) Federacji Rosyjskiej. Zatem w adnotacji napisali: „Eniecka bajka ludowa, zapisana na Tajmyrze”. Nigdy tam nie byłem, ominęła ta czara również moich krewnych. — Zatem skłoniono Pana do mistyfikacji? — Oczywiście. Ale byłem bardzo zadowolony z sukcesu. Jestem studentem drugiego roku, moja książka się sprzedaje, nakład imponujący — 65 tysięcy. Wtedy, w 1961 roku, stragany były wszędzie na ulicach, książki sprzedawano tak, jak dziś sprzedają czebureki i hot-dogi. W instytucie plastycznym moim kierownikiem był Wasyl Illicz Kasijan, postać wielce niejednoznaczna. Imponujący artysta-grafik z głębokim wydźwiękiem społecznym w latach dwudziestych w Pradze, a skończył jako piewca „pracowniczych zwycięstw” oraz wielkich i małych leninów. — Ta system wielu kolosów deformował i łamał. To w niepodległej Ukrainie staliśmy się odważni. A jak Pana radziecka ideologia ociosywała? Czy zdarzało się iść na kompromisy? — Byłem bardzo wesołym chłopakiem i nikt mnie nie traktował poważnie: ani dysydenci, ani organy partyjne. Dlatego jakoś prześlizgnąłem się, pozostałem sobą. Prześladowań nie było, po prostu nie traktowano mnie poważnie. Oto przynoszę latami ten sam rękopis, nowe rzeczy dodaję, a mi odmawiają. Potem kierownictwo na górze się zmieniło i moje utwory poszły do druku. W 1978 roku (to było za kompartyjnego ideologa Małanczuka), kiedy czwarty rok siedziałem bez pracy, przyniosłem rękopis do wydawnictwa „Radianśkyj pysmennyk”. Redaktor powiedział: „Jeśli nic nie napiszesz na współczesny temat, to wydawać cię nie będziemy”. Choć wszystkie pięć wewnętrznych recenzji było pozytywnych, książkę hamowano. Wycisnąłem z siebie współczesny temat. To jedyna rzecz, na którą nie jest mi wesoło patrzeć, chociaż nie ma tam służalczości. Szła pierwsza, więc kierownictwo dało zgodę i książeczka ujrzała światło dzienne. Byli otwarcie głupi strażnicy komunistycznej moralności. Powiedzmy, dyrektor wydawnictwa „Radianśkyj pysmennyk” o nazwisku Staś, który wcześniej był bossem małego kalibru w Związku Pisarzy. Postawili go po tym, jak zdjęli wspaniałego człowieka Anatolija Moroza. To było po pogromie powieści „Sobór” Ołesia Honczara. Przychodzę do Stasia, a na stole leży moja druga książeczka, maleńka. Pytam: „Czyżby mnie Pan czytał?”. Myślałem, że są rzeczy, które wymagają większej troski. Wtedy tomami-wagonami wydawali Zahrebelnego, Zbanackiego, Hołowczenkę-Musijenkę, Sambuka z jego pseudokryminałami o walce z podziemiem nacjonalistycznym, faszystami. Z urzędnika spadła apatia: „Was trzeba czytać uważnie między wierszami”. Wzruszyłem ramionami, pomyślałem: „Niech cię gęś kopnie, jaka może być kramoła w historycznych opowiadaniach o antycznej Grecji, starożytnym Rzymie, Egipcie, o średniowieczu, czasach walki z Połowcami?”. Nawet do kozaczyzny nie dochodziłem. Interesowała mnie mediewistyka, czyli głębokie średniowiecze czasów wikingów, Hunów, Połowców, Pieczyngów, Chazarów. Ale czujnych dozorców było wystarczająco dużo. Cóż tu powiedzieć? Na co wydawano zasoby ludzkie? Na idiotyczne zakazy. Minął ten czas. Ja i moi koledzy wiele rzeczy nie zrobiliśmy, a tamci ludzie odeszli — z życia, ze wszystkiego. Jaki był w tym sens? Trudno mi pojąć rolę ludzi, którzy byli hamulcem dla twórczych osobowości. Zmarnowane czasy. Nie tam szukali. No przecież nie moje nowele rozwaliły ten system. Zrujnowali go przede wszystkim gospodarze, którzy szaleńczo kradli, organizowali finansowe przekręty, podziemne zakłady. Wcześniej, przed rynkowymi wysiłkami Gorbaczowa, Czubajsa czy Gajdara, wszyscy już byli stabilnie kupieni i rozdzieleni. Jedna gospodarka była oficjalna, druga — podziemna. — Pańskie mieszkanie-pracownia przy ulicy Olesia Honczara znajduje się na trzynastym piętrze. Z okien rozpościera się wspaniała panorama Kijowa… — Nic już nie widać, oprócz wieżowców. Kiedy wprowadziłem się tu trzydzieści lat temu, był tu fantastyczny widok z Górą Batyjewą, Soborem Włodzimierskim. Przez ostatnie osiem lat zabudowy zeszpeciły przestrzeń. I to jest zbrodnia. Istnieje pisana historia, którą można przepisywać. Zawsze znajdzie się u nas, za granicą dokument, który będzie podważał to, co ktoś przekłamał w historii. Kiedy zaś niszczą historyczny relief, horyzont (czego nie robią, powiedzmy, w Paryżu, Pradze czy Londynie), na zawsze wykreślają stronę z historii miasta, narodu, kraju. Tego już nigdy nie da się przywrócić. — Jako grafik i nowelista, czujny na detale, jak scharakteryzowałby Pan naszą rzeczywistość? — Uderzające połączenie zwykłej głupoty, nieuctwa i agresywności, czysto biologicznej. Trzy komponenty. Nieuctwo zabija. Jeśli człowiek nie rozumie, że historia to nie tylko to, co napisano w podręcznikach, ale też to, gdzie chodzi, spotyka się, odprowadza przyjaciół, żeni się, odwiedza urodziny, chrzciny, pogrzeby… Człowiek musi rozumieć, że jest częścią procesu historycznego. Stare gimnazjum, nawet radziecka szkoła lat 40—70. ubiegłego wieku, kiedy jeszcze pracowali starzy nauczyciele, dawała to odczucie. Ale dwójkowicze-trójkowicze dorwali się do koryta. Oni nie rozumieją elementarnych rzeczy. Przypominam sobie słowa z traktatu starożytnego rzymskiego architekta: “Nowe domy trzeba budować tak, żeby nie zasłaniały widoku na rzekę lub na morze”. To powiedziano dwa tysiące lat temu! No jak wyjaśnić to dzisiejszemu architektowi, który uczył się po znajomości albo za łapówki? Nie jest tajemnicą, że obecnie można nawet na egzaminy nie chodzić, pieniądze chodzą… Tak u nas powszechnie się uczą. Nieodpowiedzialność straszna! — Juriju Hryhorowyczu, dobrze zna Pan Biblię. Skąd to się wzięło? — Gdybym powiedział lub pomyślał, że dobrze znam Pismo Święte, byłoby to szaleństwem. Ten wielki zbiór tekstów dany jest do dobrego poznania nielicznym. Po prostu zawsze interesowały mnie historie biblijne. Początkowo pisałem swoje nowele i opowiadania o antyku, Egipcie, Grecji. Stopniowo przeszedłem do epoki scytyjskiej, a dalej do Rusi Kijowskiej. Oczywiście, zagłębiałem się nie tylko w materiały badań archeologicznych, czytałem kroniki, latopisy, starożytne teksty. A tam cytaty lub odniesienia do Pisma Świętego. Kiedy o czymś piszesz, nie tylko wyjaśniasz komuś określoną epokę, przede wszystkim sam próbujesz ją zrozumieć. A Biblia to klucz. Z nią wiąże mnie dziwna historia, która zaczyna się w 1946 roku. My z mamą, uciekając z głodnego Kijowa, pewien czas przebywaliśmy w Rydze, która była wtedy radziecka z szyldu, ale w istocie jeszcze burżuazyjna. Tam nawet były prywatne sklepiki i można było po ludzku żyć. A ojciec w tym czasie pojechał na Zachodnią Ukrainę, w północno-zachodnią część Wołynia, do klasztoru w Zimnem, gdzie jako aspirant studiował architekturę obronno-cerkiewną XIV—XV wieku. Mój ojciec przed wojną pracował jako architekt, był bardzo zdolny, perspektywiczny, zdobywał nagrody na różnych konkursach. Według jego projektów i przy jego udziale budowano w Charkowie, Myrhorodzie, Kirowohradzie, Briańsku. Miał 28 lat, miał twórczy temperament, żelazną wolę. Po wojnie nie dostał się na aspiranturę na nowoczesną architekturę, musiał zajmować się starożytnością. Pojechał do klasztoru. Nie był tym architektem, którzy obecnie zapoznają się, jak budują na Zachodzie i nie studiują gruntów, geologii, historii urbanistyki Kijowa z ostatnich pięciuset lat. Trzeba w kompleksie wszystko studiować. Ojciec takie robił. Studiował ikony, naczynia, architekturę, rzeźbę, malarstwo, dekoracyjne i użytkowe zdobnictwo… Z czasem pojechał do Rygi zabrać nas z mamą. Jakoś we dwójkę z ojcem (jesień, mżawka, klasyczna nadbałtycka pogoda) natrafiamy w centrum Rygi na sobór prawosławny niedaleko pomnika Wolności. Na przykościelnym placu stał człowiek, niesamowicie podobny do starca na cmentarzu z ryciny-akwaforty Szewczenki, — z książką, bosy, z brodą. Ojciec pokazuje na książkę: “Co to jest?”. “Biblia”, — mówi dziadek. Ojciec bierze, przegląda, przygląda się. Daje pieniądze i chowa książkę do kieszeni szynela. Potem, podczas mieszkania w kijowskiej piwnicy przy ulicy Striłeckiej, kiedy ojciec musiał coś zweryfikować (pisał dysertację), wyjaśnić nieznane, szukał według indeksu. Ponieważ ciągle rękami coś robił-majstrował, nie mógł bez tego (jak i ja), to mama czytała na głos pewne. Nasz gość — pisarz i malarz-grafik Jurij Łohwyn. Autor dwóch tuzinów książek, w których wykorzystano szeroką wiedzę z ukraińskiej i światowej historii, etnografii i folkloru, obliczonych przede wszystkim na szeroką dziecięcą i młodzieżową publiczność. Autor serii znaczków pocztowych “Dawna Ukraina”, “Hetmani Ukrainy”, “Historia wojska na Ukrainie”, “Ukraińska chata”, “Ukraińskie młyny wodne”. Laureat nagrody imienia Łesi Ukrainki w 2012 roku za “Najlepszy utwór dla dzieci i młodzieży” — powieść “Tajemnicza perła”. Nasze spotkanie odbyło się po bardzo przyjemnym dla Jurija Łohwyna wydarzeniu — wydaniu książki “Wielka ryba” w wydawnictwie “Jarosławiw Wał”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин