Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

450-LECIE PIERWSZEJ KSIĘGI

Слово Просвіти, №34 за 2011 рік

Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. BŁOGOSŁAWIEŃSTWO KSIĘŻNEJ ZASŁAWSKIEJ Kiedy mowa o narodzinach Ewangelii Peresopnickiej, to z tym przekładem (dokładniej, jednym z pierwszych ukraińskich przekładów kanonicznego tekstu czteroewangelii) wiąże się imiona dwóch twórców: kopisty Mychajła Wasylijewycza z Sanoka, co na Łemkowszczyźnie, oraz archimandryty monasteru Peresopnickiego Hryhorija. Lecz swoistym kamieniem węgielnym w fundamencie pojawienia się Ewangelii Peresopnickiej jest Anastasija Holszańska-Dubrowycka z książęcego rodu. Zostawszy ihumenią Paraskewą monasteru w Iziasławiu, opiekowała się ona uduchowieniem świętej siedziby właśnie poprzez słowo drukowane i przepisywane. Dobrze władając językiem cerkiewnosłowiańskim, księżna Zasławska rozumiała, że leksyka cerkiewna i potoczna bardzo różnią się między sobą, a starosłowiańskiego języka, w którym czytano Pismo Święte podczas nabożeństwa, nie zawsze mogli zrozumieć prości ludzie. Zatem postanowiono przełożyć Ewangelię na żywy język ludowy. Ten śmiały, reformatorski zamysł sprzeciwiał się ówczesnym konserwatywnym kanonom, które stały na straży nienaruszalności i niezmienności tego, co tworzono wiekami. Ihumenia Paraskewa pobłogosławiła tę sprawę. W ten sposób praca nad przekładem Ewangelii (a o tym marzył nie jeden orędownik, w szczególności i książęta Ostrogscy), właśnie z inicjatywy ihumeni Paraskewy zaczęła przynosić rezultat — powoli (słowo po słowie) Pismo Święte nabierało narodowego kolorytu. Ewangelia Peresopnicka tworzona była od 1556 do 1561 roku. W ciągu tego czasu ihumenia śledziła pracę tłumaczy. Ale czy doczekała się swojego upragnionego marzenia w ukończonej postaci? Odpowiedzieć na to pytanie trudno, bo zakończenie pracy nad przyszłym rarytasem i czas śmierci ihumeni Paraskewy oznaczone są 1561 rokiem. ARCHIMANDRYTA I PISARZ Według świadectwa, które pozostało na stronach Ewangelii Peresopnickiej, można wyciągnąć wniosek o tym, że nad jej przekładem i przepisywaniem pracowało co najmniej dwoje ludzi: peresopnicki archimandryta Hryhorij i pisarz Mychajło Wasylijewycz. W posłowiu — szczerość Mychajła Wasylijewycza, który uświadamiał sobie, że według kanonów nie można zmieniać tekstu ewangelicznego, ale można go komentować. Wobec tego autor pozwala sobie na wolny komentarz — o samym tekście, o pracy nad przepisywaniem i, oczywiście, o wszystkich zaangażowanych w stworzenie Ewangelii Peresopnickiej. W szczególności i o swojej misji — wyłożyć święte prawdy na pergaminie „czystym i pięknym” pismem. W ten sposób wspomniana misja u Mychajła Wasylijewycza wyszła przede wszystkim wykonawczo-posłusznicza. Natomiast we wzmiankach o innym autorze Ewangelii Peresopnickiej — mnichu Hryhoriju, archimandrycie monasteru Peresopnickiego — kopista wznosi swojemu partnerowi w księżej sprawie zdumiewająco wielbiące słowo. Zatem można wyciągnąć wniosek, że o. Hryhorij — to swoisty sternik projektu. OD DWIRECA — DO PERESOPNICY Ewangelię Peresopnicką pisano w dwóch miejscach — wsiach Dwirec i Peresopnica, które kiedyś należały do różnych książąt, a potem spowinowaciły się w granicach Wielkiej Wołyni; obecnie zaś są terytorialną składową odpowiednio obwodów chmielnickiego i rówieńskiego. W szczególności według danych archiwalnych, pierwsze przełożone słowa Pisma Świętego spoczęły na pergaminie w Dwireckim Monasterze Świętej Trójcy. Stało się to 15 sierpnia 1556 roku w dniu Zaśnięcia Bogurodzicy. Oto tak mnisi tworzyli ukraińską Pierwszą Księgę. Ogółem w Dwireckim Monasterze Świętej Trójcy odtworzono 155 pergaminowych stron bezcennej duchowej i historycznej pamiątki o łącznej liczbie 482 kart. Na tych stronach utrwaliły się Ewangelia według Mateusza i pierwsza połowa tekstu Ewangelii według Marka. Z czasem pracę przerwano i przeniesiono do Peresopnicy, gdzie w monasterze przy cerkwi Narodzenia Bogurodzicy dopełniła się w przepisywanej postaci Ewangelia według Marka, ukończone Ewangelie według Łukasza i Jana, Posłowie do pamiątki oraz Miesięcznik. EWANGELIA W PERGAMINIE I AKSAMICIE Łesia Ukrainka odziała ogień w odzież słowa, takie zadanie postawili przed sobą założyciele i twórcy Ewangelii Peresopnickiej. Prawda, im należało odziać właśnie słowo w wykwintny i tradycyjny dla średniowiecza materiał. Kiedy zaś proces został zakończony i świętą księgę postawiono na wadze, to okazało się, że pomimo jej bezcennej duchowej wagi, waga fizyczna wynosi 9 kilogramów 300 gramów. Przede wszystkim za sprawą podstawy, na której pisano Ewangelię. To pergamin, czyli wyprawiona skóra młodych jagniąt lub cieląt. Na stworzenie Ewangelii Peresopnickiej (a to — 482 karty o rozmiarze 38 na 24 centymetry) wykorzystano skórę całego stada owiec. Jeśli chodzi o atrament, to wytwarzali go sami mnisi według kilku receptur, oto jedna z nich: „Drobno utłuc galasy i przesiać je przez sito, potem polać kwaśnym i niesłodkim miodem i zmieszać z klejem wiśniowym, do roztworu wpuścić 12 żelaznych płytek i postawić naczynie w cieple. Trzy razy dziennie mieszać i przecedzać”. Jaka była oprawa Ewangelii Peresopnickiej w pierwotnej postaci? Skórzana czy aksamitna? Na dębowych czy brzozowych deseczkach? Inkrustowana kosztownymi kamieniami i srebrem czy nie? Dokładna odpowiedź na te pytania już raczej się nie znajdzie, bo okładka Ewangelii Peresopnickiej zmieniała się w związku z ogólną tendencją — księgi cerkiewne były w ciągłym użyciu, dlatego szybko niszczyły się i wymagały odnowienia. Wariant okładki jedynego egzemplarza, który zachował się do dziś i znajduje się w Instytucie Rękopisu Narodowej Biblioteki Ukrainy imienia W. Wernadskiego, według wniosku badaczy, datuje się na początek XVIII wieku. Wykonali ówczesną oprawę na zamówienie hetmana Iwana Mazepy, który w 1701 roku podarował rękopiśmienną księgę Perejasławskiemu soborowi katedralnemu. Okładka introligatorska ma aksamitny materiał pokryciowy i kosztowne okucie. PRZEZ CIERNIE — PRZEZ WIEKI Ewangelia Peresopnicka sama opowiada o swoim losie. Przez długi czas księga znajdowała się w Peresopnicy w klasztornej siedzibie, uważana była za kosztowność, którą nie tylko się szczycono, ale i stale używano podczas nabożeństwa. Dalej, do 1701 roku, księga wspominana jest tylko raz w spisie inwentarza klasztornego. Faktycznie od 1701 roku zaczyna się drugie życie ukraińskiej Pierwszej Księgi, kiedy hetman Iwan Mazepa, który natrafił na jej ślad, przekazuje Ewangelię w darze Perejasławskiemu tronowi biskupiemu; rozporządza nadać księdze „nowe oblicze”, ponieważ oprawa stała się bardzo niepozorna. Do tego wykorzystano „modny” w tamtym czasie zielony aksamit. Już w XIX wieku w życiorys księgi historia wpisała jeszcze jedno wielkie uhonorowanie — w osobie genialnego ukraińskiego poety i malarza Tarasa Szewczenki, kiedy Oryginał Ewangelii Peresopnickiej. Z polecenia Kijowskiej Komisji Archeograficznej przebywał w Perejasławiu, gdzie oglądał tamtejsze starożytności. Wśród tych arcydzieł, które zostały opisane w raporcie archeograficznym, honorowe miejsce zajęła Ewangelia Peresopnicka. Kiedy zaś ukraiński Kościół ostatecznie przeszedł pod zarząd rosyjskiego synodu, Ewangelia wyszła z użytku liturgicznego i została przekazana do biblioteki seminarium w Perejasławiu. Właśnie w bibliotece natrafił na nią Osyp Maksymowycz Bodianski, znany archeograf i slawista, który ukończył wydział filologiczny Uniwersytetu Moskiewskiego, uczył się w seminarium w Połtawie. To znalezisko datowane jest na 1831 rok. W latach 60. XIX wieku seminarium z Perejasławia przeniesiono do Połtawy i tam, wraz z innymi starożytnościami, powędrowała także Ewangelia Peresopnicka. Potem jej droga wiodła z Połtawy do Petersburga, a powróciła ona do biblioteki Połtawskiego Seminarium Duchownego w 1887 roku. Podczas II wojny światowej księgę ewakuowano do Ufy. Kiedy skończyła się wojenna zawierucha, Pierwsza Księga znów powróciła na Ukrainę — do Kijowa. Początkowo przechowywana była w zbiorach muzeum-rezerwatu Ławry Pieczerskiej. Pomnik Pierwszej Księgi we wsi Peresopnycia na Rówieńszczyźnie. Każdy naród ma zabytki, których znaczenie jest doprawdy bezcenne, ponieważ ucieleśniają one niepowtarzalną tożsamość narodu, swoistość jego kulturowego wizerunku, nieśmiertelność pamięci kulturowej. Właśnie takim kultowym zabytkiem dla Ukrainy stała się Ewangelia Peresopnicka, na której wierność narodowi przysięgają prezydenci naszego państwa. 29 sierpnia 2011 roku we wsi Peresopnycia na Rówieńszczyźnie — ojczyźnie ukraińskiej Pierwszej Księgi — odbędą się szeroko zakrojone obchody 450-lecia od czasu powstania unikalnej relikwii. Zatem o tym, co znane i skryte, związane z foliantem, o jego niewyczerpanej energii i uduchowieniu…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин