Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
KIEDY IDEA NARODOWA JEST CREDO CAŁEGO ŻYCIA
Слово Просвіти, №39 за 2011 рік
Odrodzenie narodowej sfery humanistycznej, w której kształtowanie jakościowego systemu edukacji jest być może najważniejszym ogniwem... Na ile się to udało? W przeddzień Dnia Nauczyciela odpowiedzi na to pytanie szukamy w rozmowie z niestrudzoną pracownicą na niwie oświaty Olesią Hryhoriwną KOWALCZUK, zasłużonym nauczycielem Ukrainy (1996 r.), laureatką nagrody A. Krymskiego (1997 r.) oraz im. Borysa Hrinczenki (2011 r.). — Jakich zmian od 1991 roku Pani oczekiwała w funkcjonowaniu krajowego szkolnictwa i czy te zmiany nastały? — Choć przykro, zacznę rozmowę od negatywów. Bo z tego, na co miała nadzieję postępowa społeczność oświatowa, spełniło się niezwykle mało. Młode państwo powinno było, jak to się praktykuje w świecie, postawić główny akcent na młodzież, na szkołę, oprzeć się na niej jako na najważniejszym czynniku tworzącym naród. Na miejsce internacjonalistycznego wychowania po radziecku, a faktycznie — fanatycznego narzucania rusofilstwa, powinna była przyjść żmudna, konsekwentna praca nad utwierdzeniem w młodych duszach ukraińskiego ideału, czyli poczucia narodowej godności i honoru, dążenia do godnego reprezentowania siebie jako narodu na świecie. Spragnione ukraińskości, ideologicznie tresowane nauczycielstwo samodzielnie zabrało się do tworzenia izb krajoznawczych, opracowywania scenariuszy działań wychowawczych na podstawie etnopedagogiki i obrzędowości, angażując pieśni kozackie, strzeleckie i powstańcze, wyszukując wskazówki w pracach wybitnych krajowych oświeceniowców Hryhorija Waszczenki, Iwana Ohijenki, Wasyla Łypkiwskiego, etnografów Ołeksy Woropaja, Wasyla Skuratiwskiego i in. Słowem, wypracowano solidną bazę do uogólnień, do stworzenia systemu wychowania narodowego. Ale już pierwsze, dość poważne próby w tej sprawie z udziałem niezapomnianego Anatolija Pohribnego zostały gwałtownie zahamowane przez władzę i wiernopoddańczych jej bywalców z Akademii Nauk Pedagogicznych. — Obecnie aktywnie narzuca się myśl, że Ukraina to wielonarodowe państwo, a zatem nadszedł czas na tworzenie społeczeństwa wielokulturowego. Na przykład byłam na międzynarodowej konferencji, którą zorganizował Ołeksandr Feldman, gdzie dużo o tym mówiono. Czy te deklaracje nie odbijają się echem we współczesnej praktyce szkolnej? — Przewrotna interpretacja wieloetniczności Ukrainy (jakby we współczesnym świecie istniały czysto monoetniczne państwa) doprowadziła do usankcjonowania kursu „Edukacji obywatelskiej”, w którym wyraźnie widać niemoralne siedzenie na dwóch krzesłach. A od niedawna do szkoły aktywnie przepycha się nowatorski wytwór w randze najniezbędniejszej dyscypliny — tak zwaną „Polikulturykę”, ponieważ, jak czytamy we wstępie do luksusowo wydanego podręcznika (łącznie jest ich aż trzy, w potężnym nakładzie), na Ukrainie gwałtownie rośnie poziom ksenofobii i rasizmu, które, jakoby, zrodziło pomarańczowe majdanowanie. Główny autor projektu to znany dysydent, a zarazem czołowy działacz międzynarodowego żydowskiego ruchu narodowego Josyf Zisels, którego (tak niemiła mu) poprzednia władza aż dwukrotnie uhonorowała wysokimi odznaczeniami państwowymi, czyniąc go kawalerem orderów „Za zasługi” III stopnia (2005 r.) oraz „Za odwagę” I st. (2006 r.). Niestety, nauka tolerancji w stosunku do mniejszości narodowych jest tu podana w taki sposób: jeśli autochtonowi następuje się na gardło, powinien dziękować i z uśmiechem (bo przecież głos jest przytłumiony) zapewniać, że to bardzo przyjemne. Na miłość boską — kto jest przeciwko dobrosąsiedztwu? Ale jak od dawna mówią, bądźmy wzajemnie uprzejmi. Dość zgubnie na kształtowanie osobowości młodego Ukraińca wpłynęła orientacja ostatniej reformy oświatowej na szkołę poza polityką i ideologią: pozalekcyjna praca wychowawcza coraz bardziej sprowadza się do czysto rozrywkowej, a jej organizatorzy (kiedyś nazywano ich pionierami-opiekunami) upodabniają się do animatorów kultury w ośrodkach wypoczynkowych i kierują swoje wysiłki na wszelkie glamour-show, przerabiając Świętego Walentego na bardzo nieświętego lub tworząc z 23 lutego i 8 Marca niemal najważniejsze uroczystości szkolne. W rezultacie — jadowita złośliwość: „Idea narodowa na Ukrainie nie zadziałała!”. — Ale reforma, która była uwarunkowana pewnymi realiami społecznymi i za której wprowadzania przyszło być uczennicą także mnie, mimo wszystko dała o sobie znać czymś pozytywnym? — Oczywiście. Przecież każde działanie rewolucyjne daje impuls do twórczych poszukiwań tym, których ono dotyczy. Zatem umotywowana akcentacja ludzko-centrycznych zasad nauczania w dokumentach reformy, naciski na konieczną potrzebę zmobilizowania całej służby pedagogicznej na wzmocnienie uwagi wobec każdego dziecka z osobna, wezwanie do nauczycieli, by „kręcili się wokół swojego wychowanka, jak wokół słońca”, skłoniły do stworzenia modeli nowych technologii nauczania w podejściach zorientowanych na jednostkę i miały one efektywny rezultat pedagogiczny. — W tym planie ma Pani również swoje osiągnięcia — w szczególności w ramach pedagogiki współpracy. — Uważam, że są one dość skromne. Mimo wszystko mam od kolegów wiele pochlebnych opinii na temat proponowanych przeze mnie opracowań lekcji z literatury ukraińskiej w formie dysput, konferencji, seminariów, badań pozycji autora w tekstach artystycznych itp. Były one swego czasu drukowane w czasopismach naukowo-metodycznych, ukazywały się w osobnych wydaniach. Wzięto pod uwagę moją wizję poszczególnych problemów w nauczaniu literatury ukraińskiej przy układaniu obowiązujących programów i podręczników (prawda, należy je jeszcze udoskonalać). Szczerze się cieszę, że o radę do mnie jako do zewnętrznego wykładowcy-metodyka przy Wołyńskim Instytucie Doskonalenia Nauczycieli zwracają się koledzy, wykazując głębokie zaniepokojenie współczesnym stanem edukacji mono-literackiej, ograniczeniem, zawężeniem jej roli w procesie edukacyjno-wychowawczym. — Poruszyła Pani aktualną kwestię obowiązujących programów i podręczników, tak zwanej „siatki godzin” w planach nauczania, na które dość często narzekają i nauczyciele, i uczniowie, i rodzice. Czym są spowodowane te narzekania? — Choć przykro, znowu przyjdzie mówić o nieuzasadnionych nadziejach. Ta wspomniana już, pięknie zadeklarowana przez poprzednią reformę ludzko-centryczność w praktyce procesu nauczania jest konsekwentnie deformowana przez urzędników od oświaty. Plany nauczania z roku na rok są dociążane nowymi przedmiotami, które stanowią odgałęzienia od głównych, w rodzaju wspomnianej już „Polikulturyki” („Równy — równemu”, „Podstawy etyki”, „Podstawy zdrowia” itd.). Dzięki takim przesadnym „dziecko-centrycznym” troskom dzień pracy ucznia w szkole trwa 8—9 godzin. Kiedy przygotowywać się do lekcji na jutro? Do tego podręczniki z przedmiotów podstawowych w ogóle nie są zaadaptowane do cech wiekowych i stały się po prostu nieczytelne dla ucznia. Nawet zazwyczaj życiowo najciekawsze „Biologia” i „Geografia” są tak przesycone terminologią naukową, że odnosi się wrażenie, jakby szkoła miała za zadanie przygotowywać uniwersalnych mini-specjalistów. Często nauczyciel napotyka w podręcznikach niedopatrzenia, błędy naukowe i faktologiczne (zwłaszcza w podręcznikach do języka i literatury ukraińskiej dla poziomu profilowanego: daje o sobie znać czy to niepoważny stosunek samych autorów z wysokimi tytułami naukowymi do szkoły ogólnokształcącej, czy pośpiech w celu wyprzedzenia innych w konkursie). Doszło do tego, że w programie z literatury dla klasy 11 widnieje: „Literatura ukraińska poza granicami Ukrainy. Literatura w Zachodniej Ukrainie (do 1939 r.)”.
Wychodzi czysty alogizm: Ukraina tutaj, najwyraźniej, to tylko Ukraina Radziecka, a ziemie zachodnioukraińskie to już nie Ukraina. Jak tu nie narzekać, nie oburzać się? Niechęć do nauki zrodziło także przenoszenie do następnej klasy z dowolnymi ocenami. Czy warto było prowokować dziecko do przejawiania czysto dziecięcych sztuczek: po co się uczyć, skoro i bez tego świadectwo o wykształceniu średnim jest zagwarantowane? Wszystko to hamuje odkrywanie wewnętrznego potencjału i tracimy pełnowartościowość pokolenia. — A jak Pani odbiera przygotowanie kolejnej reformy w edukacji, na czym polega jej istota? — Tę właśnie istotę uchwycić jest niezwykle trudno. Nieładu w edukacji rzeczywiście obecnie nie brakuje — zwłaszcza w przesycie Ukrainy samorządnymi „uczelniami”. Ale dlaczego ten, kto pobłażał mnożeniu się samorządnych prywatnych placówek edukacyjnych, opiekując się w swoim czasie sferą humanitarną w państwie, teraz z wysokości ministerialnego fotela wydaje komendy, by ciąć po żywym, nalega na ich zamknięcie i tym samym zamyka możliwość ukończenia nauki młodzieży? A poza tym odnosi się wrażenie, że pod przykrywką „dalszej demokratyzacji” edukacji „na żądanie pracujących” można nawet nie zważać na Konstytucję, pozbawiając, na przykład, język ukraiński statusu państwowego, szkoły mają same określać, podręczniki wydane w jakim języku im odpowiadają — i składać odpowiednie zamówienia. Rektorom uczelni też pozwalają na bezprawne samowolki, a pod znakiem nieefektywności szkół małokompletnych dość wygodnie jest likwidować szkoły z ukraińskim językiem nauczania w niegdyś siłą zrusyfikowanych regionach. A ogólnie rzecz biorąc, długotrwałe, właściwie permanentne reformowanie edukacji wywołuje już alergię nie tylko u samych pedagogów, ale i u szerokiej opinii publicznej. Stała niestabilność rodzi dezorientację i rozchwianie, które przezwyciężyć w tak delikatnej sferze, jak pielęgnowanie młodego pokolenia, jest niezwykle trudno — zwłaszcza przy tym, że żadna z ostatnich reform nie była należycie przemyślana przy przygotowaniu i nie została doprowadzona do logicznego końca. — Co skłania Panią, pomimo działalności zawodowej i obciążenia sprawami domowymi, rodzinnymi (wnuki, wiem, swoją ciekawość zaspokajają przede wszystkim poprzez opowieści babci), jeszcze do bycia działaczką społeczną? — To wszystko z samego powołania nauczycielskiego, z chęci zrekompensowania tego, co niedopracowane, dla, mówiąc słowami z własnego wiersza, „młodego kwiatu nowej Ukrainy”. Choć czas znajdować coraz trudniej. Ale nie wyobrażam sobie siebie poza „Proświtą”, Wszechukraińskim Związkiem Kobiet im. Ołeny Telihy czy Ukraińską Partią Ludową. Bo czymże jeszcze tak można ucieszyć duszę, jak poczuciem ciągłości, więzi pokoleń świadomego ukraiństwa? Dla przykładu: przez obwodowy etap konkursu „Żeby dalej iść drogą jedną”, który corocznie organizują nasze telihianki, przeszła już ponad setka młodych recytatorów patriotycznej liryki Ołeny Telihy. I za każdym razem widzieć promieniejące oczy zarówno młodych deklamatorów, jak i słuchaczy-rówieśników — to znowu i znowu przekonywać się o ich i swojej przynależności do wiecznego, nieprzemijającego, do ukraińskiego. Podobne odczucie panuje także w audytoriach pracowników kultury, gdzie, już jako proświcianka, występuję z wykładami o wychowaniu ukraińskojęzycznej odporności u współczesnej młodzieży. Przeważnie na entuzjazmie pracuję także w Małej Akademii Nauk, pomagając obdarzonym talentem literackim początkującym autorom zrealizować swój potencjał. Właściwie to nieodparte dążenie, by robić coś dla wspólnego dobra, jest jak spadek rodzinny, kod genetyczny. Od małego słyszałam, jak ocenę człowieka wystawiano z uwzględnieniem jego oddania sprawie ukraińskiej. Cała rodzina „za Polski” była zaangażowana w „Proświcie”, Związku Ukrainek, OUN, Plaście, w amatorskich zespołach chóralnych i teatralnych. Po 1945 roku przeżyły jednostki, które wymieniały się wspomnieniami o tych, których zamęczyli „sowieci za Ukrainę”. Zatem problemu wyboru po prostu nie istniało. — Zapewne wśród wszystkich Pani kłopotów, zarówno zawodowych, jak i obywatelskich, przejęcie losem języka ukraińskiego — zwłaszcza na tle tabacznikowskich nowinek w edukacji — jest na jednym z pierwszych miejsc? — Na pierwszym. Bez naszego języka nie może być naszego narodu, naszego państwa, naszej przyszłości. Na tym stoję od wczesnej młodości i pomagam wytrwać tym, którzy są obok. Obecnie bowiem wszyscy nauczyciele-ukrainiści, których czasem nazywają aniołami stróżami narodu, po prostu zobowiązani są uświadamiać sobie swoje powołanie zawodowe jako misję, aby utwierdzać prawdę Tarasa: „Wiedzieć, od Boga i głos ten, i te słowa idą między ludzi”. Rozmawiała Julia ZAKUTNIA, m. Łuck
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
