Сторінка · с. 6сторінка оригіналу ↗
RYNEK ZIEMI: UWZGLĘDNIĆ WSZYSTKO
Слово Просвіти, №38 за 2011 рік
Bronisław PANASIUK, doktor nauk ekonomicznych, profesor, akademik NAAN. Nieubłaganie zbliża się czas uruchomienia rynku ziemi i trwa intensywna dyskusja nad najważniejszym problemem narodu — ziemią w ukraińskim losie. A jaki jest realny stan wsi i całej sfery agrarnej przed wprowadzeniem rynku ziemi? W wyniku reform agrarnych rolnicy otrzymali niewielkie udziały ziemi, tracąc nieporównanie więcej: pracę zbiorową jako naturalną potrzebę człowieka, istniejącą infrastrukturę społeczną oraz zdolność do jej rozwijania, gwarantowane miejsca pracy i nadzieję na godne zabezpieczenie emerytalne. Na wsiach pozostali głównie ludzie w podeszłym wieku, a nieliczna młodzież, której odebrano przyszłość, popada w alkoholizm. Nawet zdobywszy wykształcenie agronomiczne, zootechniczne, weterynaryjne czy ekonomiczne, młodzi rolnicy nie mogą zastosować swojej wiedzy na wsi, gdzie nie ma miejsc pracy i warunków bytowych dla specjalistów. Wśród rolników praktycznie brak mechanizatorów wysokiej klasy. W rezultacie tracą oni swoje udziały ziemi, ponieważ oficjalnie rynek ziemi nie istnieje, a jej sprzedaż i kupno odbywają się pełną parą, tylko w sposób ukryty. Człowiekowi trudno żyć w pojedynkę, pracować praktycznie niemożliwe: udziały ziemi są, a pracy nie ma, zrujnowano infrastrukturę społeczną. Reformatorzy sfery agrarnej zapomnieli o naszej historii, w której Ukraińcy zawsze pracowali wspólnie, przestrzegając odwiecznych tradycji. Aby zachować wieś, wspólnotę wiejską, nie dopuścić do wywłaszczenia rolników, państwo musi (jeszcze przed wprowadzeniem rynku ziemi) skoncentrować uwagę na spółdzielczym i integracyjnym składniku produkcji na wsi. Za podstawę należy przyjąć postulat, że ziemia to nie przedmiot zysku, a środek efektywnego przejawu ludzkiej pracy. Dlatego konieczne jest, aby w ustawie, która będzie określać sprzedaż ziemi, były zagwarantowane warunki ochrony tych interesów narodowych. Główne z nich to: kategoryczny zakaz sprzedaży i prywatyzacji ziemi o przeznaczeniu rolniczym bezpośrednio lub przez osoby podstawione innym państwom, zagranicznym osobom prawnym i fizycznym. Przecież głównymi właścicielami udziałów ziemi są rolnicy, byli pracownicy kołchozów i sowchozów oraz ich bezpośredni spadkobiercy. Konieczne jest również, aby osobiste gospodarstwa rolne i farmerskie łączyły swoje udziały ziemi, zamiast dzierżawy i sprzedaży, w spółdzielcze i inne zintegrowane gospodarstwa wspólnoty lokalnej. Rozmiar prywatnych przedsiębiorstw rolnych powinien być uregulowany z uwzględnieniem możliwości rentownego gospodarowania, niedopuszczenia do obniżenia jakości ziemi. Kraj musi obrać kurs na tworzenie wielkich przedsiębiorstw państwowych, które będą wzorem prowadzenia produkcji. Wszyscy właściciele ziemi organizacyjnie koncentrują się w strukturach wiejskiej wspólnoty terytorialnej. Przed wprowadzeniem rynku ziemi trzeba uwzględnić jeden z głównych problemów ukraińskiej wsi. Polega on na historycznym istnieniu sprzeczności między interesami indywidualnymi a zbiorowymi, w szczególności państwowymi. Dlatego należy rozwiązać (zarówno koncepcyjnie, jak i praktycznie) problem połączenia interesów indywidualnych, zbiorowych i ogólnopaństwowych w sferze produkcji rolnej. Usunąć te sprzeczności można na podstawie spółdzielczości w posiadaniu i użytkowaniu ziemi, produkcji produktów, ich przetwórstwa, realizacji. Dlaczego właśnie spółdzielczość produkcyjna? Rolnicy, otrzymawszy udziały ziemi, w rzeczywistości mają tylko dokumenty na posiadanie, ale przeważająca większość nie wie, co z tymi udziałami robić. Na działce ziemi od 2 do 10 hektarów trudno efektywnie prowadzić produkcję przez niemożność wprowadzania płodozmianu, stosowania potężnej techniki. Jeszcze na początku przeprowadzania reformy agrarnej stało się oczywiste, że u podstaw samego podziału na udziały najefektywniejsze było spółdzielcze wykorzystanie ziemi. Jednak pierwszeństwo dano innym formom gospodarowania, dla których nie stworzono należytych warunków technicznych, organizacyjnych, finansowo-ekonomicznych. W rezultacie część udziałów ziemi przeszła do wielkich dzierżawców, niemało nie jest wykorzystywanych w ogóle. Wiele rozmów o pomocy rolnikom środkami budżetowymi, inwestycjami zewnętrznymi, tanimi kredytami, niskimi podatkami, ale w rzeczywistości do wsi nic z tego nie dociera, bo tak zwani „producenci rolni” to już nie rolnicy, a agroholdingi, które skoncentrowały dziesiątki i setki tysięcy hektarów ziemi. Są one dalekie od potrzeb wsi i państwa, rozwoju infrastruktury społecznej wsi, interesuje je tylko zysk. A rolnicy (właściciele udziałów ziemi) po prostu mieszkają na wsi, korzystając z działki przyzagrodowej i mizernej opłaty dzierżawców za udziały ziemi. Dość często rolnicy tracą prawa do swoich udziałów ziemi, a to wielkie zagrożenie dla wsi i rolnictwa, które formuje narodowe podstawy narodu i państwa. Jeśli ziemie będą niekontrolowanie sprzedawane bez udziału wiejskich wspólnot terytorialnych, efektywność ich wykorzystania będzie niska, nigdzie nie będzie można wydzielić ziemi na potrzeby społeczne. Już teraz lokalna władza wiejska jest odsunięta od zarządzania zasobami ziemi na swoim terenie, z nią nie uzgadnia się ani prac budowlanych, ani innych, w których nierzadko wspólnoty nie są zainteresowane.
Ustawodawcy wprowadzając rynek ziemi powinni uwzględnić takie szczególne okoliczności. Nasze państwo jest niemal jedynym krajem na świecie, w którym historycznie ukształtowały się osady wiejskie, w których mieszkają rolnicy ze swoją niepowtarzalną kulturą, tradycjami i zwyczajami. Ukraina to kraj rolniczy z bogatymi czarnoziemami. Nasza ziemia to bezcenne bogactwo narodu, jej naturalny dar. Dlatego wykorzystanie czarnoziemów powinno być pod kontrolą wspólnot wiejskich i władz lokalnych. Aby nie dopuścić do częstej zmiany właścicieli ziemi i spekulacyjnego jej wykorzystania podczas wprowadzania rynku, konieczne jest skoncentrowanie zasobów ziemskich w zbiorowym użytkowaniu wspólnot wiejskich na zasadach kooperacji. Zaproponowano tworzenie zbiorowych przedsiębiorstw rolnych (ZPR) w granicach rad wiejskich i osiedlowych, do których powinny wchodzić ziemie: komunalne, które są własnością rady wiejskiej (osiedlowej); udziały ziemskie rolników i ich spadkobierców, włącznie z ziemiami oddanymi w dzierżawę; ziemie, którymi włada państwo. Taka kooperacja tworzy czwartego zbiorowego właściciela ziem — wiejską wspólnotę terytorialną. Właśnie u tych czterech właścicieli powinny koncentrować się ziemie każdej wsi, osiedla czy innej miejscowości, między nimi będą odbywać się procesy oddawania w dzierżawę, darowizny czy sprzedaży na podstawie norm i zasad kooperacji. Relacje kooperacyjne wspólnot wiejskich ustanawia się w celu wykorzystania ziem komunalnych i udziałów ziemskich na terytorium dużej wsi lub osiedla albo 2—3 średnich czy małych wsi. Do kooperacji wiejskiej wspólnoty terytorialnej na warunkach dobrowolnych mogą wchodzić: wiejska wspólnota terytorialna, która posiada ziemie wspólnego użytkowania; właściciele udziałów ziemskich, którzy mieszkają na danym terytorium; właściciele udziałów ziemskich, którzy mieszkają poza granicami danej wsi czy osiedla; dzierżawcy, którzy korzystają z udziałów ziemskich mieszkańców wsi; rolnicy danej wsi, którzy biorą udział w sferze produkcyjnej czy socjalnej wspólnoty, a także w zarządzaniu lokalną władzą wiejską. Udział w rozwiązywaniu spraw ogólnych kooperatywy przez każdego jej członka określany jest statutem, zatwierdzonym przez ogólne zebranie wspólnoty terytorialnej. Biorąc pod uwagę, że niektórzy dzierżawcy zawarli z rolnikami umowy na dziesięciolecia za mizerną opłatę, co jest zagrożeniem wywłaszczenia rolników, władza jest zobowiązana przyjąć ustawę o zawieszeniu wszystkich umów dzierżawy w celu ich przeglądu przez strony, ale już na warunkach relacji kooperacyjnych wspólnot wiejskich. Tutaj muszą zostać uwzględnione interesy trzech stron: właściciela udziału ziemskiego, dzierżawcy, wspólnoty terytorialnej wsi czy osiedla jako właściciela ziem komunalnych. Jeśli chodzi o kolejność nabywania prawa do korzystania z ziemi, to mogą być takie decyzje wspólnoty: właściciel udziału ziemskiego samodzielnie wchodzi do kooperacji swoim udziałem; jeśli chce oddać go w dzierżawę, to pierwszeństwo przyznaje się w takiej kolejności: najpierw mieszkańcy określonej wsi czy osiedla, dalej wiejska wspólnota terytorialna na warunkach kooperacji, potem państwo, jeśli ma ono interes do działki ziemskiej. Po tym prawo otrzymuje zewnętrzny dzierżawca, który jest zobowiązany stać się członkiem wiejskiej wspólnoty terytorialnej na warunkach kooperacji, podporządkowując się ustalonym normom i normatywom, wymogom agrotechniki i zasadom dzierżawy. W takiej samej kolejności powinno odbywać się nabywanie prawa kupna ziem. Określenie poziomu ekonomicznych relacji dzierżawnych państwo powinno powierzyć wiejskiej wspólnocie terytorialnej, która na podstawie normatywów kooperacji określa efektywność relacji dzierżawnych zarówno dla wspólnoty ogółem, jak i dla każdego członka kooperatywy z osobna. Sprzedaż czy dzierżawa działek ziemskich powinna być uregulowana, na przykład, tak. Jeśli działka ziemska jest położona między działkami innych właścicieli, to sprzedaż czy dzierżawa może odbywać się za uzgodnieniem z właścicielami sąsiednich działek i kolektywem gospodarstwa kooperacyjnego. Ziemie własności zbiorowej i komunalnej wspólnot nie mogą być sprzedawane, a jedynie oddawane w dzierżawę. Duży dzierżawca może dzierżawić część lub całą ziemię wspólnoty tylko za decyzją kolektywu gospodarstwa kooperacyjnego oraz władz lokalnych, które określają odpowiedzialność dzierżawcy za socjalno-eko-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
