Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Z księgi tłumaczeń
Слово Просвіти, №34 за 2012 рік
Bohdan CZEPURKO, m. Lwów
Ciąg dalszy. Początek w nr 33 z 2012 r.
Na wzór wszechwidzącego Postrzegania i widzenia Ślepy Homer, głuchy Beethoven… Już pisałem o potrzebie stuprocentowej koncentracji dla godnych wyników twórczych. Człowiekowi, który podłącza się do głębinowego, wysokiego, absolutnego, idealnego (podświadomego i nadświadomego), jakby otwiera się „trzecie oko”, wewnętrzny wzrok, chociaż może odsunąć się na marginesy (okolice) elementarnie niezbędny wzrok (słuch), które „przeszkadzają” nadkoncentracji — scentralizowanemu skupieniu twórczej osobowości. Oczywiście, oko — przede wszystkim organ wzroku. Jego fizyczne działania i funkcje są dostatecznie zbadane, ale sam instrumentarium jest skomplikowany i nadwrażliwy. U kręgowców, zwłaszcza i człowieka, oczy są najdoskonalsze: kamerowe. Para oczu mieści się w orbitach (oczodołach) na twarzowej części głowy. To gałki oczne, powieki, drobne gruczoły łzowe (wielkie mieszczą się w dole łzowym kości czołowej czaszki) i mięśnie oczne do poruszania oczami. Nerw wzrokowy łączy gałkę oczną (jądro i kapsuła) z mózgiem. Jądro — z dwóch części. W przedniej — jedna za drugą dwie komory, wypełnione wilgocią, i soczewka; większa tylna część mieści ciało szkliste. Kapsuła ma trzy błony. Zewnętrzna białkowa albo twardówka z przodu przechodzi w rogówkę. Środkowa naczyniowa błona z przodu przechodzi w tęczówkę z otworem w środku (źrenicą). Źrenica, jak źreniczka, zieje, jaśnieje, promieniuje i wchłania światło. Wewnętrzna błona — to siatkówka (światłoczuły odcinek oka), na którą przekazywany jest obraz. Rogówka, wilgoć, soczewka i ciało szkliste są światłozłamującym aparatem oka i działają jak dwuwypukła soczewka. To — projektor, który promieniuje z duszy i wpuszcza w duszę światło, odbiera i analizuje 80% informacji, transmituje nasze myśli i uczucia na zewnątrz. Oko — nie tylko organ wzroku, sfera, objętość, kula, ale i pustka, bezdenna głębia, mistyczna dziura, kanał przejścia, lingwa, związana ze Słowem, które było na początku. Oko — otwór w ulu dla wylotu pszczół (oczko), zresztą każdy otwór, miara wagi (uncja), objętości. Jeden i Oko — bosko synonimiczne i przedstawiają coś jednego-jedynego, całościowego, jednorazowo niepowtarzalnego. Przy liczeniu kiedyś mówiono nie dwadzieścia jeden, a dwadzieścia z okiem („oczko”). Skandynawski Odyn — światotwórczy i światłotwórczy demiurg: „Boże Oko widzi głęboko”! To już potem on „stał się” ziemskim bohaterem. Pierwotnie Odyn-Wodan przedstawiał duchową władzę, siłę, mądrość i naturalne bogactwa. Jego ziemnowodna etymologia — „dany wodą i niebem (ogniem, światłem)” — oznacza to samo, co Bohdan (Bogiem dany). Zgadzajcie się na pewną umowność tych etymologicznych przygód-rozszyfrowań: mimo wszystko — od rozumu! Ale też uszanujcie autorską gorliwość i odpowiedzialność w poszukiwaniach oczywistego… Między innymi Uma — mało znany, a jednak postać światopoglądowego systemu ludzkości i oznacza światła: to samo, co nasze Diwa, Dana… Najlepsze życzenie dla każdego człowieka: „Żebyście widzieli świat, i kwiat, i dzieci przed sobą!”, czyli światło. Mówią jeszcze: „Godzina Wam szczęśliwa! Żebyście widzieli słońce, świat i dzieci przed sobą!”. Pruski Okopirms — pierwszy i najwyższy z bogów — wywodzi swój ród od Rusów. W chrześcijaństwie Oko — tak samo boska siła (wszechwidzące Boże oko), a trójjedność można traktować jako dwa w zasadzie widzialne (Ojciec, Syn) oraz trzecie niewidzialne (Duch Święty). Wszystko, związane z okiem, wzorzec do naśladowania. „Okowirny” — ładny, przyjemny na widok, na wygląd (na oko), starannie zrobiony, filigranowy, a „nieokowirny” — niezdarny, niezgrabny, nieładny. Oko widzi dookoła na całą okolicę: naokół, naokoło, wokoło… Mnie zawsze poruszało słowo „okolit”, które ma bardzo szerokie spektrum odczytań: od „kołatać” do „skonać”. Dlaczegoś ja je-
go postrzegałem nie tylko jako słomę czy omłócone snopy, a jako coś lotnego (jest przecież nowe słowo „wertolit”) w mgnieniu oka — za widnokrąg. Ten okrąg w mojej wyobraźni lata dookoła głowy, jak satelita: okrąża! Żywa mowa w każdym pokoleniu przeżywa postmodernistyczne przewartościowania: koło, koliwo, kołowanie, kołotanie były kiedyś kosmogonicznie archetypiczne, jednak zeszły do okołotu (nie okołotu!) oraz kołotnie. A mimo to mówcy coś wiedzą, dlatego też mówią przy rytuale: „Uch, uch, słomiany duch”, przezywają słomę „dziadukiem” i ścielą na podłodze, a maluchy przekotłują się i przymawiają: „Kwo, kwo — jutro u nas Boże Narodzenie!”, mając na myśli narodzenie nowego słońca i powrót na wiosnę. U nas mówili „wokolit”, „woko”… Stąd i wiecznie, wieczko, woczy, wiecze, wieczna-wiecz, poza woczy. O wiecu i wieczerzy jako wiecu orii pisałem w swoim traktacie „Ukraińcy” jeszcze przed referendum. To przecież tysiące i tysiące oczu weryfikują i potwierdzają to, co duszą „oczą”, „ocieją”, „widzą”. Albo — chcą! Nasza mowa ma jeszcze oczata, oceniatka, ocyci, ocyska, ocyszczata i niską innych pieszczotliwych i nie tylko słowoform. Bez wiec — na oślep, a jest jeszcze naoczny, zaoczny. Świetlny kwant ja zawsze postrzegałem jako „raz”, czyli pewny jednorazowy wyrzut plazmy słońca RA. Tak samo oko — też coś jednostkowego, razowe, razdane, o czym ja już pisałem, jedno słowo, organ skupienia, widzenia oraz orientacji na miejscowość już, właśnie! No, a dwa razy — niby dwa oka, święta para. Oczywiście, słońce — też widome oko, chociaż na niego i „nie można patrzeć!” Uczeni mówią, że ono ma swoją niewidomą „parę”, bliźniaka. W mowie potocznej i w literaturze pięknej mówią „okna”, „oko słońca”. Oko — moralny imperatyw: „Oczy — miara; dusza — wiara; sumienie — poręka”. U Moskali zamiast oka — „glaz”: łaz, podglądanie. Ono i rzeczywiście, póki przekłujesz „głazy” po przepiciu (a powieki zlepiają się, kwaśnieją), to i słońca nie zobaczysz w „aknie”! I Majakowski, i Hrebinka próbowali „zagruzić język” północnego sąsiada naszymi „czujesz” zamiast „słyszysz” i „okiem” zamiast „głaza-s głaza”, ale nasze święte słowa tam nie mają żywielnego środowiska czy też „podpitki”… „Okowitą” chachłackie pijaki nazywali mocną gorzałkę. Możliwe, to robili dla reklamy karczmarze, ale gdyby nie zbliżenie, ba, pokrewieństwo z ukraińskim słowotworem — łacińskie „akwa wita” nigdy nie stałoby się okowitą. Sprawa w tym, że oko, jak wyspa, pływa w żywej wodzie przeczystej łzy, w bezdennych oceanach światowej wilgoci. Tak i ocean (okijan) — to przecież oko Ana, który aż tam: hen na niebie! To przecież bóg niebios, a do pary jemu — nasza folklorystyczna Anna Przestojna! Światowe mitologie znają dziesiątki leksemów na oznaczenie Oka duszy, ludzkiej siły, żywej wewnętrznej istoty każdego z nas. Znający, czyli wiedzący Egipcjanie nazywali Nil OKEANEM, Grecy przezywali Okeanem boga rzek i zbiorników wodnych, które omywają ziemię. U nich zachowała się nazwa rzeczki — Okean, jak u nas — Boh-Bug lub Tajna. Mamy tutaj aluzję na zbliżenie światowej Rzeczki-Wody z rzeczką wiedzącą, słowną (rzeczmowa!) jako duchową istotą, która omywa dusze narodów. Zresztą, każde jeziorko, rzeczka, źródełko — też niby duchowe oko boga Ana, wszak parzystość i odbicie — jedna z fundamentalnych podstaw światotworu i słowotworu. Jeśli zaś brać „ob ovum” (od początku, z jajka), to te morza-oceany symbolizują pierwotne, światotwórcze, rodne wody albo też wody oczyszczenia, odnowienia, przeobrażenia świata. Tutaj my podeszliśmy wprost do spółgłoskowego serca dwóch „O”. „Ku”, „ko”, „ki”, „ka” — podsiłowujące cząstki w słowotworze, ale przede wszystkim dlatego, że należą do najdawniejszych archetypnych korzonków. W egipskiej mitologii K — życiowa siła, błogosławiące i ochronne, duszewne albo też wewnętrzne „ja” każdego człowieka. KA — jeden z formotwórczych elementów duszy, które i składają ludzką istotność: tutaj wchodzi i istotna cząstka RA (światło, słońce, sumienie), dlatego dusza i „karze się”: jaki uczynek — taka dola… MA (mama, ziemia) przedstawia macierzyńsko-ziemsko-wodne założenie. Oto skąd karma (karama)! Nie będę utrudzał czytelnika specyficzną leksyką korzeniotworu. Powiem tylko, że „korowaj” z pramowy — kormowy dolejowy: go dzielą na szczęście w rytualnych sytuacjach, czyli dzielą karmę, dolę: podkarmiają jedno drugiego duchowo. „Kama” — samorodzony, ten, który stoi „na kamieniu bożej Miłości”. Mitologia tybetańsko-birmańskich narodów zna giganta Makona, na barkach którego trzyma się świat: kiedy on męczy się i przekłada wielki płaski kamień w oceanie (geologiczną płytę — podstawę światobudowy) z barku na barek, ziemię trzęsą trzęsienia ziemi. W do-Kolumbijskiej „Ameryce” razem z keczua i innymi plemionami przy wyciekach Amazonki (wybrzeża dzisiejszego Peru) „gościło” kiedyś plemię junka: Kon w ich mitologii — Bóg: jedyny, niewidzialny, wszędzie obecny. Nasi Kij, Kuj, Kowal — kowale ludzkiego szczęścia. Koj (greckie) — tytan, syn Urana i Gei (nieba i ziemi). Zrodził Leto i Astrę (Zorzę albo też Prawdę-Astreę); dziad Apollina, Artemidy i Hekaty. Razem z „braćmi” strącony przez Zeusa w tartar (na kosmiczny śmietnik) — Grecy nie przyjęli pokuty i prawdy, które on głosił. W irańskiej mitologii była cała dynastie kijanidów. Młody Mak Ok — syn-bóstwo Dagdy w irlandzkiej mitologii asocjuje się z Apollinem… Miejscowe podania coś wiedzą o plemionach Danu czy
Dana, którzy przybyli z morza. W walce o Irlandię ich wodzem był Lug — potomek bohaterów z galijskiego Lugu — ze swoim zwycięskim włócznią... Podsumowując, powiedzmy, że indoeuropejskie „kam” — dla czegoś, dla kogoś; „kama” — miłość, zatem dla MIŁOŚCI. Stąd też wywodzą przyimek „k” oraz komponent „ka”. Powiedzmy „ka-wid” — ród, rasa, znająca dusza. Cienka dusza i grubsze ciało mają dwoje oczu i trzecie wszystko widzące, a jeszcze potrzebę i zdolność kochać! Palindrom „Oko” chowa w sobie duszę świata, jej barwy: oczy — barwne, błękitne, bzowe, chabrowe, sine, niebieskie, szare, piwne, zielone, smoliste, bursztynowe, czerwone, jaskrawe, jasne, blade, białe, żółte, orzechowe, kasztanowe, agatowe, szafirowe, szmaragdowe, stalowe, matowe... Oczy bywają czarne: ciemne jak noc; jasne jak dzień... O nastrojowym stanie oczu i osobliwościach spojrzenia — epitetów nie mniej: wyłupiaste, bezsenne, bystre, biegające, bielmowate, błyszczące, wybałuszone, wytrzeszczone, ogniste, wodniste, wolne, zapadnięte, zmęczone, gorące, zimne, głębokie, senne, ostre, zapalone, zaspane, zmęczone, mętne, martwe, mokre, opuchnięte, złe, niezmrużone, niewidzące, półślepe, puste, pijane, starcze, suche, lśniące, czyste. O formie i konturze oczu tak samo wystarczająco oznaczeń: wielkie, wąskie, biblijne, wyłupiaste, głębokie, kwadratowe, skośne, okrągłe, małe, mongolskie, wypukłe, płaskie, trójkątne... Ludzkie oczy porównują z nieludzkimi: baranie, wilcze, zajęcze, kocie, krowie, lisie, orle, rybie, świńskie, sokole. Pierwsze wrażenia o dusznym stanie czy charakterze człowieka też czytają z oczu. To one są hazardowe, to anielskie, a jeszcze obojętne, bezbronne, wesołe, bezwstydne, beztroskie, szlachetne, wielmożne, boże, straszne, wymagające, władcze, ładne, dumne, gniewne, grzeczne, dziwne, dzikie, głupie, dobre, elajne, ufne, dociekliwe, dziecięce, żywe, zagadkowe, zawzięte, chciwe, zazdrosne, okrutne, żałosne, zbrodnicze, zarozumiałe, zadumane, wężowe, zwyczajne, zamyślone, wzruszające, złowieszcze, ciche, bezczelne, przerażone, oszołomione, oczarowane, obrażone, zdradzieckie, zdziczałe, nieszczęsne, wstrętne, kłujące, łagodne, kozackie, przebiegłe, kochające, niewinne, smutne, przyjazne, prawdziwe, nieubłagane, pilne, podejrzliwe, rozpustne, przenikliwe, uczciwe, pustotliwe, prorocze, rozumne, słodkie, tępe, smutne, rozumne, szczęśliwe, surowe, szczere, strapione, czułe, migotliwe, wszystko widzące, Boże, ludzkie, wieczne, ukraińskie. Oczy — to i wzrok, źrenice, bielmo, gałki, bałuchy, ślepy, ślepaki, wyłupiaste (wypukłe, wytrzeszczone). Wzrok, bez wątpienia, połączony z gwiazdami, od których idzie światło. „Zri-ty” (widzieć), „zori-ty” (jaśnieć) też powiązane z oczami i wzrokiem. „Zdri-ty”, „wzdri-ty” — zobaczyć. Zirkyj (bystry) — pilny, widzący, ten, kto przygląda się i dobrze widzi. Stąd też „prozirlywist” (przenikliwość), „pidozrynnia” (podejrzenie), pozoryszcze (hańba), wzireć (wzór), dozoreć (strażnik), neozoryj (nieogarniony), pozir (spojrzenie), korotkozorist (krótkowzroczność), prozorist (przejrzystość), nadzirnyj (nadzorczy), a także uzer (wzór), co tak promiennie świeci na piersi Ukraińca. Ziarno też dojrzewa dzięki światłu słońca czy też gwiazdy. Bez czasowników „hlanuty” (spojrzeć), „ohlanutys” (obejrzeć się), „ozyrnutys” (obejrzeć się), „ozyraty” (oglądać) bylibyśmy skazani na niewidzenie. Wzrok można seli-ty (rozweselać), weselyty (rozweselać), wotopyty (zatopić), wtupyty (wpatrzyć), zastupyty (zasłonić). Wzrok, spojrzenie, oczy toną w czymś, zwłaszcza i w... oczach, przyklejają się, ukrywają, przyciągają. Coś cieszy wzrok, a coś czaruje czy dziwi. Można powiedzieć „w żywe oczy”, a można i zuroczyć (zepsuć wzrokiem), rzucić urok. Kierując spojrzenie na coś czy kogoś, kręcą okiem, jak Cygan słońcem. „Oczy jego upadły na babę Oryszkę...” — pisze Panas Myrnyj, prawdziwy postmodernista XIX wieku. „Pańskie oko towar”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
