Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
Powieść „Klucz Niemirycza”: a gdzież był lud?
Слово Просвіти, №39 за 2012 рік
— Kiedyś Flaubert żartował, że historię starożytnego Rzymu należy przepisywać co dekadę: miał na myśli, zapewne, ulotne zmiany ówczesnych realiów. Dla naszej powieściopisarstwa historycznego takie pytanie nie istnieje: z powodu niewiarygodnego, przerysowanego z jakiegoś nieudolnego dzieła fantastycznego, karykaturalnego wykrzywienia czasu i przestrzeni nie musimy czegoś przepisywać, nam by choć raz wypisać — przez złe wywichnięcia losu przynajmniej zbliżyć się do prawdziwej przeszłości, a nie do wymyślonego mutanta-potwora. Co do klucza-rozwiązania. Nie, nie błysnął on gdzieś na poboczu, na stromych zakrętach i historycznych dystansach — dla każdego czasu jest tylko swój ekskluzywny „kluczyk”. Jednocześnie dla zrozumienia współczesności postać Jerzego Niemirycza może stać się bardzo stosowna. Intelektualista, jakich na całym kontynencie, zapewne, było niewielu (badacze gubią się w obliczaniu liczby uniwersytetów, gdzie upodobał sobie ten czy inny kurs wykładów), wojownik i dowódca, który zdążył powalczyć niemal przeciwko wszystkim państwom Europy Środkowej i Wschodniej, Niemirycz miał wpływ na ówczesne wydarzenia, biorąc pod uwagę choćby dobre, jeśli nie przyjacielskie, to przynajmniej życzliwe stosunki z szeregiem koronowanych władców. Do postaci Jerzego Niemirycza współcześni mistrzowie powieści historycznej po prostu nie mieli ręki, a w poprzednich czasach radzieckich na imię tego wołyńskiego magnata władze nałożyły tabu. U Pawła Zahrebelnego („Ja, Bohdan”) Niemirycz gdzieś przemknie epizodycznie — taki sobie drobny, dwulicowy i wyrachowany spryciarz… Kto uwierzy, że Paweł Archypowycz ze swoją fenomenalną wiedzą nie rozumiał, nie widział prawdziwej postury Niemirycza? Ale nawet przy całym swoim autorytecie i szczególnym wpływie społecznym inny kanclerz Wielkiego Księstwa Ruskiego nie mógł pojawić się na stronach ówczesnego dzieła. A jeszcze tym razem nie uważajmy za trywialne stwierdzenia, że „historia nie zna trybu przypuszczającego”. Faktyczny autor ugody hadziackiej (wkład Kazimierza Bieniewskiego czy Iwana Wyhowskiego, jak świadczą liczne źródła, jest jednak nieporównywalnie mniejszy), jakby czuł nadchodzące tragedie Ukrainy, dręczenie i szarpanie Polski, niełatwy los Litwy… Natomiast stworzenie potężnego państwa federacyjnego z Rzeczypospolitej, Wielkiego Księstwa Ruskiego i Księstwa Litewskiego, dość demokratycznego jak na ówczesne standardy, mogłoby uniemożliwić krwawą konfrontację Wschodu i Zachodu, stać się progiem, przez który nie przepełzłyby nawet wojny światowe. Ale nie ma proroka we własnej ojczyźnie. Więc niejedno następne pokolenie Ukraińców, Polaków i Litwinów, doznając niewiarygodnych cierpień, będzie wspominać złym i niecichym słowem skąpstwo i krótkowzroczność ówczesnych swoich elit. — Pan ciągle o elitach, królach i magnatach, ciągle o osobach wybitnych… A gdzież był lud, pierwszy motor historii, jak uczono kiedyś nas w szkole? — Oto znów zabrzmiała znana pieśń, którą rozpoczynali szlachetni dobroduszni O. Łazarewski i W. Antonowycz, pieśń, gdzie w każdej strofie refrenu słychać idealizację prostego ludu. Toż ile musiało upłynąć wody w Dnieprze, żeby wreszcie usłyszeć głos W. Łypynskiego: historię porusza przede wszystkim aktywna mniejszość… W dziełach, które pozostawił po sobie Jerzy Niemirycz, nie ma szczegółowego opracowania tego problemu, ale w jego działaniach, myślach i czynach na stronach „Klucza Niemirycza”, ma śmiałość mieć nadzieję autor, problem widać dość wyraźnie. Przez lata niekończących się wojen na ukraińskich ziemiach wielu ówczesnych ludzi zostało bez ziemi, a nawet bez domu, tak zwani dejneki z czasem odwykli od pługa i cepa, bo z grabieży żyć prościej… Jerzy Niemirycz, w odróżnieniu od Puszkara, nie zamierzał przypodobywać się tłumowi, licznemu ochłosowi, nie ubiera się w noszoną-przenoszoną siermięgę, jak przebiegle robił to wcale niebiedny Puszkar, ale robi wszystko w wielkim rozrachunku, żeby z ochłosu znów powstał naród: „Co złego w tym, jeśli ta wielka zawierucha rozpętała się dla wszystkich, a przy tym dla tych, których życie podeptało, dusze w muł uświniło, dla których skradziony kawał słoniny czy kobieca zapaska stały się bolesnym, nie lada świętem? Kto wypierze duszę taką i na rosie i słońcu wybieli? Dobrze szczęśliwym i sprawiedliwym, tylko od niesprawiedliwych wszyscy się odwracają…”. Lecz problem ochłosu będzie odbijał się echem jeszcze nie raz w naszej przeszłości, raną niezagojoną będzie ropieć w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej i wreszcie doprowadzi do jej upadku, dotoczy się do naszych dni, kiedy mili współcześni, mentalne „sowki”, będą nadal łapać się na makuch robaczywych obietnic i pozwalać, aby ich „rozegrali jak kocięta”… — Czy nie za dużo żółto-zielonego pesymizmu, aż do bólu zębów, czy nie ma tu w podłożu niewiary w naród w najszerszym rozumieniu? — I na ziarnko maku nie ma… Bo obok Niemirycza prawdziwe ideały narodowe i nadzieje nieśli tacy jak legendarny Morozenko, onże Stanisław Mrozowicki, wychowanek uniwersytetów Padewskiego i Jagiellońskiego, o którym i po wiekach nie będą gasnąć w naszym ludzie pieśni, a jeszcze Stanisław Krzyczewski, kum Bohdana Chmielnickiego, a jeszcze z ukraińskiej i zukrainizowanej szlachty Antoni Żdanowicz, Samojło Bohdanowicz-Zarudny, Syłujan Mużyłowski, Mychajło Zełenski, Hryhorij Sachnowycz-Lesnycki i wielu z nimi, wielu… I te ideały, mimo historycznych wichrów złowieszczych, inteligencja, najbardziej wykształceni i nieobojętni ludzie, przenieśli przez gęstwinę wieków. Wymowne mogą stać się wydarzenia opisane w jednej z moich poprzednich książek — „Cicha prawda Modesta Łewyckiego”. To może wydawać się dla państwa z innym losem niewiarygodnym. Ukraińców, całkowicie zdenacjonalizowanych, pytano chłopów: kim są? Polakami? Ukraińcami? Czy Rosjanami? W tym zdenacjonalizowanym wołyńskim kraju w latach 20. wieku minionego najczęściej można było usłyszeć w odpowiedzi zupełnie nieokreślone: my tutejsi… I oto garstka inteligentów w łuckim ukraińskim gimnazjum, wspólnie z „Proświtą”, przez nich zorganizowaną, dokonała cudu, naprawdę garstka, bo większość pedagogów — białoruskiego, rosyjskiego, polskiego czy niemieckiego korzenia — nawet nie władała językiem ukraińskim. W ciągu jakiejś dekady z absolwentów gimnazjum tworzy się potężny oddział ukraińskiej inteligencji: pójdą w świat, zostaną konstruktorami znanych europejskich firm, czołowymi europejskimi śpiewakami operowymi, kierownikami firm budowlanych na kontynencie amerykańskim, stworzą słynne zespoły artystyczne na australijskich terenach. A ci, którym było pisane zostać na tej ziemi, staną na czele oddziałów bojowych UPA — to wychowanek gimnazjum Jurij
Stelmaszczuk zostanie dowódcą UPA-Północ, to Ołeksij Szum na wieki zatrzyma szefa hitlerowskich oddziałów szturmowych, jednego z najbardziej zbliżonych do führera generała Lutze, który na czele kolumny pojazdów opancerzonych wyruszał poskromić niepokorną Ukrainę. Wtedy wszystkie gazety Rzeszy ukazały się z żałobnymi portretami generała, ale z jakiegoś powodu nie podały przyczyny śmierci, tylko jedna „Berliner Illustrirte Zeitung” wstydliwie zaznaczyła, że zginął Lutze w… katastrofie samochodowej. — Przeglądam Pana prace z ostatnich lat: „Hetmanicz Orłyk”, „Tajemnica świętego Arseniusza”, „Imiona twoje, Ukraino”, wspomniana już „Cicha prawda Modesta Łewyckiego”, „Kapelan Armii URL”, „Ataman Czajka”, „Dzieci Jafeta”, „Korona Jerzego II”, „Zdobywca Europy”, a teraz „Klucz Niemirycza”… To około trzydziestu pięciu postaci, mało znanych lub zapomnianych, od ukraińskich królów, dotąd należycie nieuhonorowanych, swatów wielu średniowiecznych europejskich monarchów księcia Rościsława Michajłowicza, aż po noblistę Georgesa Charpaka. Wydaje się, że książki te, mimo różnorodności odmiennych losów, czasów i krajów, w których działali bohaterowie, przenika jednak, jak nitka korale, temat inteligencji. Dlaczego tak jest i którą z tych książek uważa Pan za najbardziej udaną? — Sądzić, czy książka się udała, czy nie — to wyłączne prawo czytelnika i krytyka literackiego. Racja jest w kwestii inteligencji, jeśli tylko ten termin wolno użyć, powiedzmy, dla średniowiecza czy nawet wczesnego średniowiecza. Przez długi czas w literaturze było tylko dwóch głównych bohaterów, bo „miłość i głód rządzą światem”. I oto na pierwszy plan wyszedł nowy, nie mniej wyrazisty bohater — intelekt. Moim zdaniem, precyzyjnie sformułował to Ihor Hyrycz w posłowiu do „Klucza Niemirycza”: „Autorowi udało się pokazać niezwykłość postaci Jerzego Niemirycza w ukraińskiej historii, uwypuklić myśl, że zwyciężyć przy biurku jest nie mniej zaszczytnie, a może nawet ważniej, niż w pojedynku z szablą w ręku”. Dziś, jak powietrza, potrzebna jest praca oświatowa inteligencji. Być może nawet nie mniej, niż w naszych najbardziej dramatycznych czasach. Rozmawiała Kławdija TROFIMUK, m. Kamień Koszyrski. Ale teatr to sztuka odzwierciedlania życia”. I rzeczywiście, kochamy kino i teatr za to, że w nich patrzymy na siebie z boku. Książka „Ukraińskie oblicza kina i teatru” — to powód, by wspomnieć tych, którzy otwierają nam oczy na nas samych i filozofię ludzkiego bytu. Współczesna powieść historyczna… Czy to ucieczka od nieumytego, brutalnego świata w romantyczną, różową przeszłość, gdzie zamiast natrętnych, prymitywnych gęb w telewizyjnym pudle działają szlachetni rycerze i nieskazitelni arystokraci ducha? Poszukiwania utraconej prawdy w pradawności, gdzie przypadkiem (a nuż?!) na którymś z historycznych poboczy błysknie klucz-rozwiązanie przebiegłego, zakręconego w barani róg problemu współczesności? O to pytamy pisarza Iwana Korsaka, u którego niedawno w wydawnictwie „Jarosławiw Wał” ujrzała światło dzienne nowa powieść historyczna „Klucz Niemirycza”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
