Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

WROŃSKI I WODÓW W KONTEKŚCIE UKRAIŃSKIEJ RZECZYWISTOŚCI

Слово Просвіти, №40 за 2011 рік

„Rodzina Rajewskich w historyczno-kulturowej przestrzeni świata słowiańskiego” — taką pretensjonalną nazwę miała międzynarodowa (wzięły w niej udział oficjalne delegacje Republiki Serbii oraz Federacji Rosyjskiej) konferencja naukowo-praktyczna, poświęcona 240. rocznicy urodzin Mikołaja Rajewskiego, bohatera wojny Rosji z Napoleonem w 1812 roku. Jego wnuk, również Mikołaj Rajewski, był uczestnikiem wojny wyzwoleńczej Serbów przeciwko Turkom. Zatem zainteresowanie zagranicznych gości można zrozumieć i wyjaśnić. A co ma z tym wspólnego Ukraina? Rzecz w tym, że swego czasu hrabia, jeden z hetmanów Ukrainy Cyryl Rozumowski, podarował wieś Rozumiwkę oraz okoliczne ziemie swoim krewnym (w pewnym sensie — swatom) Rajewskim. Tutaj, we wsi Rozumiwka w rejonie aleksandrowskim, zachowała się cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego oraz rodzinna krypta Rajewskich, gdzie spoczywają szczątki poległego w sierpniu 1876 roku pułkownika Mikołaja Rajewskiego, pierwowzoru postaci literackiej — hrabiego Wrońskiego (przynajmniej tak twierdzi krajoznawca Wołodymyr Bosko). Kilka lat temu utworzono tu przedsiębiorstwo komunalne „Historyczno-architektoniczny rezerwat rodziny Rajewskich”, które wraz z organami władzy państwowej oraz obwodowym muzeum krajoznawczym zostało współorganizatorem konferencji. Cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego — grobowiec Rajewskich, wieś Rozumiwka. Switłana OREŁ, m. Kirowohrad Właściwie o konferencji i obchodach tego swoistego jubileuszu mówiono już od dawna. Ród Rajewskich (przypadkowo czy nie, dziś bardzo trudno to stwierdzić) stał się centrum kilku mitów, które aktywnie produkowało Imperium Rosyjskie dla wsparcia swojego ideologicznego szkieletu. W szczególności szeroko znany jest przypadek, gdy starszy Mikołaj Rajewski szedł do ataku, trzymając za ręce swoich małoletnich synów. Ten przypadek był swego czasu niemalże podręcznikowy, lecz dzisiejsi krajoznawcy i historycy po prostu go wyśmiewają. Jednocześnie generał Rajewski, najwyraźniej, miał pewne osiągnięcia na polu wojskowym, które ciekawie byłoby przeanalizować z punktu widzenia dzisiejszych realiów. Było w tej rodzinie, oprócz bohaterstwa i odwagi, niemało problemów moralnych, które w rosyjskiej historii traktowano jako przekręcone i wystawione w absolutnie pozytywnym świetle. Ten sam mit o Marii Wołkońskiej, która ofiarnie pojechała na Syberię za swoim mężem-dekabrystą. Krajoznawcy, którzy badali tamtą epokę, twierdzą, że Maria nie kochała Siergieja, za mąż za niego wyszła z przymusu, za to płonęła namiętnością do jednego z braci Poggio, również dekabrystów. Być może właśnie ta miłość poprowadziła ją na Syberię? Dzisiejsza konferencja powinna była zrobić pierwsze kroki w odczarowywaniu tych mitów, wtedy mogłaby naprawdę wzbudzić zainteresowanie i mieć pewną wartość naukową. O potrzebie świeżego spojrzenia na ustalone fundamenty dekabrystoznawstwa, na wojnę 1812 roku jedynie napomknął kijowski naukowiec, doktor nauk historycznych Hryhorij Kazmyrczuk. Ogólnie na konferencji powtórzono wiele rosyjsko-radzieckich sztamp, co stało się jeszcze jednym kamieniem milowym w utwierdzaniu stereotypów przeszłości. Miejscem przeprowadzenia takiego wydarzenia nie powinien był stawać się Kirowohradzki Uniwersytet Pedagogiczny, gdzie powinny panować współczesne badania historyczne, gdzie należy utwierdzać ukraińskie spojrzenie na przeszłość regionu, a nie konstatować naftalinowe koncepcje, które dziś przystosowują do nowego projektu — „ruskiego miru”, otwarcie wrogiego i niszczycielskiego dla humanitarnej aury Ukrainy. Świątynię, kryptę, która jest w Rozumiwce, teren wokół warto uporządkować, unowocześnić. W ostatnich latach wiele tu zrobiono. Ale uderza nieuzasadniona pompatyczność dotycząca miejsca i roli Rajewskich w ojczystej historii: „Roli tego utalentowanego, odważnego i szlachetnego dowódcy w trakcie wojny rosyjsko-napoleońskiej trudno przecenić. Zresztą późniejsi przedstawiciele tego sławnego rodu pozostawili znaczący ślad w historii Rosji, Ukrainy i Serbii” — nie ukrywa zachwytu miejscowy dziennikarz. Czym to jest, jeśli nie ogólnikami, które wyraźnie demonstrują, jak pracują imperialne stereotypy, dziesięcioleciami wpajane przez rosyjską machinę propagandową… Jaki konkretnie znaczący ślad w historii Ukrainy pozostawili Rajewscy? Gdyby zrobiono choć coś znaczącego, to u dzisiejszych trubadurów, na wzór zacytowanego, już by trąby popękały od uporczywego buczenia! A tak — ogólniki. Ciekawy niuans: dlaczego tak szlachetnego orędownika, bojownika o prawa narodów, obrońcę poniżonych i wyzyskiwanych Serbów zupełnie nie dotknął poddańczy los narodu ukraińskiego, wśród którego żył jego ród? Myślę, że badania na ten temat mogłyby wzbudzić największe zainteresowanie uczestników konferencji. Jednym z jej haseł stała się teza o tym, że rodzina Rajewskich jest czynnikiem jednoczącym. Ale kogo, z kim i wokół czego ona jednoczy? Konkretnej odpowiedzi nie ma. Natomiast, kiedy z punktu widzenia rosyjskiej ideologii mowa o jakimkolwiek zjednoczeniu, to w praktyce oznacza to sztywne i jednoznaczne podporządkowanie Rosji. Jaskrawe potwierdzenie — los dzisiejszej Białorusi. A ile było pięknych słów o braterstwie i jedności! A Unia Celna — jeszcze jedno „szlachetne” zjednoczenie, gdzie wszystkie lejce i zasoby materialne są w Rosji! Swego czasu, czterdzieści lat temu, ówczesna władza próbowała stworzyć w Rozumiwce „turystyczny raj”, zmuszając miejscowe gospodarstwo do zainwestowania niemałych środków w rozbudowę muzeum rodziny Rajewskich. Ale z tego nic nie wyszło. W ostatnich latach władze obwodowe przeznaczały środki z budżetu na uporządkowanie krypty i terenu — około czterech milionów hrywien. Swego czasu przebywał tu Wiktor Czernomyrdin. Ale najwyraźniej w sąsiednim państwie zdecydowano, że Ukraińcy sami sfinansują projekt. Przedstawiciel kręgów rządowych Federacji Rosyjskiej Wiktor Pietrakow, który wziął udział w konferencji, oświadczył w wywiadzie dla miejscowego kanału telewizyjnego, że Rosja inwestuje środki tylko w te obiekty, ziemia pod którymi należy do niej. A dziś okazało się, że projekty, które tak głośno prezentowały władze obwodowe, potrzebują z budżetu ponad 30 milionów hrywien! Bardzo wątpliwe, że takie pieniądze się znajdą. Tym bardziej, zważając na obecne ochłodzenie stosunków z Rosją. Przecież wcześniej na wydarzenia związane z rodziną Rajewskich zbierały się pierwsze osoby obwodu, miasta. Tym razem na Kirowohradszczyznę nie przybył (jak oczekiwano) ambasador FR Michaił Zurabow, niby z obiektywnych przyczyn, ale nie trafili na uroczystości także szefowie obwodu. I to potwierdza, że mit rodu Rajewskich nosi nie krajoznawcze, ukraińskie, a czysto rosyjskie obciążenie ideologiczne. …W lipcu minęło 160 lat od dnia urodzin Siergieja Stepniaka-Krawczyńskiego, narodowolca, rewolucjonisty, publicysty, pisarza, działacza społecznego, jeszcze jednego literackiego prototypu — legendarnego Gadfiły. We wsi Nowy Starodub, niegdyś guberni chersońskiej, obecnie rejonu petriwskiego obwodu kirowohradzkiego, działało jego muzeum pamięci. Los tego człowieka jest bardzo ciekawy i sprzeczny. Urodził się w rodzinie lekarza wojskowego, więc od dzieciństwa jego droga życiowa była wyznaczona, tak samo jak przynależność kulturowa — syn Białorusina i Ukrainki godną przyszłość mógł mieć, tylko duszą i ciałem służąc Imperium Rosyjskiemu. Od wczesnej młodości chłopak uczył się w Orłowskim Gimnazjum Wojskowym, lecz wkrótce poszedł przez wsie guberni twerskiej, wyjaśniając chłopom całą trudność ich położenia oraz to, że od obszarników trzeba odebrać ziemię. Ludzie słuchali z niedowierzaniem. A starszyzna gminna zatrzymała narodowolca. Siergiejowi udało się uciec, po raz pierwszy wtedy faktycznie przechodząc na nielegalną stopę. Majątek pozwalał podróżować po Europie, poznawać światową myśl socjalistyczną, spotykać się z rosyjskimi dysydentami, w szczególności z rodakiem Siergiejem Podolińskim. Wydarzenia 1875 roku na Bałkanach zastały go w Genewie. Płomienne serce narodowolca prowadzi go w szeregi powstańczych Słowian. W końcu znajduje się we Włoszech, gdzie w prowincji Benewento próbuje wspierać powstanie anarchistyczne. Właśnie w tamtejszych gazetach po raz pierwszy pojawił się pseudonim Stepniak. Więc nasz rodak wraca do Petersburga już jako zauważalna figura w ruchu narodowolców. Staje się redaktorem gazety „Ziemia i Wola”. Lecz już po kilku miesiącach od powrotu dokonuje czynu, który w różnych czasach oceniano różnie, przy czym oceny były diametralnie przeciwne. Od bohaterstwa do podłego przestępstwa. Chodzi o zuchwałe zabójstwo szefa policji Miezentewa. Krawczyńskiego ogłaszają przestępcą państwowym, najniebezpieczniejszym przywódcą rewolucjonistów. Jednak Siergiej Michajłowicz jeszcze przez pewien czas nielegalnie żyje w Rosji, a nawet pisze broszurę „Śmierć za śmierć”, gdzie wyjaśnia motywy swojego czynu. Oczywiście, musi emigrować. Żył w Szwajcarii, we Włoszech, później w Londynie. Był znajomy i rozmawiał z wieloma wybitnymi ludźmi tamtego czasu: F. Engelsem, G. Plechanowem, B. Shawem, I. Franką. Uważa się, że prototypem legendarnego Gadfiły z utworu o tym samym tytule E. Voynich jest Stepniak-Krawczyński. Co więcej, znany jest fakt, że właśnie w domu Krawczyńskich Ethel Lilian Boole poznała swojego męża, polskiego rewolucjonistę Michała Wojnicza. Siergiej Michajłowicz uczył pisarkę języka ukraińskiego, a ona w 1911 roku przetłumaczyła na angielski sześć poematów Tarasa Szewczenki. Nawiasem mówiąc, utwory Szewczenki Siergiej Stepniak-Krawczyński rozpowszechniał także przez fundusz wolnej prasy rosyjskiej, który założył. Chociaż dla funduszu główną była literatura o treści rewolucyjnej, w szczególności utwory samego Stepniaka-Krawczyńskiego — zbiory szkiców „Podziemna Rosja”, „Rosyjskie chmury burzowe”, „Rosja pod władzą carów”, utwory literackie — „Andriej Kożuchow”, „Domek nad Wołgą”. Tych utworów mogłoby być znacznie więcej, gdyby nie tragiczny wypadek: przechodząc przez tory kolejowe w Londynie, Serhij Stepniak-Krawczyński wpadł pod pociąg. Inicjatorką otwarcia muzeum Serhija Stepniaka-Krawczyńskiego w jego rodzinnej wsi Nowyj Starodub była znana działaczka społeczna wywodząca się z kręgów rewolucjonistów, Jewhenija Ołeksandriwna Taratuta. Ich ród pochodzi z niedalekiego od Petrowego stepowego miasteczka Nowomyrhorod (najprawdopodobniej z jego północnej części — Złatopola). A imię krewnego Jewheniji Ołeksandriwny, Wiktora Taratuty (kirowohradzki krajoznawca Jurij Matiwos ustalił, że jego prawdziwe imię to Aron Szmul Rafulow), do dziś nosi Kirowohradzka Remontowo-Mechaniczna Fabryka. Muzeum otwarto w lipcu 1976 roku. Jak pisze laureat Nagrody Szewczenki Hryhorij Husejnow w swojej książce „Dziewicze śniegi”, w tamtym czasie było to wydarzenie o ogólnoukraińskiej skali, na które do niewielkiej stepowej wsi przybył także przyszły szef pisarzy Ukrainy Pawło Zahrebelny. Muzeum umieszczono w pomieszczeniu, w którym wcześniej znajdował się urząd wojskowy, ale budynek wyróżniał się na tle wiejskich chat czterema śnieżnobiałymi kolumnami. Jewhenija Taratuta przekazała muzeum wiele ciekawych eksponatów, gdyż swego czasu utrzymywała kontakty z pisarką Voynich, która w połowie lat 50. ubiegłego wieku mieszkała w USA i zbierała różnorodne wydania książki „Szerszeń”. Jewhenija Ołeksandriwna podarowała lokalnej bibliotece wiele unikalnych książek. Gdzie one są teraz? Przecież pomieszczenie z kolumnami przekazano cerkwi, a eksponaty muzeum — lokalnej szkole, gdzie prawie nikt ich nie widzi. Oto takie smutne zakończenie jasnego, niebanalnego losu. Jakkolwiek ocenialibyśmy czyny Serhija Krawczyńskiego z perspektywy dzisiejszego dnia, jego światopogląd i dusza kształtowały się w naszych stepach, więc jego obecność w przestrzeni duchowej Ukraińców powinna być nieprzypadkowa i pełnokrwista, co więcej, z jego ścieżek życiowych można wyciągnąć wiele pouczającego i pożytecznego także dla obecnych czasów. Te dwa przykłady świadczą, że obecna władza nie ma wyraźnej proukraińskiej orientacji w kwestiach kultury i duchowości. A przeszłość trzeba szanować, starać się wziąć z niej wszystko, co najcenniejsze dla przyszłości, ale patrzeć na nią należy z ukraińskiego punktu widzenia. Z jakiegoś powodu obecna rzeczywistość do tego nie skłania…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин