Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

ZA GWIAZDĄ BETLEJEMSKĄ… DROGĄ PRAWDY… Bóg i Ukraina w poetyckich medytacjach Iryny Kalyniec

Слово Просвіти, №38 за 2011 рік

Taras SAŁYHA, doktor nauk filologicznych, m. Lwów O pokoleniu lat sześćdziesiątych i wywodzącym się z niego dysydentyzmie, chyba nie sposób znaleźć artykułu czy opracowania, w których nie wspominano by imion Iryny i Ihora Kałynciów. Prawda, w przypadku Ihora przeważają publikacje literaturoznawcze z analizą jego estetyki artystyczno-poetyckiej oraz oryginalności stylu. Natomiast Iryna swoją działalnością społeczno-polityczną, naukową i kulturotwórczą jakby przesłoniła samą siebie jako poetkę. O jej poezji, myślę, w pewnej mierze z tych powodów, pisze się znacznie mniej. Ktoś z krytyków wyraził się, że czyn Iryny Kałyniec odbywał się w kierunku od literatury do polityki. Rzeczywiście, tak jest. Do tego można by dodać, że i od polityki do literatury. Inaczej być nie mogło, bo od młodych lat wstąpiła na tę drogę, gdzie patriotyzm, odwaga obywatelska, wierność rodowi, nieustępliwość wobec krzywdzicieli własnego narodu to podstawa podstaw życiowej postawy. Główne utwory poetyckie Iryny Kałyniec zmieściły się w tomie „Poezje”, który ukazał się w 1991 roku w Nowym Jorku. Tom ten tworzą jej zbiory „Lisowyj Nykyfor”, „Oranta”, „Doroha wyhnannia”, „Kriz kamin”, „Ostannia z płakalnyć”, „Tyrsoju w poli”. W 1993 roku Iryna Kałyniec i Ihor Kałyniec opublikowali książkę liryki duchowej „Ce my, Hospody”. Ideowo-tematyczną zawartością tych książek są przeważnie motywy sakralne i motywy Ukrainy, które tworzą czasoprzestrzeń, w której obecne jest chrześcijaństwo i ciągłość ukraińskiej historii od swoich początków do czasów obecnych. Powiedzmy, tysiącleciu chrztu Ukrainy Iryna Kałyniec poświęciła „Trenos”, w którym, oprócz głęboko emocjonalnej sakralności, rozbrzmiewają inwektywy urażonej duszy pod adresem współczesnych moskiewskich hierarchów, „uwieńczonych mitrami, odzianych w kosztowne felonia”, z ust których brzmią słowa „nieszczerych modlitw”. W obecnych warunkach modlitwy ze strony Patriarchatu Moskiewskiego, w szczególności głowy RKP Cyryla (Gundiajewa), stają się coraz bardziej agresywne wobec UKP KP, nie mówiąc już o UKGK. „Moskiewscy hierarchowie – brzmią słowa „Trenosu” – nie oglądają się w przeszłość, na drogę ciężką i męczeńską, idą dalej ścieżką pychy i nieprawdy, siejąc wrogość między prawosławnymi, grekokatolikami, protestantami, znieważając kłamstwem swoje oleiste usta. Czyż to przez nich stworzono narody i języki, że z szatańską ruiną depczą je? Czyż to przez nich stworzono różnorodność świata tego – drzew i kwiatów, łąk i lasów, kultur i tradycji, języków i ludów, że lekceważą wolę Boga? Myślą, że ominie ich ostatnia czasza, którą jednakowo wypija i najpotężniejszy z władców, i najbardziej upokorzony żebrak, i wielomówny chytruś, i ufny dobroczyńca. Myślą, że nie podlegają ani sądowi Bożemu, ani własnemu sumieniu. Nie widzą, jak spoglądają na nich jasne promienie dusz naszych przodków – zniesławionych, cierpiących, a przez to błogosławionych… Żal mi ich, bo czyny ich, jak dym, zasłaniają światło życia… Żal mi ich, bo z imienia nazwą ich potomkowie, i osypie się popiół hańby na ich doczesne szczątki, i nikt nie pozbiera dobrego zasiewu po nich, i czerwienić się będą ze wstydu ci, którzy podawali im rękę, i straszyć będą ich imionami matki swoje dzieci. Żal mi ich… Panie, oni nieszczęśni w ubóstwie ducha swego… w pogardzie dla Ducha Świętego…”. W studiach religioznawczych, artykułach polemicznych, wystąpieniach publicznych Iryny Kałyniec konsekwentnie brzmi myśl, że patriarchat moskiewski nigdy nie stał z boku carsko-imperialnej polityki podbojów narodów i ziem, a później politykierstwa reżimu komunistycznego. Dzisiaj jest tak, jak było wczoraj. Politykę „jedinoj i niedielimoj” na Ukrainie pod pozorem jednoczenia cerkwi prawosławnych, a przede wszystkim chodzi o restaurację imperium rosyjskiego, obecnie aktywnie prowadzi rzecznik „ruskiego miru” Cyryl Gundiajew. [Panie! Oni przecież naprawdę „nieszczęśni w ubóstwie ducha swego… w pogardzie dla Ducha Świętego…”] W wierszu poświęconym pisarzowi-polemiście i wybitnemu filologowi Melecjuszowi Smotryckiemu – autorowi cerkiewnosłowiańskiej „Gramatyki słowieńskiej składni…”, poetka odsyła swoją liryczną bohaterkę do kaznodziei chrześcijańskiego prawosławia na swoistą dyskusję. Iryna Kałyniec wychowywała się i dorastała w chrześcijańskiej atmosferze i biblijne mądrości nie są dla niej mitologią, nie konserwatywnym zachowaniem polegającym na czczeniu Najwyższego, bo tak od wieków czyniono, lecz immanentnym stanem duszy, w którą wstępują i radość, i smutek, miłość do bliźniego i nienawiść do wszystkiego, co na przeciwległym brzegu miłości i dobroczynności. Niesie swój krzyż, nie narzekając na jego ciężar, bo to jej ofiara w imię dobra dla innych. Jednak żyje w warunkach bezprawia, samowoli zwierzchników i niszczycieli zdrowego rozsądku oraz chrześcijańskiej moralności, dlatego i jej naturalnie zdarza się wpadać w chwilową rozpacz, stawiając przed sobą pytanie „jak nam być?”, błagając przy tym o odpowiedź Cierpiącą Dziewicę Maryję: „Święta, wielka, wszechmogąca, // kiedy i Ciebie podniósł ten strach, // to jak nam być, jak nam być // na tych przybliżonych nożach // stromego czasu, co szalenie // potok szalenie zakręcił?”. Motywy Bogurodzicy w ukraińskiej poezji mogłyby złożyć kilka obszernych tomów. Wiersze Iryny Kałyniec o tej tematyce mają swoją szczególną energię duchową. Nie są „przewrażliwione” sakralnie, ale sakralne są po kałyniecowsku, szczere i otwarte w swojej modlitewnej ontologii. To liryka osoby ofiarnej, która prowadzi pełną pasji rozmowę z Najwyższym z miłości do Niego. Najczęściej uzgadniają się w niej dwa równoległe „wątki” – sakralny i świecki, wyrwany z życiowej codzienności jako jej dramat, w którym są krzywdziciele i skrzywdzeni. To dramaty, gdzie toczy się wojna przeciwko ukrainofobii, fałszywemu patriotyzmowi i różnej innej niemoralnej marności. Obecność w wierszu motywu sakralnego czy choćby religijnych wstawek dynamizuje energię utworu, czyni jego ideę potężniejszą. Albo jeszcze taki passus. W moim domowym archiwum zachował się samizdatowy artykuł o twórczości małżeństwa Kałynciów „Literatura i polityka”, który kiedyś potajemnie krążył z rąk do rąk. Kiedyś zapytałem Ihora, kto jest jego autorem, ale nie przypomniał sobie. Przy tej rozmowie warto zacytować wersy, które mają związek z wierszami Iryny Kałyniec: „Literatura i polityka idą tu w parze, wzajemnie się nie zwalczają: polityka nadaje ostrości utworom poetyckim, gdzie liryczne „ja” jest estetycznym wyrazem bytu człowieka w ekstremalnych warunkach, w psychologicznym i fizycznym napięciu, które nie słabnie, dopóki wróg żyje i działa… Ten egzystencjalny aspekt liryki ma swój szczególny „wymiar” – jest duszny, ciepły i zarazem tragiczny, jest liryczny i zarazem dramatyczny, „pastelowy” i w tym samym czasie, gdzieś obok, płonie czerwienią nienawiści i miłości, która przechodzi w ochrowy i złoty promień słońca”. Uważam, że te słowa nieznanego mi autora są godną oceną wierszy poetki. W tkance jej tekstów artystycznych politolemy rzeczywiście dynamizują, nadają dramatycznej ostrości tym tekstom: … i gardło się ścisnęło: Kozacy! Póki nie jest jeszcze za późno, póki chorągwie w słońcu nie wyblakły, zgotujmy Lachowi piekło! Rozkroczną, bosą i żrącą poprosimy siłę. Nie Moskwę – obłudną, fałszem przegorzkłą, bezwstydną, jak ladacznica… W imię wolności i synów niech prowadzi nas czysty gniew!.. Iryna Kałyniec ma wiersze – artystyczno-medytacyjne interpretacje tego, co przeżyła i artystycznie przemyślała. Gdyby w swoim czasie nie walczyła o odnowienie mogił strzeleckich i sama nie odnajdywała ich na Cmentarzu Janowskim we Lwowie, to chyba nie przyszedłby do niej wiersz „Requiem (na mogiłach strzeleckich)”. Sławny etnopsycholog i literaturoznawca, ukraiński emigrant Wołodymyr Janiw w naukowym opracowaniu poezji Ihora Kałynca wyraził się: „Kiedy w obliczu egzystencjalnego strachu nieuchronną karą bezradnie stali się jego rówieśnicy, on mężnie powiedział: „Więc nie nudźmy się, po przebudzeniu: // a co nam będzie? // Zastanówmy się lepiej, kim jesteśmy, // i po co jesteśmy”. Uczony akcentował również, że „wzrokowa intuicja Kałynca sprzyja jego rozumieniu granic czasowych, w których wszystko, co obce, choć piękne i powabne, a nawet wielkie, służy tylko temu, by zabić wiarę w siebie, by osłabić… Dlatego natchnienie mówi, patrząc na panoramę rodzinnego miasta: „Obce przebijało niebo gotykiem, // chmurzył się chimerami modern, // mieniła się wschodnia egzotyka, // bym umarł. // Ale ja rosłem wieżą Uspienia, // wygrzebywałem się z suterenowych żalów, // by z czasem smukłym i pewnym // wstać wszystkim na głowę Jur”. Swoją drogą, Iryna Kałyniec też poświęciła wiersz cerkwi greckokatolickiej („Jur (do 1990 r.)”), za czasów jej przebywania nie na łonie właściwej jej cerkwi. Ale sedno nie tyle w tym wierszu, co w tym, że słowa „…kim jesteśmy i po co jesteśmy?” – to złota, niezmienna zasada życiowej postawy nie tylko Ihora, ale i Iryny. U Kałynciów obraz cerkwi jest polifoniczny, ma wiele różnych substancji artystycznych. Oto jedna z nich w wizji Ihora: „Rozpięta cerkiew na krzyż deskami zabita // przymarzły anioły skrzydłami do szyb, które nie drgną // dookoła na lipach gawrony celę wyświęcają // panichidę odprawiają wieczorami // a Bojkom dotąd święty Mikołaj się śni // że klucz od cerkwi na złotym łańcuchu im spuszcza”. Wołodymyr Janiw przez artystyczną tkankę tego wiersza dostrzegł wpływy na poetykę Kałynca Jerzego Harasymowicza. Harasymowicz jest rzeczywiście ulubionym poetą Kałynca, którego utwory przełożył z języka polskiego i wydał w eleganckim tomie „Ruski świetlik, albo Niebo Łemków”. Iryna Kałyniec ma poezje, można by rzec, cyklu cerkiewnego: „Cerkiew karpacka”, „Cerkiew Piatnycka”, „Sofijskie graffiti”, „Kaplica Trzech Świętych” oraz szereg innych wierszy z atrybutyką religijną, obrzędami, spowiedziami pątników, apoteozą świąt religijnych… Kiedy na pustyni nocy rośnie Gwiazda Betlejemska, kiedy Trzej Królowie szykują dary i złoto w drogę, kiedy dziwią się ludzie niebiańskiemu gwarowi, zapalam na ulicy życia złote świece. Proszą się świece do Betlejem. Już droga rozpostarła się jak mara, idę za nimi samotnym cieniem, który rośnie do pierwszej świecy. Wśród pustyni nocy „rośnie Gwiazda Betlejemska”… Czytelnikowi przypomnę, że w 2000 roku Iryna Kałyneć opublikowała polemiczny artykuł „Za Gwiazdą Betlejemską, ale drogą prawdy”, w którym jednym z „najbardziej akcentowanych akcentów” był nacisk na to, że „Rosja boi się Ukraińskiego Kościoła Katolickiego obrządku wschodniego i realnie ocenia jego znaczenie”. Wspaniałym uosobieniem takiego Kościoła, oczywiście, był i jest Andrzej Szeptycki, na którego pochwałę poetka ułożyła tren „Andrzej Szeptycki”. Analizując poezję Iryny Kałyneć, Mychajło Osadczy, jej towarzysz oporu lat 60., pisał: „Każdy człowiek ma świętość własną, osobistą, i jest świętość całego narodu — to państwowość, dla której trzeba żyć, a jeśli trzeba, i umrzeć. Ale państwowość Ukrainy trzeba jeszcze wywalczyć”. Iryna Kałyneć wywalczała ją w warunkach radzieckich i wywalcza ją (o, paradoks!) w warunkach niepodległości… „Nie ma większego szczęścia dla lirycznego bohatera Iryny Kałyneć — kontynuuję cytowanie Mychajły Osadczego — od szczęścia ofiarności… z całej poetyckiej elity dysydenckiej — wiersze Iryny Kałyneć są najbardziej bojowe, natchnione duchem afirmacji życia, zwycięstwa nad śmiercią. Korzenie tego natchnienia tkwią w duszy poetki, w jej wrodzonej, wszechogarniającej i wszechzwycięskiej wierze w Boga i w Ukrainę”. Wymownym w tym sensie może być wiersz-dedykacja dla Kateryny Zaryckiej — członkini OUN, wieloletniej więźniarki politycznej moskiewskich więzień i łagrów, w których znosiła niewolnicze męki, nie tracąc wiary w Ukrainę i miłości do Najwyższego: Będzie na czarnym postumencie nocy budował się dzień Wam, błękitny smutkiem. Jednym skrzydłem dosięgnie wierzchołków, drugim skrzydłem ugrzęźnie w ziemi Mordowii… Będzie dzień Wasz, jak świątynia, z witrażami nadziei, opierać się o niebo srebrnym skrzydłem, a za czarnym ołtarzem, co na czarnym skrzydle — tajna msza serca i wspomnienia. Będzie świątynia Wasza dla nas, żeby wzlecieć w niebo. Lecz kiedy zamkną się przed nami Carskie wrota, czy staniemy wolni od pęt na kolana, by modlitwą wolność poznać? Poezja Iryny Kałyneć zbudowana jest na kolizjach ukraińskiej historii, osiągnięciach kultury, folkloru i etnografii. To świat, w którym oprócz jej współczesnych żyją ukraińscy hetmani, twórcy narodowego dorobku, to świat, w którym płonie ognisko ducha narodowego od czasów pogańskich do czasu obecnego. W tym świecie, oprócz dramatów, tragedii, wojowniczych potępień i negacji zła — jest dużo słońca. Jest on rozjaśniony jego promieniami, życiodajną łaską: „Pod dzwonnicą Słońca podróżny”; „Słońce na tamtą stronę po tamtej tylko kwiat…”; „…w kulę błękitnej łzy co zawieszona na promieniu Słońca”; „Wybija Słońce poranną mszę”; „Przywitaj się ze Słońcem co otworzyło ci Dzień Życia” itd. Długa byłaby lista poetyckich wyrażeń z dominantami w nich: „Słowo”, „Świat”, „Droga”. To jej metaobrazy, rzec można, optymistyczno-nastrojowe „postacie” wierszy. Ich symbolika jest wymowna.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин