Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

DOPÓKI JESZCZE MAMY OJCZYZNĘ I DNIEPR (Iwan Switłyczny bez granic czasowych)

Слово Просвіти, №40 за 2011 рік

Taras SAŁYHA, profesor, m. Lwów On i w istocie „powołany, by być”… Być wtedy, kiedy był… I być teraz… Dzisiaj — nie bez udziału rodzimych małorosjan i rozmaitych politycznych faryzeuszy w szatach cudzoziemskiego patriotyzmu oraz przy ich niemoralnych ukrainofobicznych czynach reanimuje się, ożywa i zuchwale nadyma policzki neoimperialny polip przeciwko naszemu narodowemu postępowi, naszemu państwowotwórczemu i duchowemu bytowi, a wszystko to wzywa Iwana Switłycznego, by „był”. Być jako protest, jako opór wobec samowoli rodzimych wyrodków i ich rozmaitych kremlowskich korepetytorów, być jako obraz Człowieka z ukraińskim losem, który przeżył życie pełne poświęcenia, w mądrym i pięknym zachowaniu hartu ducha i prawdomówności w stylu Switłycznego. Gdybyśmy rzeczywiście „mieli własną mądrość” i nie stronili od tego, czym inny naród się szczyci, to wszystko byłoby inaczej. Weźmy lekcje pokolenia lat sześćdziesiątych z tak unikalnymi i potężnymi „żywotami” w nim, jak „żywoty” Wasyla Stusa, Wiaczesława Czornowoła, Iwana Switłycznego i innych (żywych sześćdziesiątników nie wymieniam). Ono przecież, to pokolenie lat sześćdziesiątych, wyrosło na czarnoziemie ukraińskiej narodowej mentalności, literatury, kultury, historii, chrześcijańskiej moralności, na europejskim i światowym doświadczeniu duchowego rozwoju. Historyczna rola oraz ideowo-światopoglądowa misja filozofii pokolenia lat sześćdziesiątych w swoim najważniejszym koncepcie polegała właśnie na odrodzeniu ukraińskiej korzennej tożsamości i budowie niepodległego państwa. Chwała Bogu — niepodległe państwo ogłoszono dwadzieścia lat temu, ale zasadnicze ideologemy pokolenia lat sześćdziesiątych, ich intelekt, dorobek twórczy, ofiarność zuchwale ignorujemy. Nie wsłuchujemy się w głos sześćdziesiątników obecnie żyjących. Co z tego, że Iwan Dziuba rzucił w twarz „skwaśniałymi barszczami” Dmytrowi Tabacznykowi? Ten, nawet się nie obtarłszy, dalej pichci na stanowisku ministra, niszcząc to, co udało się stworzyć jego poprzednikowi — Iwanowi Wakarczukowi. Gdyby nasi „wodzowie i wodzikowie”, którzy zaprzęgli się w „jarzmo słodkie” państwowotwórczego „pchania pługa”, nie przeorywali na tej drodze tego, co należy pielęgnować, hołubić — nim obsiewać młode dusze, a nie trucizną cudzoziemskiej propagandy, to i Prezydent Ukrainy 27 kwietnia 2010 r. w Strasburgu nie odważyłby się stanąć w poprzek wielu państwom, które uznały Hołodomor na Ukrainie za ludobójstwo — nie śmiałby zaprzeczać mu; dobrowolnie nie nałożyłby w Charkowie nowożytnych kajdan na ręce Ukrainy, rany na których jeszcze nie zagoiły się od poprzedniego niewolnictwa. Nie pojawiłby się w Zaporożu — sławnej kozackiej wolnicy — pomnik Stalina, a tej „głodnej wilczycy” Katarzynie II, która „dokończyła” Ukrainę — w Odessie. Nie niszczyłby Instytutu Pamięci Narodowej komunista Wałerij Sołdatenko — falsyfikator ukraińskiej historii w stylu Tabacznyka. Nawet najbardziej zajadły fob ukraińskości nie odważyłby się szpecić pomnika Łesi Ukrainki, jak to niedawno uczyniono. Nikomu we śnie nie przyśniłoby się hańbić sławnego Iwana Mazepę, zmieniając nazwę ulicy, która nosiła jego imię, bo nią ma przejść ten, który po faryzejsku Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego nazywa „rozłamowym” i „buntuje wszystkich i wszystko” (wyrażenie eksprezydenta Ukrainy Łeonida Krawczuka), czyli Władimir Gundiajew, obecny Patriarcha tego kościoła, który przeklina Mazepę, ogłosiwszy mu anatemę, jednakże świątynie i sobory, które Mazepa zbudował, zagarnął. Iwan Switłyczny pojawił się w epoce inaczejmyślenia. Właściwie przyszedł, aby ją tworzyć. Wkrótce nazwą ją epoką sześćdziesiątników, nieco później — epoką narodzin dysydentyzmu. Inaczejmyślenie, co prawda, w tym czasie jeszcze nie nazbyt wychodziło poza granice „ideologicznych współrzędnych” socimperialnego systemu i jego totalitarnego reżimu. Kremlowscy politycy, choć zrywali złote pagony z Generalissimusa, mimo wszystko swego nie tracili: im szybciej upadał Stalin, tym aktywniej rozrastał się leninizm jako proroctwo nowożytnego Chrystusa, według wyrażenia Borysa Olijnyka, „Chrystusa dwudziestego przeklętego wieku”. Dzisiaj do imienia Iwana Switłycznego apelujemy jak do postaci historycznej, narodowo-duchowego kryterium, orędownika ukraińskiego renesansu… Jewhen Swerstiuk nazywa go burzycielem „teorii socrealizmu i detonatorem teorii partyjnej literatury”, Iwan Dziuba — poetą „surowego obowiązku i honoru wobec swojego czasu i swoich współczesnych”, Iwan Koszeliweć — „poetą zaprojektowanym na wielkość”, Mychajłyna Kociubynśka — „najważniejszą organizującą postacią w kulturowym Renesansie lat 60.”. Najpełniejszym zbiorem utworów Iwana Switłycznego, gdzie opublikowano jego poezje, przekłady oraz prace literacko-krytyczne, jest tom „Serce dla kul i dla rymów” (Kijów, „Radianśkyj pysmennyk”, 1990, 580 s.). Na Zachodzie dzięki działaczom kultury ukraińskiej diaspory wyszedł jego zbiór „Kratowane sonety” (1970), z przedmową słynnego Iwana Koszeliwcia. W 1978 roku monachijski magazyn „Suczasnist” (nr 10 (214)) opublikował cykl „Rylśki oktawy” Iwana Switłycznego, dokąd weszło osiemnaście ośmiowierszy, a „Suczasnist” (nr 7—8 (223)) w 1979 roku zamieściła szesnastozwrotkowy utwór „Pozajak” (socrealistyczne naśladownictwo Verlaine’a) z cyklu poety „Wariacje na wyśpiewane tematy” (forma katen). To tak zwane rzeczy samizdatowe, które „wędrowały z rąk do rąk”, ponieważ radziecka cenzura nie pozwalała ich drukować. Poznając polityczny i estetyczny fenomen epoki, środowisko, w którym dojrzewał talent Iwana Switłycznego, i środowisko, które on formował, a zwłaszcza poznając twórczość I. Switłycznego w kontekście wymienionych imion, należy brać pod uwagę i to, że w połowie lat 60. w ukraińskim ruchu duchowo-odrodzeniowym, który dopiero się zaczynał, dochodzi do wewnętrznego rozłamu: część sześćdziesiątników, która bała się kar i wolała „nieuszkodzona” przetrwać, obłudnie przyłączała się do partyjnego oficjalizmu. Inna — porzucała twórczość i zamykała się w sobie, a ci, którzy nie odstępowali od opozycyjności wobec reżimu, wybierali GUŁAGi, przesłuchania, śmierć. Nonkonformizm i konformizm sześćdziesiątników w warunkach potężnego imperialnego doświadczenia niszczenia człowieka, narodu, nacji stawał się nieunikniony. Wszystko to jest obecne w „widzialnej” i „niewidzialnej” substancji literaturoznawczego, literacko-krytycznego i poetyckiego dziedzictwa Iwana Switłycznego. Mało komu znane są jego „Rylśki oktawy”, w ideowo-tematycznym sensie „pochodne” od poematu M. Rylskiego „Czumacy”, napisanego klasyczną formą oktawy. I. Switłyczny, podobnie jak M. Rylski, rozmyśla o sztuce, a swoje rozważania dedykuje Ihorowi Kałynećowi i Wasylewi Stusowi. Nawiasem mówiąc, jeszcze w 1968 r. I. Switłyczny napisał obszerny artykuł „Na kalinie klinem świat się zszedł” o niewielkim zbiorze wierszy Ihora Kałynecia „Otwarcie wertepu”. Prawda, artykuł ujrzał światło dzienne dopiero w 1990 r. w książce „Serce dla kul i dla rymów”. Analizując „Rylskie oktawy”, Jar Sławutycz powiedział, że Switłyczny „umiejętnie rozprawia się ze sławnym bardem neoklasycyzmu, który zmuszony był pójść na współpracę z Moskwą… Switłyczny stawia pytanie po frankowsku: poeta nie śmie stać z boku swojego narodu, a iść i walczyć razem z nim. M. Rylski początkowo jakby chował się w rozmyślania o sztuce, uciekał w przeszłość, w tak zwane wieczne nieaktualne tematy, ale ostatecznie nie wytrzymał i się poddał…” Czy tak Maksym Tadejowycz chciał, Czy wieszcze muzy tak tworzyły, Jak na Ukrainę nagle nadleciał „Zza gór i zza wysokich szaroskrzydły” — I popłynęła ciepła krew braci, I rodzimą ziemię braterskie trupy pokryły. Haj-haj! Nie słowicza była Ta wolna pieśń w pazurach orła. Dotkliwa ironia, zabójcza satyra, wżerający się sarkazm — badacze twórczości Switłycznego twierdzą — od natury jego talentu, od jego nieprzeciętnego charakteru. Najwyraźniej dlatego tłumaczył utwory Francuza P. J. Bérangera, pisarza i człowieka pod względem twórczym i psychologicznym bardzo mu bliskiego. Iwan Dziuba dał taką ocenę tym przekładom: „Jego doskonałe przekłady z Bérangera zaświadczyły o nieprzeciętnym talencie translatorskim. W ukraińskiej interpretacji Iwana Switłycznego Béranger zabrzmiał tak naturalnie, jak gdyby wybitny satyryk właśnie pisał po ukraińsku. Z jednakową wprawnością — można powiedzieć więcej: natchnieniem! — odtworzył on wszystkie poziomy stylistyczne i nurty poezji Bérangera: i jej „uliczno”-ludowy humor, który czasem przechodzi w drwinę, i wykwintny intelektualny sarkazm, i polityczną patetykę, i obywatelską rozwagę, i „wyjścia” ku miękkiej, ufnej liryce”. P. J. Béranger wiele „podpowiadał”, dzięki czemu I. Switłyczny pogłębiał humorystyczno-satyryczne podstawy myślenia artystycznego, które były skrajnie potrzebne jego epoce. Wariacje na tematy Francuza w interpretacji poety są niemal adekwatne

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин