Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
OBCY NA WŁASNEJ ZIEMI. Do 200. rocznicy urodzin Iwana Wahylewycza
Слово Просвіти, №40 за 2011 рік
Petro SIKORSKI, prezes ŁKT „Ridna szkoła”, profesor, doktor nauk pedagogicznych
Pisarz, folklorysta, filolog, działacz społeczny i kulturalny Iwan Michajłowycz Wahylewycz urodził się 2 września 1811 r. we wsi Jasień (obecnie w rejonie rożniatowskim obwodu iwano-frankiwskiego) w rodzinie kapłana, podobnie jak Markijan Szaszkewycz. Razem uczyli się w Lwowskim Greckokatolickim Seminarium Duchownym i na Uniwersytecie Lwowskim. Iwan Franko tak charakteryzuje Wahylewycza w czasie jego nauki we Lwowie: „Widzimy młodego człowieka, pełnego nadziei na przyszłość, zwłaszcza na karierę naukową. Zna szeroki krąg inteligentnych i uprzywilejowanych ludzi, często podróżuje po kraju, zbiera materiały etnograficzne i wszelkie inne, zajmuje się pracami naukowymi, o których wspominają także zagraniczne publikacje towarzystwa”. Wahylewycz był jednym z organizatorów społeczno-kulturalnego zrzeszenia „Ruska Trójca”, współautorem i współredaktorem almanachu „Rusałka Dniestrowa”. Członkowie kółka odważnie stają w obronie ludowego języka, bronią odrębności narodu ukraińskiego, zbierają folklor, upowszechniają ludowe obyczaje i tradycje. „Ruska Trójca” dobrze rozumiała, że rozwój języka ludowego, wydawanie książek w języku ukraińskim — to najskuteczniejsza metoda walki z polonizacją Galicji. Dlatego młodzi seminarzyści pospieszyli z wydaniem książki w języku ludowym. I pierwszą książkę nazwali „Rusałka Dniestrowa”. Wówczas w Galicji nikt nawet nie podejrzewał, że zgodnie z słowami I. Franki stanie się ona „zjawiskiem przesiąkniętym duchem rewolucyjnym”, a jej autorzy — „pierwszymi budzicielami naszego narodowego Ducha”. Nikt wtedy nie powitał pojawienia się pierwszej ukraińskiej książki w Galicji, zamiast tego — kpiny, pogarda, prześladowania… I wyrok — spalić. Dziś z tysiąca zachowało się tylko 215 oryginałów książki. W „Rusałce Dniestrowej” Wahylewycz opublikował poematy „Madej”, „Żulik i Kalina”, zbiór ludowych pieśni oraz przedmowę do nich. W „Przedmowie: Do ludowych ruskich pieśni” Wahylewycz wychwala ustną twórczość ludową za jej mądrość, poetyckie piękno i za to, że zachowały się w niej wyraźne echa naszych tradycji państwowych. Motywami narodowo-wyzwoleńczymi przepojona jest część folklorystyczna „Rusałki Dniestrowej”, a Iwan Wahylewycz brał aktywny udział w doborze próbek do niej. Jeszcze stanowczej wypowiadał się I. Wahylewycz o przyszłym odrodzeniu niepodległości państwowej na ziemi ojczystej w innych swoich pracach naukowych, wystąpieniach publicystycznych i korespondencji. Opanowanie Ukrainy przez obcokrajowców oceniał jako nieszczęście, gdy Ojczyzna „została wystawiona na łup sąsiadów — Węgrów, Polaków, Litwinów, a nawet Daków (Wołochów)”. Wahylewycz wysoko cenił kozaczyznę, a organizację i działalność Zaporoskiej Siczy uważał za formę państwowego życia. Głęboko rozumiał potrzebę jedności wszystkich regionów Ukrainy: „Oto my wszyscy — zza Beskidu, od Cisy, spoza Sanu i po Seret — z naszą braćmi zadnieprzańskimi tworzymy jedno istnienie”. W swojej gramatyce języka ukraińskiego, wydanej w 1845 r. we Lwowie, Wahylewycz przytaczał przykłady z rodzimej historii, które miały wywoływać u czytelnika poczucie narodowej dumy z dawnego państwa i wzmacniać dążenie do jego odbudowy. W 1846 roku Iwan Wahylewycz został wyświęcony na kapłana. Od grudnia 1846 r. do 23 sierpnia 1848 r. pełnił obowiązki duszpasterskie we wsi Nestaniczi. O jego działalności, a nawet pobycie w Nestaniczach wiadomo bardzo niewiele, ponieważ nikt się tym nie interesował. Jednak wiadomo, że I. Wahylewycz mieszkał w tym samym domu co M. Szaszkewycz, bo wraz z przedstawicielami parafii Wahylewycz sporządził akt o tym, że mieszkanie, w którym mieszka, i budynki gospodarcze są w złym stanie, ale nie z winy M. Szaszkewycza, lecz wskutek starości, bo spróchniały i się walą. Ostatni zapis w księdze narodzin Wahylewycz wykonał 23 sierpnia 1848 r., po czym samowolnie opuścił parafię i wyjechał do Lwowa. Dlaczego Wahylewycz samowolnie opuścił parafię we wsi Nestaniczi? On sam na to odpowiadał: „W 1848 r. mieszkałem na wsi jako administrator, mając bardzo skromne utrzymanie. Tymczasem nie wiadomo skąd kilka razy przysyłał do mnie listy tak zwany „Ruski Sobór”. Jego tendencje wydawały mi się odpowiednie do potrzeb czasu, bo były wo-
Markijan Szaszkiewicz, Iwan Wahylewycz i Jakiw Hołowacki ni — oświata ludu na legalnej drodze. Ten sobór wzywał mnie, abym objął redakcję swojego czasopisma; długo się wahałem… Wreszcie przyjąłem złożoną mi propozycję w nadziei, że ze swej strony przyczynię się do oświaty i dzięki temu sam będę mógł pracować nad swoją dalszą edukacją, wreszcie, że w ten sposób choć trochę poprawię swój byt. Co więcej, z nieświadomości, pomijając administrację, powiadomiłem o tym jedynie o. dziekana. Kiedy ustało czasopismo, które wydawałem, w 1849 r. należałem do stowarzyszenia, które zajmowało się ukraińskim (ruskim) tłumaczeniem ksiąg praw. I tego samego roku prosiłem Jego Świątobliwą Konsystorz o przydzielenie mi jakiegoś miejsca, ale w 1850 r. otrzymałem dekret, który skazał mnie na rekolekcje na nieokreślony czas i na własny koszt. Ta kara bardzo mnie przestraszyła. Otóż wtedy radzono mi, jako jedyny sposób ratunku, przejść do kościoła ewangelickiego, co z wielkim żalem uczyniłem”. We Lwowie Iwan Wahylewycz redagował gazetę „Dniewnyk ruski”. Został jej redaktorem, ponieważ gazeta propagowała ideę ukraińsko-polskiego zbliżenia w Galicji. W rzeczywistości jednak wydawcy starali się podporządkować interesy ukraińskie polskim szlacheckim zakusom wielkomocarstwowym. Mimo to w gazecie Wahylewycz prowadził swoją proukraińską linię. Ukazało się zaledwie 9 numerów i gazeta przestała istnieć, bo według P. Fedczenki była „najlepszą gazetą ukraińską”. Od 1851 r. — kustosz biblioteki Ossolineum, później tłumacz dokumentów urzędowych na język ukraiński. 1962—64 r. — kierownik naukowy miejskiego archiwum. Wahylewycz jest autorem prac z etnografii i folklorystyki — „Huculi, mieszkańcy wschodniego Prykarpacia” (1838), „Bojkowie, ruso-słowiański lud w Galicji” (1841), „Łemkowie, mieszkańcy zachodniego Prykarpacia”, „Symbolika i demonologia słowiańska (rękopis); z filologii — „Przedmowa do ruskich pieśni ludowych” (1837), „Artykuły o południoworuskim języku”, „Gramatyka języka małoruskiego” (1845), „Uwagi o literaturze ruskiej” (1848), „Ukraińscy pisarze piszący po polsku”. Notabene „Uwagi o literaturze ruskiej” były pierwszą próbą przemyślenia historii literatury ukraińskiej. Wahylewycz ułożył zbiór ukraińskich pieśni ludowych (opublikowany w 1983 r.), brał udział w sporządzaniu i redagowaniu słownika języka polskiego S. Lindego. Wahylewycz pozostawił znaczny dorobek twórczy w dziedzinie archeologii, historii i specjalistycznych dyscyplin historycznych. Jako jeden z pierwszych opublikował wyniki badań zabytków archeologicznych — skał we wsiach Rozgircze (1838), Urycz (1843), Bubnyszcze (1862). Uporządkował archiwum miejskie Lwowa. Wspólnie z J. Hołowackim odkrył zabytki dawnego ukraińskiego prawodawstwa — spisy Kormczej księgi z XII—XIII i XV w.: ze statutami Włodzimierza Świętosławicza i Jarosława Mądrego. Wraz z A. Bielowskim przełożył na język ukraiński i polski „Słowo o wyprawie Igora” (1836, opublikował w języku ukraińskim w 1884). Opublikował wiele dokumentów z historii Galicji i Bukowiny XIV—XVII w. (1857). Uporządkował zbiór dokumentów o historii Lwowa i Galicji XIV—XV w. i opublikował w wieloti�mowym wydaniu „Akta ziemskie i miejskie” (t. 3—4, 1872). Brał udział w przygotowaniu wydania „Monumenta Poloniae Historica” (1864). Na podstawie zebranych i opracowanych źródeł sporządził „Tablice chronologiczne do historii powszechnej”, „Chronologię Słowian wschodnich”, „Kroniki Rusi południowej i północnej, Czechów, Chorwatów, Serbów, Bułgarów, Republiki Dubrownickiej”, „Historię narodu polskiego 1038—1090” oraz opublikował pracę „Klasztor Skitu Manawskiego” (1848). I. Wahylewycz był pierwszym z rodzimych historyków, który wykazał zainteresowanie Skitem Manawskim — średniowiecznym obiektem kultowym, kulturalno-oświatowym i fortyfikacyjnym. Iwano-Frankiwska obwodowa organizacja Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury w 1990 r. ustanowiła obwodową nagrodę im. I. Wahylewycza. O I. Wahylewyczu polski pisarz J. Zachariasiewicz napisał powieść „Uczony”. Warto skupić uwagę na charakterze I. Wahylewycza. Wiadomo, że zajmował najbardziej radykalne stanowiska w kwestiach metod działania kółka „Ruska Trójca”. Stale domagał się działania bardziej stanowczego. Spotykając się z chłopami, występował jako żarliwy trybun i aktywny agitator. Policja austriacka wielokrotnie go aresztowała i żądała od ojca, aby syn „nie włóczył się po wsiach i nie podburzał ludu”. Znany galicyjski uczony O. Ohonowski pisał, że w „literaturze rusko-ukraińskiej nie ma pisarza, który ko-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
