Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
Nieprzyzwoite rozkosze władzy. Rozważania filozofa
Слово Просвіти, №41 за 2011 рік
Ołeksij SZEWCZENKO, doktor nauk filozoficznych
O tempora, o moris! (O czasy, o obyczaje!) Cyceron
Do napisania tych notatek skłoniły mnie wydarzenia ostatnich miesięcy, które zapowiadają początek systematycznego „oczyszczania” opozycji i realne zagrożenie reanimacją najohydniejszych cech naszej stosunkowo niedawnej przeszłości. Moim głównym celem jest próba zrozumienia tego, co się z nami dzieje, przy czym nie chcę uciekać się do wyeksploatowanych określeń w rodzaju „autorytaryzm”, „totalitaryzm”, „dyktatura”. Chcę spróbować przeanalizować tę „przepaść”, ku której się teraz staczamy, z nieco nietypowej perspektywy — z punktu widzenia metafizyki moralności. Logika, na której opieram swój wybór, jest bardzo prosta. Za każdym ze zjawisk społeczno-politycznych stoją konkretni wykonawcy — ludzie o określonym typie psychicznym, systemie wartości (albo, w naszych warunkach, „pojęć”), horyzoncie intelektualnym i upodobaniach kulturowych. Jeśli mowa o otwarcie niedemokratycznych (choć to słowo jest już wyeksploatowane) reżimach, to do wspomnianych cech trzeba dodać opis charakterystycznych dewiacji tych ludzi. W tym punkcie w pełni zgadzam się z Erichem Frommem, że u początków takich reżimów zawsze są obecni zboczeńcy: patologiczni narcyzi, sadyści, nekrofile, maniacy i paranoicy władzy. Właśnie o tych zjawiskach chcę mówić, gdyż jestem przekonany, że anatomia tej ludzkiej destrukcyjności może wiele wyjaśnić w ogólnej, coraz to większej degradacji „moralności”, której jesteśmy świadkami. Skąd pochodzi sam termin „nieprzyzwoite rozkosze”, który, jak sądzę, jest kluczowy dla zrozumienia istoty tej destrukcyjności? Dla przypomnienia powiem, że ten termin trafnie wykorzystał bardzo popularny słoweński filozof i kulturoznawca-psychoanalityk S. Žižek, aby wyjaśnić osobliwości wspomnianych wyżej reżimów politycznych. Kontynuując linię E. Fromma (choć bez powoływania się na niego) w badaniach nad psychopatologią społeczną, włącza on w orbitę swoich badań wymiary Pragnienia i Rozkoszy, które w ten czy inny sposób są związane z Przemocą i nieuchronnie towarzyszą wszystkim „kierunkom władzy”. Krótko streszczając istotę idei S. Žižka dotyczących związku między rozkoszą a przemocą, można powiedzieć następująco. Jeśli taka przemoc jest sformalizowana i ściśle uregulowana przez instytucje i normy prawne (jak w państwach demokratycznych), to udział możliwych perwersyjnych przyjemności dla ludzi zostaje sprowadzony do kontrolowanego minimum. (Choć żaden ustrój polityczny sam nie może uchronić przed pojawianiem się takich dewiacji. Przypomnijmy tortury w więzieniu w Guantanamo.) Istnieje jednak typ społeczeństw, w których taka rozkosz jest faktycznie zalegalizowana. Takim, zdaniem S. Žižka, jest „totalitaryzm”, charakteryzujący się totalną psychopatologią, którą władza uczyniła niemal obowiązkiem zarówno dla katów, jak i ofiar. Cecha „nieprzyzwoitości”, która w tego rodzaju reżimach koniecznie towarzyszy wszystkim scenariuszom Pragnienia, wiąże się z niszczeniem zwyczajowych norm — instytucjonalnych, prawnych, moralnych, religijnych. Z kolei takie niszczenie prowokuje potężny wyrzut mrocznej energii i tworzy atmosferę świętowania wolności od wszystkich dawnych ograniczeń. W kontekście tego scenariusza Pragnienia niemiecki faszyzm i radziecki stalinizm są spokrewnione nie tylko skalą przemocy, ale też wybuchem nieprzyzwoitości, który tej przemocy towarzyszy. Aby nie męczyć czytelnika wykładem tej nieco nietypowej dla politologii teorii totalitaryzmu, chcę od razu utrwalić w świadomości tezę, że po 2010 roku zaczęliśmy żyć pod znakiem wspomnianej nieprzyzwoitości, a stalinowski „zapach”, który dosłownie unosi się w powietrzu i przenika znaczące wydarzenia polityczne (przede wszystkim chodzi o procesy Jurija Łucenki i Julii Tymoszenko), wprost wynika z legalizacji nieprzyzwoitości w skali ogólnopaństwowej, z totalnego wyśmiewania zniszczonych instytucji, norm i zasad człowieczeństwa. Tym „orgiastycznym” charakterem w umacnianiu Zła nowy reżim różni się od pełzającego, matowego, biurokratyczno-analnego autorytaryzmu Leonida Kuczmy. Pamiętam pierwsze wrażenie ze zderzenia z tą nieprzyzwoitością. Po zwycięstwie w wyborach w 2010 roku zwycięzcy urządzili niemal dwutygodniowy sabat na placu Łesi Ukrainki (przy KWW). Przez cały ten okres ubrani w ciemne, pijane donieckie lumpy chodzili po Peczerśku jak konkwistadorzy, którym miasto (którego większość mieszkańców, nota bene, odrzuciła ich kandydata) zostało oddane na łup. To było prawdziwe „święto czarnuchów”. Huczała ogłuszająca muzyka, z mikrofonów rozbrzmiewały te same histeryczne okrzyki o zwycięstwie Wiktora Janukowycza, które tak przypominały niemieckie „Heil!”. Mimowolnie porównywałem odczucia z tego sabatu z tymi, które ogarniały mnie podczas Pomarańczowej Rewolucji, kiedy ludzie mieli jasne twarze i kiedy wszyscy naiwnie wierzyli w nadejście utopijnej epoki „Królestwa
Zakończenie na str. 2
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
