Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Monety — świadkowie minionego czasu
Слово Просвіти, №33 за 2012 рік
Anatolij Ryżenko
Numizmatyka jako pomocnicza dyscyplina historyczna przyczynia się do poszerzenia horyzontów w różnych dziedzinach wiedzy, których istnienia ludzie wcześniej nawet nie podejrzewali. Numizmatyka (od łacińskiego numisma — „moneta”) bada historię towarowo-pieniężnego obiegu, historię techniki menniczej. Dostarcza ona ważnego materiału do rozwiązania szeregu problemów historii, archeologii, historii sztuki i językoznawstwa. Podstawowymi zabytkami numizmatyki są skarby monet i pojedyncze monety.
Kilka słów o pochodzeniu słowa „moneta”. Dawni Rzymianie wierzyli, że każdy mężczyzna ma swojego boga, który za nim wstawia się, a każda kobieta — swoją boginię-opiekunkę. Wszyscy ci bogowie i boginie podporządkowują się władcy nieba i ziemi, Jowiszowi, oraz jego żonie Junonie Monecie („Upominającej”). Od nich zależy szczęśliwość ludzi. Aby zasłużyć na łaskę tej pary, trzeba na wszelkie sposoby im schlebiać, nie szczędząc ofiar. Z każdej okazji Jowisz i Junona otrzymywali hojne ofiary. W tym celu na najwyższym miejscu — na szczycie Wzgórza Kapitolińskiego — ku czci Junony Monety wzniesiono wspaniałą świątynię. Do niej nosiły odebrane pokonanym wrogom klejnoty, drogie tkaniny i złoto. W końcu uchwalono prawo, zgodnie z którym pieniądze mogły być bite wyłącznie w świątyni Junony Monety. Od tego czasu w Rzymie, a później w większości krajów, pieniądze metalowe nazywa się monetami.
Moneta jest podstawowym elementem obiegu pieniężnego w państwie; jest ona milczącym świadkiem miejscowych stosunków produkcyjno-handlowych i międzynarodowych związków gospodarczych. Po biciu monety łatwo ustalić czas, okres obiegu i pochodzenie monety. Czasem bowiem monety znajduje się bardzo daleko od miejsca ich wytworzenia i zwykłego obiegu — są to tzw. „monety-wędrowniczki”. Powiedzmy, że na początku lat 70. ubiegłego stulecia we wsi Ryszki w rejonie pryłuckim podczas orki wykopano sporo srebrnych monet. Skarb rozchwytali miejscowi mieszkańcy, jednak po zachowanych pojedynczych egzemplarzach można określić wiek znalezisk, a ich pochodzenie jest różnorodne: były tam i talary, i guldeny, i ort-y, nawet „efimki z oznaczeniem”.
Jak zaznaczał znany badacz, doktor nauk historycznych I. H. Spaski, w XVI–XVII wieku obieg pieniężny Ukrainy był częścią polskiego obiegu pieniężnego. Ludność Ukrainy posługiwała się polską, a ogólnie zachodnioeuropejską monetą. Monety pochodzenia obcego utrzymywały się w obiegu pieniężnym na Ukrainie także w XVIII wieku. Nazwę monety w dawnych czasach nadawano według miasta, w którym ją bito. Na przykład duża srebrna moneta, wytwarzana w mieście Joachimsthal (Czechy), otrzymała nazwę „joachimsthaler”. Ale słowo było bardzo długie, a moneta — w obiegu, więc w ludziach zaczęto ją nazywać po prostu „talarem”. W Moskwie tę samą monetę ochrzczono „jefimkiem”, biorąc za podstawę początek oryginalnej nazwy — Joachim (jest to imię męskie, które po rosyjsku brzmi jak „Jefim”).
Był rok 1654, czas panowania Aleksego Michajłowicza Romanowa. Państwo moskiewskie właśnie weszło w wyniszczającą wojnę z Polską, a wojna całkowicie opróżniła skarbiec. Car podniósł podatki, jednak zubożały lud nie miał czym płacić. Wtedy bojar Rtiszczew wymyślił sposób na uzupełnienie skarbca: ponieważ srebra w państwie nie wystarczało, zaczęto wytwarzać pieniądze… z obcych monet. Przede wszystkim największej liczby zachodnioeuropejskich talarów. Przerabiano je na rosyjską monetę metodą przecechowania, a od 1655 roku — nadcechowania, do czego używano zwykłego okrągłego stem-
…pel dla kopiejek: wizerunek jeźdźca na koniu i rok: 1655. Takie monety nazywano „efimkami z oznaczeniem”. Nawiasem mówiąc, z upływem czasu „talar” (lub „dalar”), zmieniony pod wpływem wymowy holenderskiej, a potem amerykańskiej, przekształcił się w znany nam „dolar”. Pochodzenie skarbu w Riaszkach wiąże się najprawdopodobniej z manufakturą sukienniczą. Z historycznych źródeł wiadomo, że założono ją w 1719 roku, przez pewien czas była własnością generała Weisbacha, a od 1737 roku – feldmarszałka Münnicha. Po zesłaniu tego ostatniego na Syberię w 1742 roku Riaszkowska manufaktura sukiennicza przeszła w zarząd Kolegium Manufaktur. W 1754 roku nadano ją księciu B. H. Jusupowowi wraz z bezprocentową pożyczką w wysokości 10 tysięcy rubli na 10 lat na rozszerzenie produkcji. W zamian Jusupow miał wytwarzać sukno dla armii. Według danych O. Szafońskiego, zawartych w „Topograficznym opisie Czernihowskiego namiestnictwa” z 1786 roku, na Riaszkowskiej manufakturze sukienniczej liczono 50 krosien sukienniczych i 10 krosien kazennych (na nich wytwarzano grubą tkaninę wełnianą). Pracowało na nich 600 Małorosjan ze wsi Riaszki, a także 100 sprowadzonych Wielkorosjan obojga płci. Jak podano w opisie, tkano sukno proste, żołnierskie i wyższego gatunku. Sukna pierwszego gatunku wytwarzano rocznie 30 000, a kazennego 1500 arszynów. Sukno żołnierskie dostarczano wojsku do Kijowskiej komisji „oberszterkrygskomisarskiej”, poza tym sprzedawano je na potrzeby etatowych kompanii trzech małorosyjskich namiestnictw oraz obcym kupcom. Farbiarnia i młyn do sukna znajdowały się tu же, obok fabryki, nad rzeką Smoszy. W 1797 roku, gdy właścicielem manufaktury był syn B. H. Jusupowa, Mykoła, pracowało tu już 1326 osób, w tym 999 mistrzów i ich uczniów.
Nie ma wątpliwości, że skarb ryaszkiwski należał do kogoś z zamożnych ludzi, a jeszcze prawdopodobniej do jednego z właścicieli manufaktury, a być może nawet do samego Mініха. Przed zasłonięciem [skarbu] mógł on zakopać pieniądze w ziemi, mając nadzieję wrócić i z nich skorzystać. Ale tak i nie zdołał tego zrobić.
O wielkim skarbie Karola XII, króla szwedzkiego, opowiadano we wsi Warwa, która w owym czasie wchodziła w skład Pryłuckiego Pułku Kozackiego. Podobno podczas Wojny Północnej Szwedzi grabili na Ukrainie niezliczone wartości i wozili je ze sobą całym obozem. Po klęsce pod Połtawą Karol XII z resztkami wojsk rzucił się na południe, ku Dnieprowi. Z armią było już po wszystkim, ale polową kasę jeszcze można było uratować. Na rozkaz Karola kilka wozów, eskortowanych przez zaufanych ludzi, oderwało się od cofających się do Perewołoczny Szwedów i ruszyło okrężną drogą na północny zachód, do litewskiego kordonu. Pod Perewołoczną Szwedzi zostali ostatecznie rozgromieni, a obóz dotarł do Pryłuk, i tam Szwedzi przekonali się o beznadziejności-
…swojego stanowiska. Wojska rosyjskie zajmowały drogi i miejscowości. Po klęsce pod Połtawą Mazepa nie mógł liczyć na pomoc ludności ukraińskiej.
Wtedy Szwedzi postanowili ukryć cenny majątek. Na wysokim wzgórzu w pobliżu Warwy wykopali głęboki loch, złożyli tam kosztowności, a wejście zakładali kamieniami. Mieszkańcy Warwy wspominają, że jeszcze za czasów I wojny światowej do wsi przyjeżdżali jacyś „generałowie”, którzy mieli pewne dokumenty i plany, ale skarbu nie wykopali. Tak więc skarb szwedzkiego króla leży gdzieś nietknięty.
Opowieść o kryjówce koło wsi Warwy to tylko jedna z wielu legend o skarbach zakopanych podczas wojny ze Szwedami. Że Szwedzi rzeczywiście zakopywali w ukraińskiej ziemi nie tylko pieniądze, lecz także broń, świadczą dokumenty tamtych lat.
Jaki los spotkał hetmana Mazepę, wszyscy wiedzą. A jaki los spotkał jego skarby? Wiadomo, że hetmańska skarbiec znajdował się w Baturynie, stolicy ukraińskich hetmanów od 1669 roku. Kiedy Mazepa przybył do Karola XII, przywiózł w swoim obozie znaczną część pieniędzy. Wiadomo, że w drodze do Szwedów obóz zatrzymał się w Pryłukach; pod koniec stycznia 1709 roku wysłano go do Łochwicy, a w lutym – do Chorola. W marcu hetmańską skarbiec przewieziono do Wielkich Budyszcz, gdzie znajdowała się kwatera Karola XII. Wiarygodnie wiadomo, że już po Połtawie, przeprawiając się przez Dniepr, Mazepa zabrał ze sobą dwa baryłki ze złotymi monetami.
Że Mazepa zdążył zabrać ze sobą dużo pieniędzy, świadczy też fakt, że nawet na wygnaniu miał możliwość pożyczenia Karolowi 240 tysięcy talarów. Po śmierci hetmana w jego kasie pozostało już tylko gotówką 260 tysięcy czerwońców, nie licząc srebrnych przedmiotów i różnych ozdób.
Po przejściu Mazepy na stronę Karola XII rząd rosyjski dołożył wszelkich starań, by odnaleźć i skonfiskować majątek byłego hetmana. Rząd obiecywał oddać każdemu, kto wskaże trop skarbów hetmana, połowę znalezionej sumy lub wartości majątku. Wtedy właśnie pojawiły się i do dziś nie cichną plotki o skarbach Mazepy, ukrytych przez niego podczas ucieczki z Ukrainy. Mnie także zdarzało się wielokrotnie słyszeć o skarbach, pozostawionych przez Szwedów i mazepinców w Pryłukach, zwłaszcza o statku zatopionym w rzece Udaj z monetami i innymi kosztownościami. Najwyraźniej były to „echa” plotek o wspomnianym przeze mnie warwińskim skarbie. Nie są one jednak pozbawione sensu.
Znany jest fakt: pod koniec października 1708 roku, na kilka dni przed wyjazdem do obozu szwedzkiego, Mazepa zebrał starszyznę i ogłosił im: „Niech każdy zakopuje w ziemi wszystko, co ma cennego, bo car, nie spodziewając się od Ukrainy stałości w razie nieprzyjacielskiego najazdu, chce zrobić coś złego getmanowi i całemu narodowi”.
Nieopodal Baturynu znajduje się zaś jeden z prawdopodobnych „adresów” hetmańskich skarbów – zamek Mazepy Hončarivka. W ostatnich latach hetmaństwa Mazepa szczególnie troszczył się o jego umocnienie, wybrawszy go na swoją podmiejską rezydencję. Według świadectw powinowatego Mazepy, Kocziubieja, hetman na początku 1708 roku „rozkazał obwieść Hončarivkę znacznym wałem z nieznanej mu przyczyny”.
Mazepa miał jeszcze jeden podmiejski pałac na chutorze Porosiuczka pod Bachmaczem. Właśnie w Porosiuczce w listopadzie 1708 roku wszyscy starszyzni, którzy byli przy hetmanie, pułkownicy, setnicy i znaczni towarzysze wojskowi złożyli przysięgę wierności Mazepie i
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
