Сторінка · с. 6сторінка оригіналу ↗
KAMIEŃIEC PODOLSKI „PROŚWITA” NA ŁAMACH „NOWEJ RADY” (1917—1919): OKRES ODRODZENIA
Слово Просвіти, №40 за 2011 рік
Jewhenija SOCHACKA, Kamieniecko-Podolski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Ohijenki. Ile głów zdobędziemy dla „Proświty”, tyle dusz powie, że ta ziemia to Ukraina, a oni — Ukraińcy. Wołodysław FEDOROWYCZ. Ukraiński ruch narodowo-kulturalny, którego celem było przebudzenie świadomości narodowej ludu, przeszedł pod koniec XIX i na początku XX wieku trudną drogę od działalności nielegalnych „Hromad” do uznanych przez carat towarzystw kulturalno-oświatowych „Proświta”. Rozwijając się w warunkach surowej polityki rusyfikacyjnej samodzierżawia, ruch ten był naturalną formą ochrony przez Ukraińców swojego świata duchowego i narodowej niepowtarzalności. W historii podolskiej „Proświty” można wyróżnić cztery etapy: pierwszy — 1906—1907, drugi — 1908—1914, trzeci — 1917—1920, czwarty — 1920—1923. Znana jest próba odnowienia placówek „Proświty” w latach wojny, która zakończyła się tragicznie. Hitlerowcy brutalnie rozprawili się z aktywistami ruchu narodowego, a zatem — i z członkami „Proświty”. Trudno przecenić znaczenie działalności podolskiej „Proświty” od dnia powstania w 1906 roku aż do całkowitego zaprzestania działalności w 1923 roku; pracowała ona nieustannie w ekstremalnych warunkach: początkowo — imperialnej, antyukraińskiej reakcji, potem — niestabilności, anarchii, częstych zmian władzy w burzliwych latach wojny domowej i interwencji, a wreszcie pod stałym, wnikliwym nadzorem sowieckich instytucji Czeka. Po rewolucji lutowej w marcu 1917 roku „Proświta” w Kamieńcu odrodziła się. Jej główne jądro stanowiła w większości młodzież, dawnych działaczy pozostało bardzo niewielu. Wśród nich — K. Sołucha, Ju. Sicinśkyj, O. Paszczenko, W. Prychodko oraz O. Szulminśkyj. Towarzystwo szczególną uwagę zwróciło na edukację ludową. Wiodącą rolę odgrywała w tym Olimpiada Paszczenko, niezmienna zastępczyni przewodniczącego „Proświty” w latach 1917—1920, przewodnicząca Powiatowego Zarządu Ziemskiego, przewodnicząca rady szkolnej, organizatorka ukraińskiego szkolnictwa, jedna z inicjatorek założenia Kamieniecko-Podolskiego Państwowego Uniwersytetu Ukraińskiego (1918), sekretarz komisji uniwersyteckiej, członkini Centralnej Rady (1917), członkini Kongresu Pracy (1919). Dzięki niestrudzonej energii i wytrwałej pracy kamienieckich proświtian (O. Szulminśkyj, O. Paszczenko, W. Prychodko, Ju. Sicinśkyj i in.) powstał Kamieniecko-Podolski Państwowy Uniwersytet Ukraiński (1918 r.) — pierwsza szkoła wyższa na Podolu. W epoce hetmańskiej (1918) placówki oświatowe na Podolu, podobnie jak w czasach carskich, doświadczały ucisku i prześladowań. Mimo to działały i podnosiły swój głos w obronie ojczystego języka. Kamieniecka „Proświta” jako jedna z pierwszych wszczęła alarm, gdy dowiedziała się o zamiarach prorosyjskich kręgów rządu hetmańskiego, by ogłosić język rosyjski państwowym (znana sytuacja, czyż nie?) i wyraziła w tej sprawie protest do Prezesa Rady Ministrów. W marcu 1919 roku na Podolu istniały 203 placówki „Proświty”, z czego 34 w powiecie kamienieckim. Jednak anarchia, działania wojenne i częste zmiany władzy prowadziły do zaprzestania ich działalności lub sprawiały, że były mało aktywne. Latem i jesienią 1919 roku, kiedy wojska Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej zajęły znaczną część Podola, „Proświta” ożywiła swoją działalność. Na fali wolności słowa drukowanego, wywołanej rewolucją lutową 1917 roku, pojawia się pierwsza ukraińska gazeta „Nowa Rada” pod redakcją A. Nikowśkiego. Wydawało ją Towarzystwo Pomocy Literaturze, Nauce i Sztuce, utworzone jeszcze przed rewolucją. Publikowali w niej: Ol. Wołoszyn, M. Hruszewśkyj, D. Doroszenko, S. Jefremow, S. Rusowa, Ł. Staryćka-Czerniachiwśka, H. Czuprynka i in. Pismo było organem Centralnej Rady, drukowano tu jej odezwy, rozkazy, materiały rządowe. Już w pierwszym numerze gazety zamieszczono Odezwę Centralnej Rady z 9 marca 1917 roku „Do narodu ukraińskiego”, w której manifestowano nadejście epoki wolności i narodowego przebudzenia zniewolonego przez rosyjski caryzm narodu ukraińskiego oraz nakreślono program budowy kulturalnej na najbliższą perspektywę, w szczególności wprowadzenie języka ukraińskiego w szkołach, sądach, instytucjach rządowych, cerkwi, ziemstwach oraz we wszystkich nierządowych instytucjach Ukrainy. W drugiej Odezwie („Apel”) Rady Ukraińskich Postępowców „Do społeczeństwa ukraińskiego” zawarto wezwanie do rozbudowy ukraińskiego społeczeństwa. Pierwszoplanowym zadaniem nowego Państwa Ukraińskiego stał się rozwój edukacji narodowej i ukrainizacja szkół. Konstytucyjne propozycje działań na rzecz ukrainizacji zostały wypracowane na Ukraińskim Zjeździe Pedagogicznym 7 kwietnia 1917 roku. W przyjętej na zjeździe rezolucji zaznaczono: „Od nowego roku szkolnego wprowadza się w szkołach początkowych na Ukrainie nauczanie wszystkich przedmiotów w języku ukraińskim (wyróżn. moje. — Je. S.); takie samo nauczanie wprowadza się w seminariach nauczycielskich i instytutach; w szkołach średnich wprowadza się jako przedmioty język ukraiński, literaturę oraz geografię Ukrainy, a od klasy początkowej całe nauczanie [prowadzić] w języku ukraińskim i aby zapewnić prawa narodowe mniejszości, należy tworzyć klasy równoległe”. Tutaj również przewidziano utworzenie Centralnej Rady Pedagogicznej przy Centralnej Radzie Ukrainy. Zatem zasada demokratyczności i równouprawnienia była jedną z fundamentalnych w polityce oświatowej rządu. Był w rezolucji także taki punkt: „Centralnej Radzie polecić zatroszczyć się, aby wrogowie ukraińskiej szkoły zostali usunięci spośród nauczycielstwa”. Szkoda, że podobna rezolucja nie została przyjęta we współczesnej Ukrainie po grudniowym referen-
Duma 1991 roku. Procesem ukrainizacji edukacji kierował szef Sekretariatu Generalnego do spraw oświaty Iwan Steszenko. Na zebraniu ogólnym kierowników szkół średnich i wyższych 8 października 1917 r. ogłosił on: „Kto jest przeciwko naszym zasadom — z tymi nowej władzy Ukrainy nie po drodze”. W odezwie Sekretariatu Generalnego „Język państwowy na Ukrainie” wyraźnie ogłaszano: „...na Ukrainie język ukraiński jest językiem państwowym” (wyróżnienie moje — Je. S.). Drugim świadectwem wielkiej uwagi Centralnej Rady dla ukrainizacji życia społecznego była uwaga poświęcona działalności „Proświt”. Serhij Jefremow pisał, że działalność odnowionych „Proświt” kwalifikuje się jako przejaw woli narodu ukraińskiego do ustroju państwowego, do tworzenia porządku we własnym domu. W ciągu kilku miesięcy nowej władzy na Ukrainie, niczym grzyby po deszczu, pojawia się mnóstwo komórek „Proświty”. Za fakt o nadzwyczajnej wadze uznawano pojawienie się pierwszej podolskiej „Proświty” w latach 1905—1917 w Kamieńcu Podolskim. Miała ona 5—7 filii. Powiew wolności i dążenie do życia państwowo-kulturalnego stały się bodźcem do tworzenia nowych komórek na Podolu. M. Lubynski podaje ich wykaz. Są to „Proświty” powiatu kamienieckiego (Kamieniec, Orynin, Żwaniec, Boryszkowce), proskurowskiego (Proskurów, Jarmolińce), uszyckiego (Nowa Uszyca, Dunajowce, Tynna, Przyworotje), latyczowskiego (Latyczów), lityńskiego (Lityń, Chmielnik), winnickiego (Winnica, Łuka-Meleszkowska, Sieliszcze, Żmerynka, Braiłow, Hniwań, Aptopol), mohylowskiego (Mohylów, Bar, Kudraszowce), jampolskiego (Jampol, Rachny Lisowe), bracławskiego (Bracław, Pieczera, Czuków, Niemirów, Striłocznicy, Kordyszówka, Kałnyszówka, Woronowicze, Kaszczatiany), hajsyńskiego (Hajsyn, Stepaszki, Kyslak, Mychajliwka, Krasnopilka, Moszenne, Mohylka), olhopolskiego (Olhopol, Ładyżyn) i bałtskiego (Bałta, Łopułowo). M. Lubynski wyraża nadzieję kierowników wszystkich regionalnych „Proświt” na przeprowadzenie Ogólnoukraińskiego Zjazdu „Proświt” w Kijowie z inicjatywy kijowskiej „Proświty”. Jak już wspomniano wyżej, taki zjazd odbywał się 8 kwietnia 1917 r. Od tak autorytatywnego forum proświcianie oczekiwali odpowiedzi na następujące pytania: czy każda „Proświta” ma być oddzielna, czy stać się filią „Proświty” powiatowej; czy przyjmować w poczet członków „Proświty” nie-Ukraińców; jakie jest teraz najbliższe zadanie „Proświty” — handel książkami, drukowanie książek czy jedynie otwieranie czytelni itp. Wiemy, że kamieniecka „Proświta” była reprezentowana nie tylko na zjeździe, ale i w najwyższym organie władzy ukraińskiej — Centralnej Radzie. Byli to znany działacz ziemstwa Wiktor Prychodko oraz proświcianka, przewodnicząca frakcji ukraińskiej w Dumie miejskiej Olimpiada Paszczenko. Ze stron „Nowej Rady” 1918 roku nie schodzi imię Iwana Ohijenki, ówczesnego rektora Kamieniecko-Podolskiego Uniwersytetu Państwowego, którego uroczyste otwarcie odbyło się 22 października 1918 r. Wiemy, że uniwersytet powstał w znacznej mierze dzięki inicjatywie świadomego kamienieckiego mieszczaństwa, w szczególności szefa „Proświty” Kosta Sołuchy, Olimpiady Paszczenko i Wiktora Prychodki. 6 lipca 1918 r. odbyło się posiedzenie dumy miejskiej, która wybrała stałą komisję uniwersytecką na czele z rektorem I. Ohijenką. Wśród jej prośwician byli: K. Sołucha, Ju. Boćacki, S. Iwanicki, O. Paszczenko, W. Prychodko, Je. Sicynski, H. Czyrski i M. Szyjan. W przeddzień święta uniwersyteckiego wyszła w świat gazeta kamienieckiej „Proświty” „Święto Podola”, poświęcona otwarciu Kamieniecko-Podolskiego Państwowego Uniwersytetu Ukraińskiego. Dzięki kamienieckiej „Proświcie” otwarto ukraińskie gimnazjum, aby przygotować młodzież do wstąpienia na uniwersytet (tych, którzy nie mieli wykształcenia średniego). „Nowa Rada” informowała o oficjalnym uznaniu odnowionej kamienieckiej „Proświty”, uhonorowanej wysoką oceną Centrum oświatowego (kijowskiego). Ważną pod względem problematyki w „Nowej Radzie” była publikacja w czerwcu 1917 roku szkicu Mykyty Hodowancia „Na wsi” (później jego autor został studentem Kamieniecko-Podolskiego Uniwersytetu Państwowego). W nim Mykyta Hodowanec, wówczas młody nauczyciel wiejski, bije na alarm w sprawie stanu duchowo-światopoglądowego ukraińskiego chłopstwa. Konstatuje on porażającą obojętność chłopów, nieświadomość młodych inteligentów, a nawet wrogość wobec nowych procesów. Winą tego, twierdzi Hodowanec, jest niedawna polityka rządu carskiego, który „wypompował ze wsi użytecznych dla chłopów w tym czasie ludzi”. Za pierwszoplanowe zadanie w zakresie poprawy pracy polityczno-oświatowej na wsi uważał stworzenie specjalnie dla wsi taniej gazety w prostym języku chłopskim. „Trzeba nie tylko rozemocjonować wsie, — trzeba złamać ich światopogląd (wyróżnienie moje — Je. S.) i z wiatrem rozwiać ich przesądy oraz niezwłocznie budować nowy światopogląd...”, — pisał Mykyta Hodowanec w swoim szkicu. Warto by zbadać, czy przedstawiano te wersy Mykycie Hodowancewi jako oskarżenie o propagandę nacjonalistyczną podczas śledztwa. Prawdopodobnie tak. Ponieważ ogłoszony w 1937 r. wyrok odbywania zesłania w stalinowskim GUŁAG-u za udział w „działalności kontrrewolucyjnej” oraz „propagandzie kontrrewolucyjnej” może być tego potwierdzeniem. I chociaż w publikacji Mykyty Hodowancia „Na wsi” nie wspominano o działalności „Proświt”, to jednak ogólna tonacja rozmowy o potrzebie i ważności pracy państwowo-oświatowej była zgodna z ruchem proświciańskim. Niestety, „Nowa Rada” z powodu niekorzystnych warunków zakończyła swoje istnienie (1919 r.). Ale nawet to, co zostało wydrukowane na jej stronach w ciągu całego okresu jej istnienia (1917—1919), jest jaskrawym świadectwem wielkiej uwagi Państwa Ukraińskiego dla problemów pracy kulturalno-oświatowej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
