Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
Ołeksa STEFANOWYCZ (1899—1970) Poeta końca?
Слово Просвіти, №39 за 2012 рік
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ
Dano mi w domu Ojca Być poetą Końca. O. Stefanowycz takim, jakim siebie widział lub chciał widzieć. Lecz czy był nim naprawdę? Samoocenom poetów nie zawsze można ufać. Był, jeśli z kilku Stefanowyczów wyodrębnić Stefanowycza końca świata. Stefanowycz jest różny, pstry, jak witraż. Część jego liryki pejzażowej wykazuje tyle pełnokrwistości, materialności, odyczności, że
* * *
Tam dzwonią na wieżach. Tam dzwony krzyczą w bezkres! Tam czerwono-czerwono. Czerwono bez granic! — Tam pasy pożarów Całe niebo przetną!
Tam jęki i krzyki. Tam płacz podniósł się wielki! Tam spadła bieda. Tam spadła na wioski bieda! Tam szaleje horda. Tam najechali dzicy! . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .
Za hunnami hunni — I rozbrzmiewają żeliwne echa. Dudnienie tupotów: dudnij w piersi twoje. (Oj wy, struny moje, Nie lękajcie się, struny!)
Za chmurami — chmury, To jak noc, to szkarłatne stada. Jeszcze nie zapadła za horyzont, jeszcze murem jedna, A już druga ściana Wstaje, by uderzyć.
Wiecznie w oblężeniu, W walce, w trwodze, w niemocy. Serce krwawe w stepach gdzieś wiatrami łka: “Oj bieda, oj bieda Tej czajce-niebożęciu...” Praga, 1927
Wzrokowe wzmacnia się słuchowym — “złowieszcze echa”, “tupot daleki żeliwny, dudnienie-brzęczenie”. Głównego nie wiemy. Punkt kulminacyjny nieobecny. Wiersz kończy się wcześniej, niż kończy się widowisko: “Kijów czeka”. Tak można by nazwać obraz. Chwyt artystyczny powtarza się: “Bogdana witają”, “Ilja Muromiec na rozstajach”. “Tatarzy” — to jakby kontynuacja wiersza “Horda idzie”. Ta sama horda, ale już na innym etapie zbliżania: przy murach Kijowa, w zbliżeniu — ogólnym, ale wymownym. I znów ta sama maniera przedstawienia: walka i upadek miasta nieobecne. Dowiadujemy się tylko — być w Kijowie sądnemu dniowi. Jak i poprzedni, wiersz urywa się, kiedy fatalny moment jeszcze nie dojrzał. “Już tarany w ściany zagrzmiały”. Ta niedopowiedzianość tworzy pewną intrygującą atmosferę, zmusza wyobraźnię do pracy z podwójnym obciążeniem. Niekoniecznie na końcu. Oto początek innego wiersza: “Tam dzwonią na wieżach. Tam dzwony krzyczą w bezkres. Tam czerwono-czerwono”. Gdzie to “tam”, z pierwszej strofy dowiedzieć się nie sposób. Z drugiej dowiadujemy się również nie od razu: “Tam jęki i krzyki, tam płacz podniósł się wielki”. Kiedy zaś wyjaśnia się, że “najechali dzicy” na wioski, epizod wyczerpuje się, ale nie znika, nabiera charakteru ciągłości w czasie, brzmi epicko, zamaszyście. Za hunnami hunni — I rozbrzmiewają żeliwne echa… Stefanowycz uparcie powracał do starych tekstów, udoskonalał je, redagował czy też przepisywał. Nie zawsze, trzeba powiedzieć, na lepsze. Ale zawsze z wniesieniem czegoś nowego i semantyczną akcentacją. Poprzedni wiersz nie jest wyjątkiem:
Przywdziejesz srebro zamiast złota, — Więc kwitnij nie na próżno.
Więc pij i upijaj się, księżno, — Póki słońce jeszcze chodzi rado, Póki niebo twoje jeszcze sine, Wesel się, moja Łado! Praga, 1929
Tatarzy
* * *
Przez śmierć
Im północne wiatry dudnią, Im śniegi zasypują drogę,
Dzikiemi śpiewami wyje, Drapieżnymi śpiewami — “idziemy” — ryczy, Sunie, jak noc, na Kijów, Jak ciemność.
Od siły ludzi — tonie Powietrze zaduszne, Od krzyku wozów, bydła — Głusza.
Nic nie słychać od krzyku W mieście ukaranym. Wali tatarstwa bez liku, — Jak szarańczy.
Już pod murami dudnią Kroki Batyjowe… Sądnemu dniowi być w Kijowie!
Będą mu chrzciny W gorącej kąpieli! Już tarany w ściany Zagrzmiały... Praga, 1925
Prosto. Nie iść w prawo Ani w lewo — nie. Niech tylko wiatr obok, Wieczny trębacz walki.
Wiatr, co chmurze — w piersi, — W piersi, w pagórki kręgosłupa... Obok niech wiatr będzie, A w oddali — cel.
Czarno wokół czy biało, Nie zatrzymywać ruchu. Może złamać się — ciało, Ale nigdy — duch. Praga, 1936
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
