Сторінка · с. 5сторінка оригіналу ↗
Ukraińskie hipostazy młodo gwardzistów
Слово Просвіти, №38 за 2012 рік
Zakończenie. Początek w nr 37 z 2012 r. Wojna Z początkiem wojny krasnodońskich nastolatków szeroko angażowano do wykonywania prac rolniczych w obwodzie oraz prowadzenia imprez kulturalno-masowych dla rannych bojowników-frontowców, których leczono w miejscowych szpitalach. Według ich świadectw, często sięgali oni po pieśń ludową. Zarówno w wykonaniu chóralnym, jak i solowym brzmiały pieśni „Patrzę ja w niebo” do słów M. Petrenki, „Stoi góra wysoka” do słów L. Hlibowa, „Księżyc na niebie”, „Zaprzęgajcie, chłopcy, konie” i inne. Nawet podczas przelotu przez linię frontu w celu wykonania zadań specjalnych krasnodończycy śpiewali ukraińskie pieśni, w szczególności „Zaprzęgajcie, chłopcy, konie”. Przełamawszy front, 22 lipca 1942 r. wojska niemieckie całkowicie okupowały ostatnią ukraińską twierdzę — Ługańszczyznę. Jednostki wojskowe 18 lipca bez walki opuściły Krasnodon. I dopiero po dwóch dobach do miasta wkroczyły jednostki Wehrmachtu. W pierwszych dniach okupacji ludność wybrała postawę neutralno-oczekującą. W warunkach wojennej niedoli ludzie starali się zachować własne życie i życie swoich bliskich, uratować się przed nadciągającą śmiercią głodową, uniknąć wywózki na przymusowe roboty do Niemiec. Oto dlaczego część krasnodończyków podjęła pracę w kopalniach, transporcie, rolnictwie, zasiliła instytucje okupacyjne, karne i wojskowe formacje wroga. W notatkach służbowych Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego obwodu do komitetu obwodowego partii później nazywano przyczyny, dlaczego miejscowa ludność poparła okupantów: „Potężna agitacja petlurowsko-nacjonalistyczna, która zyskała znaczne rozpowszechnienie” oraz „rozpowszechnianie bajek o niepodległości Ukrainy”. I ani słowa o prawdziwej wojnie stalinizmu przeciwko swojemu narodowi. W rzeczywistości zaś sytuacja polityczno-ekonomiczna i społeczna, skomplikowana wydarzeniami czasu wojennego, sprzyjała przebudzeniu uczuć narodowo-patriotycznych, zrozumieniu potrzeby walki przeciwko hitlerowskiemu i stalinowskiemu reżimom totalitarnym oraz utwierdzeniu własnej państwowości. Dlatego też nie jest przypadkiem, że w rejonach krasnodońskim i sąsiednim swierdłowskim działali podziemni członkowie OUN pod przywództwem S. Bandery. Należy uznać prawdziwość oświadczeń jednego z aktywnych działaczy ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego w latach II wojny światowej Jewhena Stachiwa o działalności podziemia OUN na terenach Ługańszczyzny. Zgodnie z rozporządzeniem niemieckiej administracji okupacyjnej, język ukraiński jako państwowy wprowadzano na całym terytorium Ługańszczyzny od 17 października 1942 r. Mieszkańcy rejonu krasnodońskiego otrzymali możliwość używania języka ukraińskiego w kancelarii, sądownictwie, w nim też świadczyć i otrzymywać usługi kulturalno-oświatowe. Oto dlaczego w rejonie szkoły podstawowe przeniesiono na ukraiński język nauczania. Rozpoczął się także proces przywracania miejscowościom rejonu, ich ulicom i placom, przemianowanym na cześć radziecko-bolszewickich funkcjonariuszy, nazw historycznych. Rozpowszechniła się także ukraińskojęzyczna prasa. Największą popularnością cieszyła się gazeta obwodowa „Nowe życie”. Z jej materiałami byli zaznajomieni młodo gwardziści i ich rodziny. Przez nożyce niemieckiej cenzury redaktor naczelny gazety, profesor miejscowego instytutu pedagogicznego M. I. Bernacki (onże przewodniczący podziemnego obwodowego prowodu OUN) oraz kierowana przez niego grupa zaznajamiali czytelników ze zbrodniami stalinowskiego reżimu totalitarnego, przedstawiali prawdziwe karty ukraińskiej historii, życia duchowego, ukraińskiego języka i literatury, edukacji narodowej itp. Rozpowszechniano w Krasnodonie także ukraińskojęzyczne wydania obwodów charkowskiego i donieckiego, których redaktorzy reprezentowali oba skrzydła OUN. Ich prawdziwe materiały o chwalebnej historycznej przeszłości narodu ukraińskiego oraz dążenia patriotów do odrodzenia ukraińskiej państwowości sprzyjały narodowej samoświadomości i etnicznej samoidentyfikacji ludności kraju. W sierpniu 1942 r. z inicjatywy ługańskiej inteligencji w okupowanym przez Niemców i Włochów centrum obwodowym założono Ukraiński Teatr Muzyczno-Dramatyczny imienia Tarasa Szewczenki. Uroczyście otwarty 10 września w pomieszczeniu byłego Teatru Młodego Widza spektaklem I. K. Tobilewycza „Beztalencie”, pracował do ostatnich dni niemieckiej okupacji, wystawiając sztuki według utworów znanych ukraińskich dramaturgów: M. Staryckiego, I. Kotlarewskiego, I. Karpenki-Karego, T. Szewczenki i in. Oprócz sztuk, teatr przygotowywał koncerty, wykonywał ukraińskie i białoruskie pieśni oraz tańce. Więc kiedy teatr przybył do Krasnodonu, jego spektakle i programy koncertowe na scenie miej-
Budynek policji, dawny dom kultury im. Lenina, obejrzeli chyba wszyscy mieszkańcy Krasnodonu. Centrum życia kulturalno-artystycznego w mieście stanowił dom kultury im. Lenina, położony w centrum Krasnodonu. Podobnie jak przed okupacją, wystawiano tu spektakle, odbywały się koncerty artystów i zespołów amatorskich, organizowano wieczorki taneczne. I choć skala jego działalności stała się mniejsza, często wyświetlano tu filmy. Oprócz propagandowych taśm filmowych w językach niemieckim, włoskim, rosyjskim i ukraińskim, takich jak „Pod Stalingradem”, „Zdobycie Rostowa nad Donem”, demonstrowano filmy o charakterze obyczajowym: „Jej pierwsze przeżycie”, „Wieczny walc”, „Szkoły we Włoszech”, „Walki byków w Hiszpanii” i inne. Stałymi widzami byli także młodo-gwardziści. Wśród nowych pracowników domu kultury kunsztem artystycznym wyróżniał się jeden z przywódców podziemia młodo-gwardzistów Iwan Turkenycz. Pracował w ukraińskich zespołach dramatycznym i wokalnym i jako aktor cieszył się wielką popularnością. Oprócz młodo-gwardzisty Iwana Turkenycza — jednego z najlepszych wykonawców głównych ról w ukraińskich przedstawieniach — swoim profesjonalnym kunsztem wyróżniał się tancerz, młodo-gwardzista Anatolij Łopuchow. Śpiewano z reguły ukraińskie i rosyjskie pieśni ludowe. Najbardziej popularne wśród mieszkańców Krasnodonu były numery wokalno-muzyczne z opery S. Hułaka-Artemowskiego „Zaporożec za Dunajem” oraz z opery M. Łysenki „Natalka Połtawka”, a także chóralne wykonania pieśni do znanych poezji Tarasa Szewczenki. Niezapomniane wrażenie pozostawiało wykonanie przez duet romansu „Kiedy rozstają się dwoje” do poezji H. Heinego i muzyki M. Łysenki, pieśni ludowych o zaporoskich i dońskich kozakach i inne. Jeśli chodzi o DK im. Gorkiego (klub rejonowy dyrekcjonu), którego zespoły artystyczne składały się głównie z podziemnych młodo-gwardzistów, to pod względem struktury faktycznie kopiował on zespoły DK im. Lenina. Rzecz w tym, że z powodu prześladowań okupantów i dotkliwego braku żywności część mieszkańców rejonu wyjechała do swojej etnicznej ojczyzny — do innych obwodów Ukrainy. A młodzież, starając się nie trafić na przymusowe roboty do Niemiec, wykorzystała legalną okazję, by pozostać w domu. Przez lokalne biuro pracy oraz wydział kultury i oświaty zarządu rejonowego otwarto tę placówkę, która przekształciła się w swoistą kwaterę główną „Młodej Gwardii”. Dyrektorem klubu zatwierdzono młodo-gwardzistę Jewhena Moszkowa. Orkiestrę smyczkową stworzył i objął kierownik młodzieżowego podziemia Wiktor Tretiakewycz. Dlatego też nie dziwi fakt, że jej trzon stanowili młodo-gwardziści Wasyl i Serhij Lewaszowowie, Wołodymyr Zahorujko, Walerija Borc, Lubow Szewcowa, Serhij Tiulenin, Heorhij Arutiunianc i inni. Według świadectw Wasyla Lewaszowa, artyści-amatorzy uczyli się, grali i śpiewali ukraińskie pieśni ludowe, wykonywali ukraińskie tańce, a zespół dramatyczny przygotowywał do wystawienia sztukę Tarasa Szewczenki „Nazar Stodola”. 5 grudnia 1942 r. dali koncert (zupełnie inny w treści, niż przedstawili go A. Fadiejew i radziecka propaganda, w szczególności niepowtarzalnie zabrzmiało wykonanie przez orkiestrę smyczkową utworów Szewczenki w opracowaniu M. Łysenki), ale oficjalne otwarcie DK planowano urządzić 24 grudnia 1942 r. Wykrycie podziemia i jego rozbicie przez wroga postawiło kropkę w istnieniu tego zespołu. W licznych publikacjach o Krasnodonie i „Młodej Gwardii”
Pomnik w Krasnodonie świadczy o tym, że antyniemiecką działalność propagandową podziemni działacze prowadzili wyłącznie w języku rosyjskim. Czy odpowiada to rzeczywistości? Czyżby mieszkańcy Krasnodonu ignorowali własny język potoczny ukraiński oraz swoje własne ukraińskie pieśni? Czyżby, ignorując surową rzeczywistość wojny, radziecki aparat propagandowy w bitwie o Ukrainę ograniczył swoją działalność na okupowanym przez Niemców terytorium tylko do zrzucania z samolotów powielanych w języku rosyjskim ulotek, gazet i komunikatów Radinformbiura? Czyżby, słuchając audycji ukraińskiej rozgłośni radiowej im. Tarasa Szewczenki z Saratowa (fakt bezsporny), młodo-gwardziści tłumaczyli je z języka ukraińskiego na rosyjski i dopiero po tym rozpowszechniali? Bo jak inaczej ocenić to, że KC KP(b)U oraz KC LKSMU zwracały się do narodu ukraińskiego w jego ojczystym — ukraińskim języku? Dokumenty świadczą, że żadnych skrajności nie było i być nie mogło. Zarówno w przededniu niemieckiej okupacji, jak i w przededniu wyzwolenia spod okupacji, na terenie rejonu krasnodońskiego szeroki rozgłos zyskały listy i odezwy ukraińskich struktur państwowo-politycznych, powielane w formie ulotek właśnie w języku ukraińskim. W odezwie „Do młodzieży radzieckiego Donbasu” wzywano młodzieńców i dziewczęta do stawiania zbrojnego oporu wrogowi, unikania wyjazdów na roboty do Niemiec. A w odezwie „Do młodzieży obwodu woroszyłowgradzkiego” informowano o ofensywie Armii Czerwonej, wzywano do ocalenia przed zniszczeniem kopalń i urządzeń, do podjęcia walki o ojczystą ziemię. W tym czasie w środowisku krasnodońskiej młodzieży bodaj najpopularniejszym hasłem propagandowym w języku ukraińskim było — „Niech żyje Radziecka Ukraina!” (innej Ukrainy młodzież nie znała). Dość często w środowisku młodzieżowym wybuchały dyskusje dotyczące ukraińskiej symboliki narodowej, jej miejsca i roli w życiu narodu ukraińskiego. Nierzadkie były też przypadki, gdy nauczyciele miejscowych szkół (P. J. Jacenko, A. S. Myłenko) radzieckie ulotki, zrzucone z samolotów, wręcz przeciwnie — tłumaczyli z języka rosyjskiego na ukraiński i rozpowszechniali wśród uczniów oraz dorosłych. Dlatego nie jest przypadkiem, że młodo-gwardyjska grupa ze stacji Semejkino nazywała się „Głosem Radzieckiej prawdy” w języku ukraińskim. Po wkroczeniu do Krasnodonu oddziałów Armii Czerwonej służby specjalne stalinowskiego totalitarnego reżimu za udział w ukraińskich zespołach artystycznych oskarżyły młodo-gwardzistów o petlurowsko-nacjonalistyczną agitację i propagandę, współpracę z wrogiem. Apelowano do sekretarza KC KP(b)U M. S. Chruszczowa, że nie warto wynosić na piedestał grupy krasnodońskich podziemnych działaczy, bo rzekomo stali za nią Abwehra i Gestapo. Chruszczow nie pozwolił przemilczeć tej patriotycznej organizacji młodzieżowej, a z czasem przekształcono ją w symbol komunistycznej ideowości radzieckiej młodzieży. 13 września 1943 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR masowo odznaczyło bojowymi odznaczeniami członków „Młodej Gwardii”. Z tej okazji w Krasnodonie na ogólnomłodzieżowym wiecu sporządzono i zaadresowano list do J. W. Stalina. Wymowny fakt — list napisano w języku ukraińskim. Jak widzimy, wspomnienia uczestników realnych wydarzeń w okupowanym przez wroga Krasnodonie, podobnie jak dokumenty, które trafiły w ręce badaczy po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości, utrwaliły inny Krasnodon. Prawdopodobnie wcale nie jest przypadkiem, że nie został on odtworzony przez klasyka radzieckiego socrealizmu A. Fadiejewa jako ukraińskie miasto w jego utworze artystyczno-dokumentalnym. Przecież wtedy trzeba by przyznać, że zespoły amatorskie, pod przykrywką których działali młodo-gwardziści, formą i treścią bardziej przypominały grupę proświatową, a nie tradycyjnie utrwaloną radziecko-rosyjską patriotyczną. „Proświty” zaś, jak wiemy, zakładali krzewiciele ukraińskiej idei narodowej, którzy generowali duchowe i narodowo-kulturalne odrodzenie, państwową soborowość oraz samodzielność, co a priori było zbyt niebezpieczne nie tylko dla okupacyjnej niemiecko-nazistowskiej, ale i dla radziecko-bolszewickiej władzy. Wydarzenia zaś w Krasnodonie w przededniu i podczas wojny rozwijały się w nurcie ogólnoukraińskich procesów i nie mogły być inne. Warto zwrócić uwagę na to. Jako nieodłączna składowa własnego narodu, wychowana na narodowych wartościach duchowych, heroicznych przykładach ojczystej historii i literatury pięknej, krasnodońska młodzież nie mogła nie przejmować się dalszym losem swojej Ojczyzny. Podobnie jak rodzice, ich dzieci marzyły i miały nadzieję, że rozgromienie wroga z ich bezpośrednim udziałem zmieni społeczeństwo na lepsze, skieruje jego postęp na drogę demokratycznych przemian i wolnego rozwoju.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
