Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
Todos Ośmaczka (1895—1962) Duch wolnego latania
Слово Просвіти, №38 за 2012 рік
Opracował i jest autorem rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
…wysoki duch latania wolnego dawno zgasł. T. Ośmaczka jest jednym z poetów przygaszonych, wyobcowanych i samotnych. Zagadkowy, tak jak jego nazwisko — Ośmaczka, które jest przywiązane do tajemniczej liczby 8. Czyż nie w niej należy szukać rozwikłania losu i charakteru? W każdym razie, od razu przychodzą na myśl sakralizacja liczby w kulturach archaicznych, tradycjach mitopoetyckich, symbolizm matematyczny pitagorejczyków, filozofia i mistyka liczby. Jest to tym bardziej uzasadnione, że ma bezpośredni związek z twórczością. Liczba i słowo, matematyka i poezja były zestawiane nie raz i dyskusje na ten temat sporadycznie pojawiają się także teraz.
Wojna
Tęsknota ścianami stała na mogiłach, jak mgły przed światem; matka siwa tam do syna mówiła… bo pieli razem żyto:
“Czemu, synu, zamyśliłeś się, jakby wieczór pochylił się aż od chmury, aż do łanu na mogiły i cerkwie, na jary… w rzekę krwawą, co płucze czaszki i kościotrupy, niby kry, bite, łamane kawałki?”
“Miła matko, biała wiśnio! Śnił się sen mi, jak cud: niby ty żyto żąć wyszłaś, jak w gaj na bujny łan. Nie jedną godzinę żęłaś złote zboże w polu, siłę snopów nawiązałaś i pokłułaś nogi gołe. Na snop siadłaś odpoczywać, a kania gdzieś z jaru spadła na piersi tobie, matko! — niby kamień z góry uderzył… Wyrwała serce tobie ciepłe
Podstawą dążeń do przedstawienia poezji jako gatunku ścisłego stała się estetyka matematyczna Pitagorasa — sekret piękna kryje się w proporcjach liczbowych. Matematyce poezji poświęcali uwagę Mallarmé, Valéry, Chlebnikow. Tutaj mamy jeszcze nazwisko poety z elementem kodu liczbowego. Zresztą graficzne przedstawienie cyfry 8 skłania do rozważań o znaku nieskończoności i fatalnej zamkniętości jednocześnie. Jeszcze ośmak — starodawna moneta. To też w pewnej mierze ma związek z nim, jeśli wziąć pod uwagę głębię odczuwania przez niego dziedziny, zadeptanej przez czas i najnowszą złą historię. W gospodarstwie Ośmaczki, jak w lesie: wysokie drzewa i gęste chaszcze. Aby wydostać się na słoneczną polanę, trzeba przez te zarośla przedzierać się. A żeby Ośmaczka stał się bardziej zrozumiały, zaczynać trzeba nie od jego wierszy, a od poematu “Poeta” i cierpliwie pokonać wszystkie 628 oktaw. Ten utwór — to jeden z największych dorobków literatury ukraińskiej w gatunku poematu. Kto nie przeczytał “Poety”, ten nieuchronnie wyrobi sobie niepełne czy wręcz błędne wyobrażenie o Ośmaczce — wiem to z własnego doświadczenia. W “Bibliotece poety” poemat przedstawiony jest, rzecz jasna, poszczególnymi rozdziałami i — nie najlepszymi. To w nim Ośmaczka powie o wysokim duchu latania. Ujawni głęboką znajomość życia chłopskiego, obyczajów, psychologii. Oszołomi potęgą wyobraźni, surrealistycznymi kadrami. Zaśpiewa hymn książce, myśli, będzie powoływał się na Shelleya i Byrona:
i do studni, co pod lasem, poniósł jarem, dalej — stepem… Na wysokim usiadł orzechu, co nad cembrowinę schylił się. Niby gwiazdy w nocy w przepaść, krew toczyła się do studni — w otchłań nieuchronną. Jak zaszczekały lisy we mgle rano jarem, to kania do studni rzuciła serce twoje, mamo! Na drogach rozstajnych do słupa byłem przykuty, ty zaś krwawiłaś gdzieś wiorsty, cała podarta, bosa; zwracałaś piersi porwane wciąż na północ, a nie w wyraj i krzyczałaś w obłędzie: “Oddajcie serce moje, bestie!”
Tęsknota płachtę ścieliła w stepie, a noc połami zmiatała pełne gwiazdy w płachty czarne — zboże myte, złote. Syn i matka nad stepami i nad gwiazdami w płachcie koło księżyca stali, niby w kadzi na dnie. A jarami wilki grały, nad krwawą rzeką — białe zęby płukały wiekową głębią. 1921
Pod Kijów stary…
Pod Kijów stary niezgłębiona noc Przyszła niepostrzeżenie stepami — I tysiące w wodę zapalonych świec Podół przerzucił słupami.
I z dołu otchłań i otchłań w górze Z błękitnego chłodu nocy Goni nad wodą ognie w szuwarach I żabim krzykiem zgrzyta.
Żywioł niebieski, żywioł ziemski Zlały się w harmonię dziwną. Lecz miejsca między nimi dla mnie już nie ma Tak samo, jak w ludzkim nurcie…
Szukam w nocy ja, szukam i w dzień W mieście wielkim serca,
I Shelley dzwoni wierszami-gromami: “Jedno wszystko, co w nas i co nad nami”. Poszczególne fragmenty naprowadzają na Dantego, świadczą o tym, jak uważnie studiował Ośmaczka “Boską komedię”. Rozgałęziać się będzie fabuła, pojawią się monologi wewnętrzne, a z nimi i nieprzejrzystość, tak charakterystyczna dla niego, Ośmaczki. On sam o tym wiedział, dlatego też wyniósł jako motto do jednego z wierszy angielską frazę — my soul is dark, mój duch (dusza) ciemny. W “Poecie” poeta ukaże nie tylko potęgę wyobraźni i obrazowania, ale i kulturę wersyfikacyjną, której często brakuje jego wierszom. Podsowieckie książki Ośmaczki: “Krucza”, “Skickie ognie”, “Klekot” — są kontrastowe i wielosłowne. On często “zagaduje” temat, plącze się w napływach uczuć, ledwie dając sobie z nimi radę. Lecz nawet w niezdarnych, nieoszlifowanych wierszach obecny jest ten duch Ośmaczki, który zachowa się i później, wzmocni w wędrówkach poety po Europie, i dopiero w Ameryce, pod wpływem postępującej choroby straci koloryt, zacznie słabnąć.
Ośmaczka, bez wątpienia, to człowiek z krańcowo rozchwianą psychiką. Odczytuje się to przy uważnej lekturze pierwszej z brzegu książki, z której poeta wybierze do swojego wyboru zaledwie trzy wiersze. Już tam odbiła się jego skłonność do barw nocnych — ponurych i złowieszczych, do ich narastania i koncentracji. Jak, nawiasem mówiąc, i do uniwersalności, epickości, “whitmanizmu”, zwłaszcza w wierszach wolnych. Tutaj, jak i w książkach następnych, poszczególne pasaże wznoszą się do proroctwa, przypominają wycie jurodiwych z ich niejasnymi olśnieniami, groźbami, przywoływaniem nadchodzących nieszczęść. “Bestia ucztuje! Boli dusza” — podsumuje poeta jeden z wierszy. A w innym jakby rzuci wyzwanie Salvadorowi Dalí: czterema wersami nakreśli przerażający obraz, który wyrasta do symbolu XX wieku: A jarami wilki grały, nad krwawą rzeką białe zęby płukały wiekową głębią. O takich charakterach, jak Ośmaczka, mówią: coś mu zrobiono. Poeta byłby skazany na samotność i tułaczkę nawet za
Lecz obejmuję nad urwiskiem pień, Kiedy dwie otchłanie złączą się;
Niby głupiec, wtedy ja raduję się w sobie I oczy na wschód zwracam: Czy w słońce nie wpadły, jak cienie słabe, Zimne otchłanie bez końca…
Dziewczęta życzliwe czy nawet wiedźmy, Błagam choć odrobinę — serca, Aby nie spotkać na wschodzie ciemności, Kiedy dwie otchłanie złączą się;
Aby moje zmęczone cierpieniem jestestwo Wzięło sobie ziemię, i niebo, I gwiazdy, i ognie, i żabie gniazdo Z rzek i jeziornego stepu!
Niezmienność
Przejrzystego serca wysoka pogoda dzisiaj puściła nad światem płynąć cieniutkie chmury, odbiwszy je w wodach bawarskich jezior, niby z grzybieni liście.
Nalane żywicą sosny różowe małej gałązki nie ruszą nigdzie, bo cisza w łono szczęśliwemu dniowi od Alp dalekich niewidocznie idzie.
I każdego drzewa pień porą dzwoni, niby struna, co usłyszała smyczek, kiedy odrywa się tylko ciężarem i spada w dół przez gałęzie sęk.
I żadnego ptaka z przywiędłego ziela nie słychać jakoś w nieruchomym borze, i nawet na łąkach trzyma niedziela uroczystą ciszę, niby góry, starą.
I tylko zza lasu z opadłego pąka krzyczą u Bawarów uparcie koguty, które zwiastowały i szczęście i gości w dalekiej czerkaskiej mojej stronie.
A co one znaczą teraz w tułaczce? Już pewnie nie to, co śpiewaniem wcześniej, kiedy i pokoju nie mam ja dzisiaj bez świadków obcych przeczytać choć wiersz.
Nie to tutaj mówi i śmiech na powitanie, i dusza w modlitwie już, pewnie, nie ta,
normalnych warunków. Jego ciężkie doświadczenia życiowe: prześladowania, areszty, pobyty w szpitalach psychiatrycznych — tylko przyspieszyły dojrzewanie tego, co już otrzymał w spadku. J. Szewelow, opowiadając o dziwactwach poety, z którym zapoznał się już w Europie, zajął neutralną pozycję. Choć nie kwestionował jego przynależności do grona geniuszy zamroczonego umysłu — Hölderlina, Norwida, Nietzschego. „Sam jeden na świecie, jak Judasz w gaju na sznurze!” — to już w „Kruczy”. Motyw samotności stanie się potem chroniczny. Gwiazdy płynęły na chmurach, kurzył śnieg z niebios; szli ludzie wszyscy w parze, a ja czekałem na ciebie. O kim jest ten wiersz — o dziewczynie? Ukrainie? „…tam czekałem na ciebie wiekami i sam skamieniałem”. Obrazy Ośmaczki są nieoczekiwane i jaskrawe: „Połowieckie hordy jechały stepami, łowiły włóczniami gwiazdy wieczorami”. Słońce „zalało krwią dziewczynę”. A co z dziewczyną? „Nie z wiadrami stanęła ona pod wierzbą, dziecko obmywała ostrą wodą”. Woda ostra, sady żółtogliniane, step siwogrzbiety, rzeka szybka, a tylko na tle nieskończonego świata ta sama i niezmienna moja samotność. W obozie Z okna widać spod śniegu dachy i ze świeżej cegły wywody, z nich płynie dym, niby czarne ptaki albo jak odgłosy trzody. W pokoju duszno, i w powietrzu wisi nakurzony ciągnący czad, i chłopcy, lenie, głośno umyślnie mówią o tłustych dziewczętach. A ja przy rozpalonym piecu schylam się do nóg swoich, i jeszcze mówię, szepcząc przez zęby: „Kiedy ja wyrwę się od nich?” Ja w domu byłem, jak niewolnik w Syrakuzach, i Wiedeń był mi nieprzyjacielem, i tylko dawna ukraińska muza doglądała z daleka mój duch. Ale teraz już do czyjej chaty ją zawołam w kąt, gdzie nie czekają dzicy mecenasi na swój zbolszewizowany sąd? Bo od rozmów i dymnego narkotyku, jak od żmii żądła, zwiędły, cierpiąc, u mnie rozumy głuchną w obwodzie czoła. I ja już nie wiem: czy za skały chylić głowę wiatrom, czy odświeżyć myśli niewesołe wodą z pierwszego wiadra? Ale, moja królowo wielka, nie opuszczaj mnie choć ty i w drewnianych nawet trzewikach odważ się ścieżkę przejść. Ja czekam na ciebie w lesie, i w mieście, i we wsiach, gdzie szumią sady, z jednym pragnieniem: jak zawsze, bez wieści, och, muzo droga, przyjdź! Dzwonnik Och, niedolo moja czarnopióra, odsuń od mojej duszy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
