Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Los języka w rękach narodu

Слово Просвіти, №36 за 2017 рік

Anatolij ZAHNITKO, publicysta Niewymyślona historia 1. Swego czasu Julia S., absolwentka jednej ze szkół rejonu pokrowskiego w obwodzie donieckim, studiowała na Donieckim Narodowym Uniwersytecie imienia Wasyla Stusa, a po ukończeniu studiów kształciła się na aspiranturze, studiując filozofię i pretendując do stopnia naukowego w tej dziedzinie wiedzy. Lecz wojna 2014 roku przyniosła istotne zmiany. Po przeniesieniu Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa do Winnicy tak zwana „DRL” zorganizowała coś na kształt wyższej uczelni i nazwała ją „Doniecki Narodowy Uniwersytet”. Tam od razu też udała się Julia S. na katedrę filologii ukraińskiej i lingwistyki stosowanej (tak nazwano połączone katedry historii literatury ukraińskiej i folklorystyki oraz katedrę języka ukraińskiego i lingwistyki stosowanej). Nie odmówiono jej i tak stała się kolaborantką — aktywnie pracując na rzecz „nieoświatowej sfery DRL”. Z czasem coś nie wyszło Julii S. i przeszła do nowo utworzonej nieuczelni „Doniecki Państwowy Uniwersytet Zarządzania”, gdzie mianowano ją dyrektorem jednego z instytutów-wydziałów. Ale niedawno Julia S. pojawiła się na nieokupowanych ziemiach ukraińskich i z „czystym sumieniem” złożyła CV w celu podjęcia pracy w Donieckim Narodowym Uniwersytecie Technicznym. I w autoprezentacji wyraźnie wskazuje zarówno daty, jak i miejsca, kiedy pracowała w „DRL” oraz na jakich stanowiskach przebywała. Co więcej… Szczyci się tym, że „poszczęściło” jej się pracować na tych stanowiskach w odpowiednich uczelniach. Wydawałoby się, co w tym dziwnego… A jest kilka rzeczy, nad którymi trzeba się zastanowić. Przede wszystkim to, że Julia S. nie ukrywa swojego pobytu w „DRL”, nie utajnia też swojego aktywnego statusu w tym niebycie. I uważa, że zdobyła cenne „doświadczenie uniwersytecko-pedagogiczne”. I tak będzie… Przecież do tej pory nikt wyraźnie nie odpowiedział: a kim oni są — ci, którzy w niebytach pracują w szkole, na uczelni i w wielu innych placówkach, gdzie kształtuje się ideologia, osobowość młodych ludzi? Dopiero dzisiaj zaczęto mówić o konieczności prawnej kwalifikacji odpowiednich kategorii specjalistów „DRL”, „ŁRL”. Niewymyślona historia 2. Udało się porozmawiać z wychowankami jednego z licznych obozów, gdzie wypoczywały dzieci z „DRL”. Jakoś się rozgadaliśmy — i jedna z wychowanek, 10-letnia Switłana M., powiedziała w sekrecie, że niezwykle kocha muzea. Nauczycielka chciała zabrać ich do Donieckiego Muzeum Krajoznawczego, ale nie mogła, bo wszystkie eksponaty wywieziono na Ukrainę. A potem w budynek trafił pocisk. I choć budynek odbudowano, to bazy muzealnej dzisiaj odnowić praktycznie nie sposób. Czy nie po raz pierwszy — zabrakło od razu słów na odpowiedź. Ciężko zrobiło się na duszy, boleśnie za tych, którzy do ostatniej minuty znosili upokorzenia, uciski, a starali się uchronić przed zachłannym okiem podłego okupanta skarby narodowe: obrazy (Donieckie Muzeum Sztuki), eksponaty historyczne (Donieckie Muzeum Krajoznawcze) itd. Można błyskawicznie wymienić dwa-trzy nazwiska znanych muzealników, których tylko bezsilność (niemożność adekwatnego rozwiązywania spraw muzealnych na korzyść Państwa Ukraińskiego) zmusiła do porzucenia tego, co najdroższe, i przeprowadzki na nieokupowaną Ukrainę. I obecnie już oczywiste jest, że tam bogactwo muzealne zostało uszczuplone, a to całkowicie zawłaszczone, wyłączone z aktywnego obiegu społecznego. Konieczne było jakoś umotywować taką sytuację — i tutaj od razu oskarżono wojska ukraińskie. A że ich nawet nie było w Doniecku, a wszystkim rozporządzali „samozwańczy władcy”, to wcale nie szkodzi… Im czarniejsze będzie kłamstwo, tym szybciej będą je przyjmować za prawdę. A kto nie zechce tego robić, to na to są struktury karne… Niewymyślona historia 3, która wiąże się z historią 1. Czasami prosty epizod, jakiś nieoczekiwany przejaw wyraźnie nakreślają prawdziwą istotę człowieka, rozjaśniają jej świat wewnętrzny. Rzeczywiście, kiedy analizować historię każdego, kto pozostał na okupowanych ziemiach obwodów donieckiego i ługańskiego, to można odnaleźć mnóstwo motywacji ich tamtejszego zamieszkiwania. Trudniej czasami odpowiedzieć: a jak udało się wielu innym wyjechać, pozostawiając na pastwę losu wszystko zdobyte w ciężkiej codziennej pracy, zostawić mieszkanie, które w ostatecznym rozrachunku nigdy nie zostanie zwrócone. Bardzo skomplikowane są losy przesiedlonych w swoim państwie: i poszczególnych osób, i całych rodzin, i dużych kolektywów. Rzeczywiście dużych… Jak na przykład uniwersytet z jego niezwykle skomplikowaną strukturą wewnętrzną, ciągłością edukacyjną i naukową, kompleksem materialno-technicznym, czy, powiedzmy, akademicki instytut naukowo-badawczy. To temat osobnej i niezwykle skomplikowanej rozmowy, która wymaga głębokiej analizy, ale porozmawiajmy o tych, którzy spokojnie, bez żadnych wyrzutów sumienia pozostali pracować na okupowanych ziemiach. Często ci, którzy są przesiedleni i przebywają w niezwykle trudnych okolicznościach materialnych i innych, starają się znaleźć dla nich usprawiedliwienie. Aż tu niedawno trafiła się niezwykle ciekawa publikacja, która daje odpowiedź na postawione pytania. Co prawda, dotyczy to konkretnej osoby, ale w tym przypadku łatwo uogólnić, kto tak naprawdę dzisiaj pracuje w placówkach oświatowych na okupowanych terytoriach i jakiego „ducha narodowo-patriotycznego” kształtuje u studentów, uczniów. Dla przykładu taki „wzlot twórczej fantazji”: Motorola i Giwi i w granicie piękni! / Dzieci sławnej donieckiej ziemi! / Będą wiecznym przykładem — wszyscy, którzy szli z „BTR”-em, / „Sparta” i batalion „Somali”! / Walczyli nieźle! Niech nad waszą mogiłą / Letnią nocą śpiewają słowiki! / I, choć wy nie prosiliście — wam przysłała Rosja / Złociste loki swoje! / My, przełamawszy wrogie łańcuchy, i w donieckie stepy, / Tam gdzie wiatr, ostnica, gryzący dym… / W ręczno-wręcz, obok! My bagnetem i kolbą / Przetarliśmy drogę do swoich! / I w upał, i w zamiecie w oczy śmierci patrzyliśmy! / O poległych, oczywiście, bolejąc! / Ale ani trochę nie żałowaliśmy, że w czołgach płonęliśmy, / Wywołując ogień na siebie! / Rozluźniać się nie wypada! Kamuflaż potrzebny też! / Coż powiecie wy nam w odpowiedzi? / Wszystko zasiejemy, wszystko zaoramy! / A Republiki nasze staną się radością naszych zwycięstw! Najlepiej byłoby pozostawić wszystko bez komentarza. Jednak tym razem konieczne jest przynajmniej pobieżne scharakteryzowanie, po co tak duży fragment tekstu poświęcono temu pisaniu. Przytoczone wersy nie należą do zwykłego górnika, hutnika, dozorcy — człowieka „od pługa” czy bojownika, który otumaniony propagandą i wszystkimi wojskowymi przepisami spadającymi na jego zamroczoną głowę, je stworzył. Stworzył je doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor uczelni w tak zwanej „DRL”, którą tam nazwano „Donieckim Uniwersytetem Narodowym”, kierownik katedry teorii prawdopodobieństwa i statystyki matematycznej Borys Wołodymyrowycz Bondariew. Oczywiście, różne przyczyny motywowały status „pozostałego” na okupowanej ziemi — kłopoty finansowe, ciężki stan zdrowia bliskich, własny stan zdrowia, ograniczone możliwości fizyczne i wiele innych. Każdy z nich odnajdzie własną przyczynę, spośród których nie należy pomijać również czysto ideologicznych — pełnego poparcia dla wszystkiego, co nazwano „szerzeniem rosyjskiego świata”, a w rzeczywistości jest przywracaniem radzieckości w jej najgorszej realizacji. Bo nawet pozornie nie ma uspołecznienia własności środków produkcji, ziemi i wszystkiego innego. „Pozostanie” jeszcze nie oznacza służalczości w jej najgorszych przejawach. Właściwie proponowane uwadze wersy, podane w formie wierszowanej, odzwierciedlają szczególny wzorzec ugodowości — ideologiczne i myślowe pełzanie przed tymi, którzy stali u źródeł i zrealizowali haniebny występek. Cytowane wersy łatwo ujawniają status tych, którzy wzięli na siebie wysoką misję wykładowcy w tak zwanym „Donieckim Uniwersytecie Narodowym”. Oczywiście, na okupowanych ziemiach zmuszonych było pozostać wielu prawdziwych ukraińskich patriotów. Ich życiu nikt nie pozazdrości — w warunkach wojny, która niemal codziennie żąda na swój ołtarz ludzkiej krwi, ludzkich istnień… Istnień patriotycznie świadomych, państwowotwórczo nastawionych, którzy poświęcają to, co najdroższe — własne życie. Więc pojawienie się takich i podobnych wersów jeszcze raz potwierdza powiększanie się nowotworu niepamięci na okupowanych terytoriach. I ta historia jest bezpośrednio związana z historią pierwszą: Julia S. nie dostrzega swojego odstępstwa, niegodziwości, pracy na szkodę własnego narodu. A dlaczego miałaby czuć, mając przed oczami wzorzec „dojrzałego” siedemdziesięcioletniego profesora… Niewymyślona historia 4, związana z poprzednimi. Zdarzyło się niedawno spotkanie z emigrantem S. Ż. z Chorwacji, który mieszka w Serbii. Tak się złożyło, że korzenie jego rodziny były związane z Belgradem (Beogradem). Był jeszcze mały, kiedy rodzice sprzedali swoje mieszkanie i przeprowadzili się do Serbii. W jego sercu nie pozostało ani urazy, ani nietolerancji do tego kraju, gdzie był jeszcze mały. Na pytanie „Czym dla niego jest ojczyzna?” dość dobrym ukraińskim, którego nauczył się z własnej woli, bo niezwykle go kocha, odpowiedział: „Ojczyzna — to przede wszystkim bliscy ludzie, ludzie o podobnych poglądach, ci, którzy szanują samych siebie, swój język, pamięć o sobie”. A dalej całkiem niespodziewanie: „Ukraiński naród ma wystarczająco dużo siły ducha, by postępować właściwie w najbardziej skomplikowanych okresach historii”. O złotogłowym Kijowie pragnął mówić emocjonalnie i jednocześnie wyważenie, ważąc każde słowo. Miło było dowiedzieć się, że przyjechał razem z rodzicami, którzy całe życie marzyli, by odwiedzić te ziemie. Bez wątpienia ważne było dowiedzieć się — skąd takie podejście do wszystkiego, co ukraińskie. Okazało się, że S. Ż. zakochał się w dziewczynie z Ukrainy, która pracuje w Serbii, z czasem ożenił się z nią. Mimo że ona biegle włada serbskim, poprosił, aby mówiła do niego tylko po ukraińsku. I już po roku dość łatwo się nim porozumiewa. Wydawałoby się — co mają do tego historie… A dziewczyna, która skradła serce S. Ż., to donieczanka. Od niej usłyszał wiele niespodziewanie ciekawego, porywającego… W jej opowieściach nabierały wyrazistości rodzinne donieckie krajobrazy. Całkiem naturalne stało się też pytanie o możliwą podróż na Doniecczyznę. „Ależ nie — smutno odpowiedziała N. Ż. — nie chcę rozmywać tej pięknej pamięci, która żyje we mnie, o rodzinnych krajobrazach”. I kontynuowała: „Ależ było.., było — żadnej ukraińskiej gazety w całym Doniecku bywało nie znajdziesz w znanych w tamtym czasie budkach „Sojuzdruku”. To już wtedy planowano, przygotowywano, projektowano”. Można tylko dodać — przez wszystkie lata ogłoszenia Niepodległej Ukrainy w centrum obwodowym nie obchodzono Święta Niepodległości, natomiast dzień górnika przebiegał hucznie — z balem maskowym, demonstracją i wieloma innymi wydarzeniami. Tym jeszcze raz podkreślano inność donieckiego — naród tutaj jest nieco inny, odmienny, ma własne wartości. Taki stereotyp narzucano w całej przestrzeni terytorialnej, nadając szczególny status własnym świętom, własnym wartościom jako przeciwstawienie całej ogólnoukraińskiej przestrzeni. Nie zastanawiając się, na pytanie „To jednak — jaka jest pani ocena takich wersów współczesnych „profesorów” tak zwanego „Donieckiego Uniwersytetu Narodowego” w niedotworze „DRL”? odpowiedziała: „Jak można po tym iść do studentów? Jeśli to nie fałsz, wtedy przez wszystkie poprzednie lata człowiek pracował na korzyść wroga…” Niewymyślona historia 5, zupełnie niepowiązana z poprzednimi. Spotkanie odbyło się przypadkowo. Podobne było do scenariusza „przyjęcie przez kierownika interesanta”: niby nie chce się rozmawiać, a jest się zmuszonym. W roli kierownika był prawdziwy dyrektor jednego z niewielu donieckich przedsiębiorstw, które zdołały się przenieść i teraz mniej więcej z powodzeniem pracowały w nowych, czysto kijowskich warunkach. Rozmowa zeszła na zbiór opowiadań, w którym zamieszczono materiały o przesiedleńcach, ich losach i bólach, niepokojach itp. Rozważano przygotowanie do wydania tego zbioru w języku ukraińskim i angielskim.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин