Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
BAWIĄC SIĘ JABŁKIEM W RAJU...
Слово Просвіти, №35 за 2005 рік
O DELIKATNYCH BARWACH Kobiety i kwiaty – to, co łączy dwie wystawy eksponowane w Pałacu Sztuki „Ukraiński Dom”. Pierwsza – „Czar kobiecości” – prezentuje rzeźbę I. Hreczanyka oraz serię malarską W. Sydorenki, mistrza w dziedzinie sztuk plastycznych. O nim wiedzą zapewne nawet ci, którzy są dalecy od fascynacji malarstwem. Wszak jest on uczestnikiem akcji artystycznej, która zyskała światowe znaczenie i odpowiedni rozgłos: Biennale w Wenecji. Co więcej – jest autorem zauważalnego i dostrzeżonego w ubiegłym roku w Wenecji projektu „Żarna czasu”. Tym razem artysta postanowił zaprezentować serię... z początku lat 90. ubiegłego wieku. Znany twórca przywraca widzowi temat, od wieków niezniszczalny do reszty, a zatem wieczny jak samo życie. Kobiety na jego obrazach są z tych, które przychodzą z czasów antycznych, starożytnego Egiptu, Bizancjum, Wschodu, połowy XX wieku. Artysta poprzez akt tworzenia zburzył niewidzialny i mocny (a dla niego, być może, niezbyt) mur dziesięcioleci i tysiącleci. Niczym przezroczysta pajęczyna przeciągnęła się przez czas i wyprowadziła do nas tę czy inną przedstawicielkę narodów i epok. Kobieta jako taka. Bardziej kapryśna i mądrzejsza, bardziej bystra od Chronosa. I jego (płci męskiej) też zwycięża. Istota Kobiety. We wszystkich czasach i u wszystkich narodów. W roli anty-Charona czy Charona na odwrót – W. Sydorenko. Mistrz może nawet nie zauważył: to nie on wybrał temat, to Kobieta wybrała jego. Czas nie tylko mieli i kruszy. Kiedy za sprawę bierze się Ona, czas potrafi pomóc w takich igraszkach! Oto więc pojawiają się w niewiarygodnych, jak mara, przezroczystych, niczym mgiełka, jasnych, jakby... najstarsze fotografie (fotokadry z czasów, gdy jeszcze nie istniała fotografia) przestrzeniach obrazów wizerunki kobiety. I mimo wszystko najdokładniej i najprawdziwiej POMARAŃCZOWA
Niedawno w Muzeum-Archiwum Ukraińskiego Samizdatu przy ukraińskim niezależnym wydawnictwie „Smołoskyp” zaprezentowano wystawę dokumentalną „Pomarańczowa rewolucja. Rok później”. Oczywiście takiego wydarzenia nie mogłam pominąć uwagą i nie dlatego, że jego kontekstualność i okoliczności były dla mnie zagadką. Będę szczera: rolę miodu, na który zazwyczaj się zlatują, odegrało najzwyklejsze pytanie: „A czymże chcą zaskoczyć?”. Uprzedzę fakty — nie zaskoczyli. Zresztą, na szczęście, organizatorzy projektu nie mieli takiego celu. Dali jednak możliwość pogrzebania we własnej pamięci i przejrzenia osobistego stosunku do rzeczy, które wydawały się tak oczywiste. Zatem po raz kolejny przekonałam się — każda stała wielkość nie jest wcale taka stała. Ale o wszystkim po kolei. Kilka ostatnich lat proces wypierania pojęć naturalnych dla naszej świadomości przez nabyte osiągnął takie rozmiary, że nie trzeba nawet pytać wróżki. I to globalne zniekształcenie tak ściśle przerosło do procesów życiowych, że śmiało przeniosło się z płaszczyzny czysto językowej w potoczną, a nawet, powiem więcej, w ogólnospołeczną. Staramy się dopasować do tego pięknego pojęcia MARKA wszystko, co w swej istocie ma choć jakąś ideę. Markizacja przekształciła się w otwartą ideologię, która pomaga pewnej wspólnocie zidentyfikować i utrwalić siebie w przestrzeni społecznej. Zatem utrwalamy, naklejamy etykiety i czujemy się stosunkowo komfortowo, mając w kieszeni kilka ważnych faktów, które w pełni odpowiadają ogólnie przyjętym wyobrażeniom o zmianach, jakie zaczęły zachodzić w naszej z wami Ukrainie. Więc niby je pokaże Artysta. Tylko artysta poprzez intuicję tego, kto tworzy, jest inicjowany; choć odrobinę, bo do końca — nikt! — wtajemniczony w tajemnicę Uniwersum — Kobiety. W tej inicjacji utwierdzasz się, zauważając, że wszystkie postacie... są pół-NAGO. Nie trochę rozebrane i nie półobnażone. Na nich lekko zarzucono, jakby upuszczono, niewielki fragment tkaniny lub założono białą spódniczkę. A jakaś tak, mimochodem, owinęła się w coś śnieżnobiałego i delikatnego. Gracja pozy, jej język: nachylenie, obrót, sposób przykucnięcia czy leżenia, kiedy ruch smukłej nóżki czy pięknej dłoni — to pewny znak... A spróbujcież zrozumieć... Dla uwydatnienia poza- i ponadczasowej tajemnicy — plastyczności ciała i plastyki ruchu czy gestu, dopiero co wykonanego, — akcent świetlny. Błyśnie na ciele jednej tutaj, a już zamigotał u innej zupełnie inaczej. A to nagle zostawi postać w przezroczystym półcieniu tajemnicy i zalewa blaskiem tkaninę lub fragment wnętrza. Co do tego ostatniego, — zawsze fragment. Przedmiotowość — nie jest najważniejsza. Jednak bardzo ważna. Nie tylko jako delikatne wskazanie na przynależność do pewnej epoki historycznej. Ten czy inny przedmiot z kobiecego mieszkania, nie obciążając poetyckości artystycznej opowieści, nieco uchyla zasłonę, dając możliwość zajrzenia do Świata Kobiety. Wyraźny rysunek; plastyczność i dynamiczność linii, tworząca formę, wirtuozerskie władanie akcentowaniem świetlnym, wykwintny i utrzymany koloryt sprzyjają w sumie przekazaniu efektu tajemniczości kobiety, pełnej gracji w ruchu, powabnej w geście. Pięknej. Silnej słonecznym ciałem i niepojętym duchem, odziedziczonym po Pramatkach. Nie słabej, a niedoodgadniętej. Ta zawsze niedoodgadniętość jako istota oczami artysty — swoisty kod metafizyczny, antydystansowanie poprzez tysiąclecia. Ona była, jest i będzie. A twarzy jej nie ma liczby. Piękno przemijające, jak życie i kwiat, piękno wieczne. „Lilie Tintoretta”, „Irysy Caravaggia” — obrazy kobiet, które widzieli ci artyści. Piękno zachowane przez twórczość. W. Sydorenko podaje piękno jako chwilę i piękno chwili. Czujecie lekki smutek i jasny żal? Od piękna i uświadomienia sobie jego przemijalności nagle zechce się płakać. Katharsis. Wieczne, jak kobieta. Nieznikomą czyni ją sztuka, która rozsuwa niewidzialne ściany czasu i w przestrzeni płótna, schwyciwszy chwilę, utrwala i chroni wieczność. Ta zaś, jak kobieta, nie ma wieku. Bo zawsze jest. Drugą część wystawy stanowią plastyczne dzieła I. Hreczanyka. Jego Kobieta — smukła, wiotka i wysoka, mocna (z brązu!). Wydaje się — odrobinkę zabawka. Ona bawi się jabłkiem w raju, ona udaje Ewę. Naprawdę ona bawi się rzeźbiarzem. Bo udaje z siebie przeważnie lekkomyślną, żartobliwą ozdobę. Ewa sprowadziła na manowce biednego Adama? Ona zbiła z tropu i rzeźbiarza... Bo pozwoliła zobaczyć tylko jakąś (póki co?) część swojej istoty. Bawiąc się. Kobieta z każdym jest inna. Nawet z artystą. Nawet w granicach jednej sali wystawowej. W sali naprzeciwko — kwiaty, namalowane przez kobietę. Silną i duchowo piękną. Marii Buriak w tym roku... A zresztą, to nie ma znaczenia — ile. Ważne, że wiele lat, będąc osobą z ograniczeniami funkcjonalnymi od dzieciństwa, jest ona Opiekunką znaków narodowego odczuwania świata. Bujają one kwiatami i kiściami w jej malowidłach; pracach, które graniczą z malarstwem ludowym; zbliżonych do „rozsypanego” na papierze wzoru. Przedstawione dzieła, jest ich około 20, — z kolekcji Pałacu Sztuki „Ukraiński Dom”. Wykonane zostały w latach 1987—1992. A zaczęło się wszystko, kiedy 13-letnia mała mistrzyni wzięła się do wyszywania i malowania. Techniczna biegłość nie stała się jedynym osiągnięciem, nie zatrzymała dziewczyny cwanymi hasłami, a ludziom, osobistościom, które okazały się wyższe od swoich lęków i zwątpienia — niezaprzeczalny fakt. To próba, by po prawie pół roku przekazać nastroje, takie sobie obrazki z tych 17 dni nie tylko Majdanu, a całego kraju. Nie wiem, komu dziękować za eksponat, od którego, właściwie, rozpoczęła się wystawa (czy to panu Ołesiowi Obertasowi, dyrektorowi Muzeum-Archiwum, czy to jego pracownikom), ale stoisko stało się miłą niespodzianką, a nawet odkryciem dla wielu zwiedzających. Na nim umieszczono fotoportrety i informacje o ludziach, którzy kosztem własnego dobrobytu, życia wyciągali zrusyfikowaną, słabą Ukrainę z całkowitego zapomnienia. Ukraińska Grupa Helsińska. Została ona stworzona w listopadzie 1976 roku i liczyła dziesięciu członków-założycieli, na jej czele stanął pisarz Mykoła Rudenko. W jednej z głównych zasad deklaracji Ukraińskiej Społecznej Grupy Wspierania Wykonania Porozumień Helsińskich zaznaczano, że każdy człowiek ma prawo do wolności przekonań i do ich swobodnego wyrażania; to prawo obejmuje wolność bez przeszkód trzymania się swoich przekonań, a także wolność szukania, otrzymywania i rozpowszechniania informacji oraz idei wszelkimi środkami i niezależnie od granic państwowych. Ołeksandr Tychyj, Petro Wins, Łewko Łukjanenko, Petro Hryhorenko, Iwan Kandyba, Oksana Meszko — właśnie ci ludzie, zdaniem autorów wystawy, podłożyli bombę polityczną w 1976 roku, której wybuch w pewnym stopniu spowodował również niedawne wydarzenia. Kolejnymi eksponatami, które wywołają jeszcze nie jeden uśmiech, stały się plakaty z programami wyborczymi obu ówczesnych kandydatów na prezydenta. W następnej sali znajdują się boksy z tematycznym poziomem rzemiosła. Rozkwitła twórczość. Jak drzewo życia rozkwitła gałąź losu, złożona z bujnych piękności kwiatów. Na jednym z arkuszy taka luksusowa gałąź — na ciemnym tle, a w dolnej jego części — wizerunek dziewczyny z ręcznikiem. Los człowieka. Los kobiety. Los dziewczyny. Los konkretnej życiowej historii-iskierki — do uogólnienia. „O czym kukała kukułka”. Filozoficzność dzieła połączona z nutką intymności, wszak „czyta” ją artystka jakby poprzez własny los, los własny — poprzez ogólnonarodowy kontekst. Dlatego nie jest zamknięta na swoich bólach, tworzy, zachowując archetyp swojego narodu jako najczystszą kroplę wody, na poziomie pierwiastka. Nieco przytłumiona gama kolorystyczna łączy się z lokalnymi dźwięcznymi kolorami w całej ich otwartości i pełnokrwistości, co jest charakterystyczną cechą twórczości, szczególnego myślenia kolorem, właściwie, naprzemiennością kolorów. Jej drzewa, kwiaty, ptaki zachwycają szczerością i swobodą, a prace fabularne kojarzą się z pieśnią, która dopiero co przebrzmiała. Jest jakieś szczególne odczucie muzyczności tych dzieł. Koloromuzyka. Właściwie, śpiew koloru i, być może, odpowiedniość każdej barwy pewnemu wariantowi dźwięku. Przychodzi na myśl wykonanie chóralne. A może — to wyśpiewana pieśń ukraińskiej ziemi, jej losu, jej przyrody, jej ludzi, którzy tyle wieków tak po-szczególnemu patrzą na świat i odczuwają go. I to nie po prostu arkusze-obrazki, arkusze-symetryczne kompozycje, arkusze-ornamenty. W nich — oznaki ukraińskiego kosmosu, który brzmi, otwierając się wrażliwej na prawdziwe kobiecie.
Tetiana CZUJKO publicystyką. Nawiasem mówiąc, doliczyłam się aż 14 prac poświęconych pomarańczowej rewolucji, kilka z nich pretenduje do miana jej chronologii. Ale gdy podniesiesz głowę, to cóż to za chronologie. Oto one, prawdziwe chrestomatie, umieszczone na ścianach. I napisane nie po jakichś przemyśleniach i wyostrzeniu perspektywy, lecz uchwycone aparatami fotograficznymi w samym wirze wydarzeń w Kijowie, Charkowie, Lwowie. Patrząc na fotografie, nieświadomie powracasz do tego stanu emocjonalnego, kiedy nadzieja, wzruszenie, uniesienie i duma po prostu gęstniały w powietrzu, przepełniając cię jakąś metafizyką uczuć. Babcia, która stała się pewnym symbolem ukraińskiego narodu, dziewczyna z włosami w kolorze pomarańczowym i twarze, twarze... Niestety, rozmiary sali wystawowej są dość niewielkie, ale, jak to mówią, najważniejsza nie jest liczba eksponatów, a ich wartość historyczna. Mniejsza o to, że wartości w ekwiwalencie pieniężnym na razie nie mają, ale każda rzecz, każda praca fotograficzna została wyniesiona do rangi czegoś wyższego. Nawiasem mówiąc, jak dla mnie, dość dziwnie jest nazywać majdanowe walonki, pomarańczowy kask górniczy czy stare watowane spodnie eksponatami, ale to już historia. Nasza z wami historia, którą przyjdzie pisać nie jeden rok. I bardzo dobrze, że wystawa nie ocenia wydarzeń rewolucyjnych i ich uczestników. Przecież najlepiej zrobi to czas — jedyny obiektywny sędzia. I ten sens, który stoi za każdym z eksponatów, dowodzi jednej prostej rzeczy: czy nasze poczucie świadomości narodowej będzie się tlić, czy płonąć — zależy od nas wszystkich i od każdego z osobna. Jeśli my jako naród, jako pełnowartościowa świadoma jednostka będziemy godni, to czyż Pan Bóg nie da nam godnego jutra? Oksana STEPANIUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
