Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

PORTRET Z POSMAKIEM HERBATY

Слово Просвіти, №40 за 2011 рік

Ludmyła DECHTIAROWA Autorka portretu Anna DOBROWA Listopad 1946 roku, pogoda ponura i zimna, mgła. Przybiegłam ze szkoły, podrzuciłam brykietów do pieca i zajrzałam do pokoju. Na kanapie drzemie mama z chustą na ramionach, widocznie zmarzła w drodze, a do tego się zmęczyła. Nagle z pieca buchnął dym, więc otworzyłam drzwi na werandę. Wśród szarej mgły wyłoniła się męska postać w długim szynelu z ogoloną głową. U nóg — torba z szelkami. Czekam, aż będzie prosić o jedzenie, bo ma odpowiedni wygląd. Obejrzałam się na mamę, a ona stoi za mną jak skamieniała, tylko łzy płyną jej po twarzy. On gwałtownie chwycił nas w objęcia. Od razu puścił, bo zaczął ciężko kaszleć. Taki nieznośny kaszel już znałam, bo sama chorowałam na gruźlicę. Kiedy potem opowiadałam przyjaciółkom o pojawieniu się ojca, to przekonywałam, że zmaterializował się ze smogu i mgły. Przemieszczał się w przestrzeni, jak to bywa w książkach. Nie mówić przecież o torbie z szelkami… Usiedliśmy na kanapie. Zaczął mówić szybko, jakby ktoś mógł się pojawić i przeszkodzić. Najwyraźniej zaczął od tego, co najbardziej bolało. — Wyobrażacie sobie, półtora roku trzymali w obozie dla przesiedleńców. Nawet nie pozwalali wysłać listu do domu. Mówili, rodzinie będzie jeszcze gorzej. Potem otrzymałem pozwolenie, ale nie przychodziły odpowiedzi. Dlaczego — dopiero dzisiaj zrozumiałem. Opowiadał, jak mu proponowali jechać do Stanów, gdzie brakowało doświadczonych budowlańców. Bo w domu ktoś powie, że świadomie pracował na Niemców, — złapią. Mnie od razu naszła ochota ostrzec tatę, że “ktoś”, kogo my z mamą dobrze znamy, już doniósł. Ale mama szarpnęła mnie za warkocz, żebym pomilczała. — Ale na dworcu nie złapali. Póki was szukałem — też nie. Może zdążymy razem zjeść obiad? Przy obiedzie opowiedział o “niespodziance”, której nie spodziewał się we własnym domu, dokąd od razu pojechał z dworca. Dom, własnoręcznie projektowany, — stoi. Nasze mieszkanie ze znajomą tabliczką na drzwiach istnieje. Ale zamiast mamy czy mnie drzwi otworzył starszy syn dozorcy w oficerskim frenczu. Tata, skrajnie zdziwiony, pyta o żonę. — I co wy myślicie? Na mój głos natychmiast pojawia się dozorca i cedzi przez zęby, że nie mam prawa tu stać. Moje miejsce — gdzieś na Syberii. I drzwi zamknął na kilka zasuw. Nawet czymś podparli we dwóch. Dzięki, sąsiadka dała nowy adres. Po obiedzie mama wysłała mnie po babcię, matkę taty. Po drodze miałam jeszcze wpaść na pocztę, wysłać telegram do jego siostry Tatiany. Ewakuacja się skończyła, ale ona z moim kuzynem nie spieszyli się wracać z Azji Środkowej. Z żywnością i mieszkaniem było tam trochę lepiej. Rzeczywiście, większość kijowian nadal głodowała, prawie jak w okupacji. O mieszkania wybuchały straszne bójki. Ktoś, wracając z ewakuacji do domu, znajdował tam nowego “pełnoprawnego” właściciela. Nas z mamą wyrzucili jak szczeniaki — przeżywajcie jak chcecie. Zgodnie z zasadą, że “wojna wszystko wymaże”. Tam, gdzie mama chodziła szukać sprawiedliwości, zaczynali od pytania: “Gdzie teraz jest wasz mąż?” Ale poszczęściło się z żywnością. Po tym jak wyprzedali ostatnie przyzwoite rzeczy i meble, znaleźli mieszkanie na Podolu. To był prywatny dom. Gospodyni miała spory ogród na Kureniówce. Mamine kolczyki (ostatni prezent taty) bardzo jej się spodobały. Zaproponowała za nie kawałek żyznej ziemi. Od tamtej pory mieliśmy własne warzywa. Żeby zimą je przechowywać, wykopaliśmy piwnicę w szopie. Od razu pokazałam ją ojcu, bo byłam z tego bardzo dumna. Powiedział, że pozostaje mu tylko trochę udoskonalić taką niesamowitą budowlę. 31 grudnia wróciła ciocia Tatiana z Wadyunią. Wynieśliśmy z wagonu kupę paczek: trochę ryżu i sezamu, mąkę, suszone owoce, dwa melony. Tata znalazł kierowcę z półtoratonówką, a babcia kazała jechać od razu do niej do “wroniego gniazda” na ulicy Lenina. To ekstrawaganckie przezwisko otrzymały nadbudowy na reprezentacyjnych, jeszcze przedrewolucyjnych budynkach. Coś w rodzaju akademików z małymi pokojami i jedną toaletą oraz kuchnią na całe piętro. Budowano je w latach pierwszych pięciolatek. W 1941 roku przesiedlano tam pogorzelców, których domy na Chreszczatyku i przyległych ulicach zostały zniszczone. Zatem przywitaliśmy Nowy Rok w babcinym “gnieździe”. A tydzień później, akurat w moje urodziny, u nas na Podolu świętowaliśmy zjednoczenie rodziny — nasz osobisty Dzień Zwycięstwa. Po raz pierwszy od początku wojny zebraliśmy się razem. Do tego czasu rodzina przez sześć lat była rozproszona po frontach, obozach, okupacjach, ewakuacjach. Po uroczystym obiedzie ojciec, jak kiedyś, przygotował statyw z aparatem fotograficznym. Posadził wszystkich przed nim i ostrzegł, że planuje wielki portret fotograficzny. Tradycyjnie przypomniał: “Wyraźcie kamerze wasze uczucia”. Po tym ustawił samowyzwalacz i zajął swoje miejsce. W wieku 12 lat uczuć wystarcza, więc starałam się wyrazić to, co najważniejsze. Ale po wywołaniu małej próbnej fotografii tata mnie nie zrozumiał. — Spójrz, co narobiłaś. Nadęłaś się jak imperatorowa. Wypchnęłaś Wadyunię, a on przecież młodszy. Wszyscy dorośli uśmiechnięci, tylko wy dwoje nie pasujecie. Będziemy powtarzać w dzień św. Tatiany. Powtarzajcie, proszę. A ja nie jestem nadęta, tylko dumna, bo tata do nas wrócił. Plotki o nim ustaną. Wadyuni nie pchałam, on sam się wypchnął do przodu. Nie podoba się wam fotografia — będzie moją własnością. Czyż źle być podobną do imperatorowej? Rok 2008, grudzień. Przemknęło sześć dziesięcioleci. Moja ulubiona “własność” zaczęła blaknąć. Chcę zrobić pełnowartościową malarską kopię. Dogadać by się z Serhijem. Znajomi z dzieciństwa, moich rodziców dobrze pamięta, dlatego rozumie, jaki ma być portret. Umówiliśmy się, że obejrzy fotografię w najbliższym czasie. Po kilku godzinach zadzwoniła jego żona Iren, też moja dawna przyjaciółka. Pilnie wyjeżdżają załatwić jakieś sprawy. Wrócą, od razu się spotkamy. Póki oni coś tam załatwiali, zachciało mi się odnowić dawne porozumienie z fotografią. Wcześniej wspierała mnie, kiedy wszystko układało się bardzo źle. Wpatruję się w obraz i czuję, że mama i tata są obok, współczują. Pewni, że sobie poradzę. Wszystko inne — drugorzędne. Rok 2010, koniec grudnia. Serhij z Iren jakby wyparowali. A do tego ja włożyłam fotografię do jakiejś książki. I nagle znajduję ją w notesie z dawnymi numerami telefonów. Po dwóch godzinach dzwoni Serhij. Rzeczywiście jakaś mistyka. — No, jak ty tam? Zapraszam na jutro, żeby dawny dług zwrócić. Wyobrażasz sobie, jakie odsetki przez pięćdziesiąt lat narosły? Długów za nim nie znam. O mojej sprawie nie wspomniał. Widocznie pewny, że bez niego się obeszło. Nie licz na to, przyjacielu. Jak weszłam, od razu — fotografia na stół. Iren podeszła, ogląda. On patrzy jakoś z góry. Nawet rąk z kieszeni nie wyjmuje. — Coś nie pamiętam takiej. Iren, załóż mi okulary. Świetna kompozycja, rękę twojego ojca czuję. Jego zdjęcia brałem za wzór własnego malarstwa. Wiedziałbym wcześniej, ukradłbym. Mielibyśmy teraz dwie przyzwoite kopie. Jedną dla mnie, żeby wystawiać na Dzień Zwycięstwa. Drugą dla ciebie, żeby potomkowie podziwiali pyszną buźkę prababki. Serhija, jak wejdzie w rolę, nie da się zatrzymać, ale zdołałam zapytać: — Zatem, podejmujesz się zrobić teraz? — Zaczekaj. Najpierw posłuchaj o mojej metamorfozie. — Serhiju, mów wprost, — nie masz teraz dla mnie czasu. — Czas jest, ale nie ma narzędzi. Wyciągnął z kieszeni ręce, położył na stole dłonie, i zobaczyłam najgorsze skutki artretyzmu. A jakież piękne, giętkie, jak wierzbowe gałązki, były jego palce! — Wybacz, Serhiju. Może zrobię coś komputerowo. — Ty wybieraj numer, ja będę dyktował. Zapytaj Annę Dobrową i powiedz, że ode mnie. Ona młodziutka, ale pracuje tak, jak nam z tobą potrzeba. O honorarium sam z nią ustalę. Żeby nie smucić przyjaciela, umówiłam się z tajemniczą Anną na spotkanie. Potem posiedzieliśmy w kuchni. Na koniec daje mi zapakowaną rzecz. Bez wątpienia, obraz. — A to dług. Kopia fotografii, którą jednak ukradłem. Fantastycznie wyrazista scena. Ty nadęta, bo ja wziąłem spod choinki twój prezent. A podobna do aniołka Iren zagląda, co tam u mnie. Najlepsze dziecięce zdjęcie, które twój ojciec zdążył zrobić przed wojną. Niestety, fotografia zaginęła. — Nie, nawet patrzeć nie będę, żeby nie ulec pokusie. Fotografię bym zabrała, a obrazu nie wezmę. Podtrzymuj swoje renomę, jesteś unikalnym malarzem dzieci. Wszyscy artyści zapewniają, że dzieci — to najświętsze. Ale mało kto z nimi pracuje. Rok 2011, styczeń, moje urodziny. Jutro będę spotykać się z Anną. Drzwi otworzyła młoda dziewczyna, widocznie jeszcze się uczy. Pewnie tam, gdzie Serhij wykłada. Usiadłam w miękkim, bezkresnym fotelu, których nie cierpię. Fotografię wzięła jak coś obojętnego. Przynajmniej żadnych emocji na twarzy. I mówi prawie słowami Serhija, jakby egzamin zdawała. — Ciekawe zdjęcie, choć małe jak na sześć postaci. Ale widać podstawę do niezłego portretu. Po pierwsze, udana kompozycja i ogólna swoboda. Po drugie, podtekst. Intryga — co dokładnie wywołało radosne uśmiechy? To przyciąga nawet postronnego widza, no… jak u Rembrandta czy Leonarda da Vinci. Czy my robimy Monę Lisę? Drogie dziecko, to nie „postacie”, a bliscy sobie ludzie. Sześć lat przeżyli w strachu o życie swoje nawzajem. Szczęśliwi, że wszyscy żyją i znów są razem. Można przenieść taką „intrygę” na płótno? Chyba w zapale już mówię na głos, bo ona odpowiedziała. — Myślę, że można. Będzie mi pani pomagać? — mówi, jakbym z góry wyraziła zgodę. Moja pomoc polega na zgadzaniu się z nią. Z formatem płótna, z lakonicznym stylem czarno-białego zdjęcia. Zgodziłam się, że będzie malować olejem w odcieniach sepii. Paleta miała być ciepła, miękka i normalnie wpisze się we wnętrze. Zaczęły pojawiać się twarze na płótnie. Rzadko zestawiałyśmy je z oryginałem. — Jak pani widzi, szkic już mamy. Niech odleży swoje. Nie ma pani nic przeciwko wypiciu herbaty i opowiedzeniu o swojej rodzinie? Żebym mogła dalej pracować. Herbaty, oczywiście. Inaczej nie przełknę kluski w gardle. Sama jestem winna, nic istotnego nie opowiedziałam. Trzeba natychmiast wyjąć z albumów najciekawsze fotografie i dodać do swoich wspomnień. Portrecista, nie zapominajcie, to psycholog. W następnym tygodniu pracy piłyśmy herbatę każdego wieczoru. Okazało się, że Anna nie jest już studentką, pracuje ze studentami na katedrze rysunku i malarstwa. Z Serhijem poznała się, gdy odwiedził jej pierwszą wystawę indywidualną, gdzie eksponowała głównie prace portretowe. O II wojnie światowej sporo wie od babci, w dzieciństwie której były i oblężony Leningrad, i życie w przybranej rodzinie na Syberii. Talent do malarstwa Anna odziedziczyła po niej. O wojnie ojczyźnianej stara się usłyszeć z pierwszej ręki, a nie z Internetu. Nie do końca zrozumiała, kiedy powiedziałam, że mój ojciec trzykrotnie trafiał do obozów dla jeńców. Wyjaśniłam, co zapamiętałam. * * * Nasze z Anną herbaciane posiedzenia dobiegły końca. Powiedziała, że już wie, z czym będzie pracować. Zostawiłam jej dla inspiracji cenne fotografie. Nie miałam spokoju — bałam się o końcowy rezultat. Żeby się odwrócić uwagę, zaczęłam przelewać na papier rozproszone wspomnienia. Minęły trzy tygodnie — i ona dzwoni. Potrzebna jest już rama. Mówię, że wybrałam z jasnego dębu. Powiedziała, żebym natychmiast przyniosła, upewnić się, czy pasuje. Wchodzę do pokoju, gdzie piłyśmy herbatę. Przede mną — żywe oczy mojej rodziny. Nie utrzymałam się na nogach, usiadłam w „nielubianym” fotelu. — Mam nową herbatę, bardzo przyjemną i z odcieniem sepii — w jej głosie słychać całkowite zadowolenie z mojego szoku. Milcząc, pijemy herbatę w kolorze sepii. Spoglądam na aprobujące uśmiechy postaci z portretu, czuję, że są obok mnie. Każdego ranka będę się z nimi witać, przecież portret będzie wisiał naprzeciwko mojego łóżka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин