Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗
Biała Góra
Слово Просвіти, №35 за 2011 рік
Petro Sikorski, prezes LKT „Ridna szkoła”, przewodniczący komisji ds. edukacji i nauki Rady Społecznej przy Lwowskiej Administracji Państwowej, profesor
Biała Góra leży niedaleko wsi Podlisie, w której urodził się M. Szaszkewycz. Jak wszystkie dzieci, i Markijana pociągała ta góra. „Właściwie góra, uduchowiona przejmującym słowem Markijana, wtedy właśnie otrzymała duszę i przynależność do gór sakralnych”, — zauważa J. Riznyk (Szaszkewyczowski kraj — Złoczowszczyzna. Szkice historyczno-kulturowe. — Lwów, 2007. — s. 70). W swojej twórczości M. Szaszkewycz zwrócił się ku Białej Górze w czasach rozpaczy, kiedy potępiano „Ruśałkę Dniestrową”, która otwierała Ukraińcom szeroki świat w mroku niewoli, gdyż była pierwszą książką wydaną językiem ludowym. Jej autorzy (M. Szaszkewycz, J. Hołowackij i I. Wahylewycz) doznali prześladowań, różnych ucisków i ostrzeżeń. Już w 1885 r. ks. D. Tiański (proboszcz wsi Zakomarja) podczas święta patronalnego w dniu Krzyża Świętego w Ożydowie powiedział, unosząc swój krzyż w kierunku Białej Góry: „Na tej górze powinien stanąć krzyż, który będzie wskazywał drogę naszego narodowego odrodzenia”. Inicjatywę ks. Tiańskiego poparł ks. W. Kalba, proboszcz miasta Sokołówki, który stanął na czele komitetu budowy pomnika. W przededniu setnej rocznicy urodzin Markijana ksiądz W. Kalba i adwokat T. Waniu zorganizowali zbiórkę pieniędzy na budowę pamiątkowego krzyża na Białej Górze. Pierwszy datek złożono 16 lipca 1904 r. w Domu Ludowym w Olesku. Ogółem zebrano 862 315 koron. Za te pieniądze na Białej Górze, według projektu architekta O. Łuszpynskiego, postawiono majestatyczny krzyż (Krzyż Markijana) o wysokości 26 m. Wykonał go M. Stefanowski — znany lwowski konstruktor, przedsiębiorca i mecenas, działacz społeczny. Nawiasem mówiąc, M. Stefanowskiego jako członka OUN wraz z rodziną wywieziono dożywotnio do Tiumeni, gdzie zmarł 25 czerwca 1952 r. A mogiły naszych bohaterów zrównał z ziemią buldożer. Pod budowę pomnika dwaj gospodarze z Podlisia, Antin i Roman Stefanowie, podarowali swoje działki na Białej Górze. Specjalnie na otwarcie pamiątkowego krzyża na Białej Górze utworzono chór z 256 osób z 10 miejscowości (Kuty, Sokołówka, Olesko, Ożydów, Rozważ, Bużok, Biały Kamień, Uszna, Sasów, Pidhajci). Chórem kierował nauczyciel F. Zajec. Począwszy od 20 sierpnia 1911 r. F. Zajec codziennie prowadził próby z poszczególnymi chórami dziesięciu miejscowości, jeżdżąc od czytelni do czytelni na wozie, wracając do domu (Kuty) o świcie, o godzinie 3. I tak trwało to do 18 października, tego dnia w Olesku przeprowadzono generalną próbę zbiorowego chóru. Nawiasem mówiąc, był to pierwszy taki chór w Galicji. Chór przygotował na święto dwie kantaty: „Podlisie” i „Dajcie ręce, młodzi przyjaciele”. Otwarcie pamiątkowego krzyża odbyło się 21 października 1911 r. Gości na święto przywieziono 6 specjalnymi pociągami, ogółem z całej Galicji przybyło 30 tysięcy osób. Kolumna piesza, którą prowadził piesza czota towarzystw „Sicz” i „Sokół”, rozciągnęła się na ponad półtora kilometra, a sto metrów szło orkiestr trąbkowych. Najpierw trzech metropolitów pod przewodnictwem ks. Turkewycza ze Lwowa, w otoczeniu licznego duchowieństwa, wspólnie ze zbiorowym chórem odprawiło Boską Liturgię, potem — panichidę (śpiewał chór seminarium duchownego ze Lwowa). Po panichidzie przemawiali organizatorzy budowy pamiątkowego krzyża oraz goście. Jako pierwszy przemówił ks. Włodzimierz Kalba, przewodniczący komitetu. Powiedział: „Dziś ten naród składa ci, Markijanie, swoje podziękowanie, a pomnik, który wzniesiono na tej górze, będzie nam przypominał ciebie i twoje wskazania, które nam dałeś. Składamy ci przysięgę, że będziemy kroczyć drogą, którą nam wskazałeś, aż do zdobycia samodzielności naszej Matki — Ukrainy”. A ponadto prosił mieszkańców Podlisia: „Strzeżcie tego pomnika jak swojego największego dobra społecznego, a wasza wieś, w której przyszedł na świat nieśmiertelny Markijan, będzie odtąd naszą narodową „Mekką”. (Szaszkewyczowski kraj — Złoczowszczyzna. Szkice historyczno-kulturowe. — Lwów, 2007. — s. 60). Potem odbył się piesza pielgrzymka z Białej Góry do Podlisia, do dębów Markijana, która rozciągnęła się na 2 km. Przy studni odbyło się poświęcenie wody, a zbiorowy chór odśpiewał dwie kantaty S. Ludkiewycza. A wszystko to organizowano i przeprowadzano w warunkach ucisku, braku dróg, braku środków komunikacji. Ks. W. Kalba po otwarciu pamiątkowego krzyża ku czci M. Szaszkewycza zorganizował usypanie przy nim kurhanu-mogiły. Kurhan zaczęto usypywać ręcznie 6 czerwca 1912 r. Najpierw odprawiono Boską Liturgię i panichidę za duszę ojca Markijana, a potem cała społeczność usypała kurhan. Pierwsze taczki ziemi przywiózł ks. Kalba, potem posłowie. Wielu ludzi wyraziło chęć wzięcia udziału w usypywaniu kurhanu, dlatego proces ten trwał do późnej jesieni. Podczas I wojny światowej wojska rosyjskie kopały okopy przy pamiątkowym krzyżu, kurhan-mogiłę zniszczono. A Ukraińska Armia Galicyjska stoczyła przy pomniku walkę z Polakami, w której zginęło dwóch strzelców siczowych. Obecnie obok Krzyża Markijana znajduje się ich mogiła z brzozowym krzyżem. We wrześniu 1920 r., gdy bolszewicy się cofali, przy pamiątkowym krzyżu odbyła się jeszcze jedna walka. Oczywiście po tym krzyż doznał uszkodzeń, z upływem czasu pordzewiał. Aby odnowić pomnik, 2 sierpnia 1921 r. zorganizowano drugie po otwarciu święto Markijana na Białej Górze. I choć nie było ono tak masowe jak pierwsze (około półtora tysiąca obecnych), to jednak zebrano pieniądze na remont Krzyża Markijana, lecz najważniejsze — święto zapoczątkowało coroczne tradycyjne ogólnonarodowe święta-zaduszki na Białej Górze (pierwsza niedziela sierpnia), które budziły godność narodową Ukraińców, umacniały ich ducha narodowego. Nawet wtedy, gdy Polacy zakazywali masowych zgromadzeń na Białej Górze, Ukraińcy uciekali się do fortelów: po wcześniejszym porozumieniu podpalali stajnię jednego z gospodarzy, aby odwrócić uwagę policjantów. A po święcie składali się pieniędzmi i odbudowywali spaloną budowlę. Ostatnie święto Markijana na Białej Górze odbyło się 14 września 1941 r., już za Niemców, i było najbardziej masowe (około 40 tysięcy osób). Święto zorganizowało Towarzystwo im. M. Szaszkewycza (kierownik dr T. Waniu), utworzone 17 grudnia 1911 r. w Złoczowie. Pierwszym prezesem Towarzystwa był ks. W. Kalba. Obchody na Białej Górze wznowiono w sierpniu 1989 r. i od tego czasu odbywają się corocznie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
