Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

«BYĆ NAŚLADOWCĄ KORYFEUSZÓW JEST BARDZO TRUDNO, A CZASEM NAWET NIEBEZPIECZNIE…»

Слово Просвіти, №36 за 2011 рік

Switłana OREŁ, m. Kirowohrad Nie, Iwan Wasylowycz nie żył tak długo, by spotykać się i rozmawiać z założycielami ukraińskiego teatru. On jest uczniem ich uczniów. Jego bezpośrednim mentorem na wydziale reżyserii Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej imienia Karpenki-Karego był Marian Kruszelnycki, który skierował młodego, utalentowanego reżysera w połowie lat 50. do Kirowohradzkiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Marka Kropywnyckiego, gdzie głównym reżyserem był wówczas zasłużony artysta Mychajło Doneć. W czasie spotkania z Kaznadijem jest on już ukształtowanym mistrzem, autorytatywnym i wybitnym. Co więcej, zastąpił na tym stanowisku jeszcze jednego współpracownika założycieli ukraińskiego teatru, Hryhorija Wołowyka. Nie tylko wpływ tych reżyserów stał się decydujący w twórczym losie Iwana Wasylowycza. Bez własnego gorącego pragnienia zgłębienia tajników scenicznego działania, zrozumienia tajemnicy reżyserii, najzdolniejsi nauczyciele nic by nie wskórali. Kilka lat temu wspominał: „W nauczaniu historii teatru światowego 80 procent zajmowało kształtowanie się zachodniej i rosyjskiej sztuki teatralnej. Zatem cały swój możliwy wolny czas studiowałem historię teatru ukraińskiego we wszystkich bibliotekach Kijowa. Studiowałem dzieła klasyków, ukraińską dramaturgię. Dla siebie osobiście, dla swojej praktyki reżyserskiej, w mojej skromnej opinii, wziąłem to główne, co klasycy ukrywali przed cenzurą imperialną pod tekstem. Słowem, interesowała mnie głęboka istota dzieła”. Zamiast jednego dyplomu Iwan Wasylowycz wystawił wtedy, podczas swojego pierwszego sezonu teatralnego w Kirowohradzie, pięć spektakli. I choć twórczy los Kaznadija związany jest nie tylko z naszym miastem — pracował on i w Kijowie, i we Lwowie, i w Dniepropetrowsku, to właśnie nasz teatr stał się dla niego rodzinnym domem, gdzie trwało zawodowe kształtowanie, tworzyła się rodzina, dokąd przyszedł twórczy sukces i uznanie, gdzie odbyły się ostatnie w życiu premiery jego spektakli. Znaczna część jego dorobku twórczego, a to sto pięćdziesiąt inscenizacji, to dzieła właśnie ukraińskiej klasyki i współczesnej dramaturgii krajowej. Szczególnie ciekawa historia wiąże się ze sztuką „Faraoni” Ołeksija Kołomijcia. To dzieło jednogłośnie odrzuciła trupa Kijowskiego Teatru imienia I. Franki, ale po tym, jak nad nią razem z autorem przez kilka miesięcy popracował Kaznadij, postanowiono ją wystawić. Decydujące w tamtym czasie były odbiory dla KC KPU i Ministerstwa. Wyrok KC komentarzy nie wymagał: „Podła oszczerstwo na radziecką rzeczywistość. Pozwolić… bez afiszy pokazać miesiąc i zdjąć”. Ale fenomen ogólnonarodowej miłości do tego spektaklu zwyciężył nawet, zdaje się, wszechwładne KC. Spektakl był grany prawie czterdzieści lat. Już niedługo przed śmiercią Iwan Wasylowycz w Kirowohradzkim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym wystawił jego uwspółcześniony wariant, dość aktualny. Daleko nie wszystko było tak szczęśliwe w jego twórczym losie. Helena — S. Martynowa w sprawie: „Umie pracować w trudnych warunkach”. Pracować on umiał, ale przez całe życie nie przestawał dziwić się tępej pogardzie do wszystkiego, co utalentowane, porządne, ofiarnie oddane, która kwitła za czasów radzieckich i nie zniknęła także dzisiaj. O tym mówił w jednym ze swoich ostatnich wywiadów: „I teraz, za czasów niepodległej Ukrainy, sytuacja absolutnie się nie zmieniła. Napisałem »Dumę o niepodległości« w 1996 roku. Wtedy teatr ją wystawił — nie zdążyli zakazać. Ale już w następnym roku nową redakcję »Dumy« »zarżnęli« w wydziale kultury i zrobili wszystko, by usunąć mnie z teatru. Znowuż — pierwsza inscenizacja »Dumy« wytrzymała 50 wyprzedanych spektakli, przyjeżdżali teatralni z innych obwodów, było wiele pozytywnych opinii. Dyrektor Kijowskiego Teatru »Drużba« zapraszał tę inscenizację na swoją scenę. Ale ktoś zrobił wszystko, by do tego nie doszło. Wtedy nie rozumiem, w jakim państwie żyję i dlaczego moi oponenci nie odkrywają swoich twarzy i imion, a działają podstępnie i potajemnie?”. Wszystko wyjaśniało się bardzo prosto: wtedy nadchodził czas cenzury Kuczmy i żeby nie urazić ucha pierwszej osoby obwodu czy miasta, która, patrz, zajdzie do teatru (albo jej doniosą), usuwano wszystkie ostre czy, w opinii urzędników, zbyt patriotyczne momenty. Od tej gorliwej czujności nie raz cierpiał i był niemile zaskoczony nią również obecny dyrektor artystyczny teatru, zasłużony działacz sztuki Mychajło Illaszenko. Co tu mówić o obecnym czasie, kiedy urzędnicza gorliwość i szczytowa tępotą po prostu przekraczają wszelkie granice! Iwan Wasylowycz zawsze stawiał poprzeczkę jednakowo wysoko: „Albo świętuj na scenie, albo wynoś się!”. Trzeciego nie ma. Dlatego podsumowywał tak: „Być naśladowcą koryfeuszów, czyli tworzyć realistyczny teatr, który poruszałby widza i ostrością postawionych problemów, i wysoką artystycznością, jest bardzo trudno, a czasem po prostu i niebezpiecznie. Jeśli iść drogą koryfeuszów, trzeba być po stronie narodu, wyrażać wszystkie bóle narodowe, mówić i o władzy w tym samym czasie to, na co zasługuje”. Iwan Kaznadij był nie tylko wybitnym reżyserem, znawcą teatru, ale i jego niestrudzonym propagatorem. Kropywnyctwo było jego ideologią. On w swoim czasie blisko kontaktował się z córką Iwana Karpenki-Karego Marią Tobilewycz-Krysan, jego wnukami Nazarem i Andrijem Tobilewyczami, synem Kropywnyckiego Wołodymyrem Markowyczem, jego córką Ołeksandrą i wnuczką Maryną Kropywnycką, z osobistym charakteryzatorem Marka Łukycza Prochorem Kowalenkiem, z wieloma wybitnymi aktorami, którzy byli uczniami koryfeuszów lub uczniami ich uczniów. Miał za sprawę swojego życia utwierdzenie nienaruszalnego prawa teatru Kropywnyckiego do bycia uważanym za gniazdo i zalążek ukraińskiego teatru, tak jak angielski teatr „Globe” uważany jest za źródło teatru szekspirowskiego. On całe życie pracował dla tego, by kropywnyctwo stanowczo uznano za tę iskrę, z której zapłonął płomień tworzenia teatru na całej Ukrainie, by uważano je za symbol niepokory wobec imperializmu, wałujewszczyzny, całej radziecczyzny, aby oficjalnie ustanowiono ciągłość i trwanie tego procesu. Na kilka lat przed śmiercią z bólem mówił, że na Ukrainie do dziś nie jest to uznawane za niezaprzeczalny fakt. I to nieuznawanie wyjaśnia tylko jednym: do dziś wpływ mają ludzie, którzy uważają, że wtedy Ukrainy jako takiej nie istniało… I do dziś znajdują się „historycy sztuki z partyjnym stażem”, którzy twierdzą o obyczajowości ukraińskiego teatru, szarawarowszczyźnie, niesamodzielność rodzimej dramaturgii. Jakby odpowiadając im, Iwan Wasylowycz mówił: „Ja praktycznie potwierdzam spektaklami — dramaturgia i teatr koryfeuszy to wysokie romantyczne, poetyckie brzmienie. Najjaskrawszym faktem są również niedoścignione komplety publiczności po 150—200 razy na spektaklach Hryhorija Wołowyka, Mychajła Doncia oraz wszystkich innych, którzy oficjalnie nie protestowali przeciwko dyrektywom KC, a po prostu pluli na nie i wystawiali to, co mówiło o narodzie. Kropywnychanstwo zakłada obowiązkowe wiarę, nadzieję i miłość do Ukrainy”. …O Iwanie Wasylowyczu Kaznadiju pisać jest i łatwo, i trudno zarazem. Łatwo, bo był bardzo otwarty, prosty w kontaktach i życiu codziennym, chętnie nawiązywał kontakt, zapraszał dziennikarzy do siebie do domu, z przyjemnością mówił o tym, co go poruszało i stało się sprawą całego życia — o teatrze i jego problemach. Lubił wspominać, przeprowadzać historyczne paralele, za każdym razem świeże i nieoklepane. Kontakt z nim dawał czystą energię, po takich rozmowach wydawało się, jakby wyrastały ci skrzydła, chciało się dziękować Bogu, że na świecie są tacy ludzie, jest takie oparcie dla tych, którzy szukają i mają nadzieję. To właściwie dotyczy także jego żony, zasłużonej artystki Ukrainy Switłany Martynowej, z którą przeżyli razem 52 lata i z którą przez cały ten czas dzielili wielką wspólną miłość — do teatru. Zauważalna była też ich codzienna troska o siebie nawzajem: oto Iwan Wasylowycz spieszy na rynek — ze staromodną siatką, w niezmiennej sportowej czapeczce-koguciku, w prostej kurteczce. I w takich chwilach zawsze był gotowy podzielić się swoimi wrażeniami z premiery, opowiedzieć jakąś prawdziwą historię, których znał, zdawało się, bez liku. Tak samo otwartą, przystępną i szczerą była też jego żona, jego Muza — Switłana Andrijiwna. Ona — wywodzi się z rodziny teatralnej, więc tradycje, duch teatru, wysokiej sztuki były dla niej organiczne i naturalne. Inteligencja, wysoki profesjonalizm — oto kryteria, od których nie odstępowała nigdy. Jeszcze jako początkująca dziennikarka przyszłam przeprowadzić z nią wywiad i zachwyciła mnie wewnętrzną wykwintnością, wysokim rejestrem myśli, nieobojętnością na wszystko, z czym była związana. A jeszcze zapamiętałam jej rady, jak kształtować swój wygląd zewnętrzny, aby harmonizował z twoim światem wewnętrznym. — Profesjonalizm w sprawach teatralnych przestaje być prestiżowy — dzieliła się tym, co ją bolało, Switłana Andrijiwna, — amatorszczyzna weszła w profesjonalistów. W naszym niełatwym czasie teatr, jak nikt inny, powinien wspierać naród, podnosić jego ducha. A przed zespołem, który mimo wszystko ma wielki potencjał, nie stawia się wielkich zadań, nie ma podtekstu, głębi myśli, to, co robimy, nie zawsze odpowiada wymaganiom życia. A najważniejsze — to wychowana inteligencja, która ma godność ludzką i państwową. Jeśli te słowa dotyczyły spraw teatralnych, to dzisiaj podobne procesy widzimy we wszystkich sferach życia. * * * Pewnego razu przed kolejnym dniem teatru zwróciłam się do kilku kropywnychan z prostym pytaniem: „Czym jest dla was teatr?” I byłam poruszona emocjonalnością i głębią odpowiedzi. Oto co wtedy powiedział Iwan Kaznadij: — Teatr dla mnie — to jedyne czarowne marzenie. Czułem się najszczęśliwszy na świecie, kiedy czytałem na szkolnej olimpiadzie „Miałem trzynaście lat” Tarasa Szewczenki, kiedy na froncie, między walkami czytałem żołnierzom „Wasilija Tiorkina” Twardowskiego, kiedy na egzaminach wstępnych do instytutu teatralnego czytałem „Ja — jestem naród…” Pawła Tyczyny. Oto już ponad 50 lat sięgam najwyższych szczytów szczęścia, kiedy oddaję kolejny ze swoich spektakli. Najlepiej, najzdrowiej czuję się na scenie. To — mój tlen, moja rozkosz i moje upojenie. Taka miłość do teatru nie umiera… Dlatego na budynku, w którym mieszkało małżeństwo, warto ustanowić tablicę pamiątkową, aby kirowohradczycy pamiętali o tych płonących miłością do teatru, do sztuki, do Ukrainy ludziach. Bardzo skromnych w życiu codziennym. Przecież miasto, Ukrainę tworzą nie ci, którzy siedzą w drogich restauracjach i jeżdżą szykownymi autami, a ci, którzy z oddaniem kochają swoją pracę, oddają jej całą duszę, tworzą tę aurę, która podnosi dusze i staje się mostem do wieczności. Jeszcze niedawno w naszym mieście mieszkało małżeństwo, bez przesady, wybitnych ludzi, — to artysta ludowy Iwan Kaznadij i zasłużona artystka Switłana Martynowa. Oboje byli oddani teatrowi do ostatniego tchu i faktycznie do ostatniego dnia swojego życia — na scenie. Właśnie przez tę rodzinę można prześledzić żywy związek dzisiejszego życia teatralnego z koryfeuszami ukraińskiego teatru. My postrzegamy klasyków jako coś z przeszłości, jako pomniki, zbrązowiały zlepek historii. A dla nich byli oni żywymi ludźmi, o których prowadzono rozmowy w kuluarach, wspominano, żartowano, ich rady dotyczące spraw zawodowych były na ustach…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин