Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗
Korowaju piękny, jak na niebie miesiąc jasny. Obrzędy korowajny i serowy na weselu poleskim
Слово Просвіти, №41 за 2017 рік
Polesie, w tym także Wołyń, to kraina, w której zachowało się wiele z wierzeń, tradycji, poglądów naszych przodków na świat i na samych siebie, gdzie poprzez poszczególne przejawy kultury ludowej odczytuje się siwą starożytność, kiedy archaika kryje w sobie pradawne wiedze, których nie zawsze jesteśmy w stanie odczytać, a kiedy już odczytujemy, to graniczy to z odkryciem. Oleksandra KONDRATOWICZ Korowaj — szczególny, sakralny chleb, nazywają go jeszcze świętym, chociaż trzeba powiedzieć, że cały chleb jest święty. Poeta Iwan Hnatiuk twierdził, że matka, dając mu w dzieciństwie „skibkę żytniego”, sprawdzała, „czy nie brudna u niego ręka”, wszak chleb — święty, „bo tylko on bronił nas od śmierci”. Jednak wśród innych chlebów korowaj zajmuje szczególne miejsce. Właśnie do takich rozważań-odkryć skłania wielu brak obrzędu korowajnego na weselach w poszczególnych regionach naszego kraju. Na przykład w mojej rodzinnej wsi Krymne w rejonie kamień-koszyrskim, na Wołyniu, jak i w sąsiednich Bronicy, Wojohoszczy i innych wsiach, nie używa się podczas tej uczty korowaja. Niedawno przeczytałam w jednej gazecie, gdzie na pytanie dziennikarki w tej sprawie miejscowe kobiety wyjaśniły, że kiedyś starzy ludzie z ich wsi upiekli ten rytualny chleb i zostawili na ławie, żeby wystygł. Ale świnia dorwała się do niego wcześniej i zjadła. Więc gospodynie przyjęły to jako znak niepotrzebności go w obrzędzie weselnym. Musimy zauważyć przy tym, że tam, gdzie na weselach występuje obrzęd korowajny, traktują go z szczególnym, można by rzec, pełnym drżenia szacunkiem. Jak śpiewa się w wielu pieśniach, które były rozpowszechnione kiedyś na całej Ukrainie, podczas jego wyrabiania i wypiekania używa się wody z siedmiu studni, mąki zmielonej w siedmiu młynach, jaj od siedmiu kur. I pieką go w piecu, który ma „złote ramiona, srebrne skrzydła, żeby korowaj gniotły”, „żeby się udał, srebrną obręczą się otoczył, złotymi szyszkami się ozdobił” i żeby był „piękny, jak na niebie miesiąc jasny”. Nie na darmo przecież „Bóg korowaj miesi”, „Przeczysta świeci”, „anioły wodę noszą” (albo „w piec zaglądają”) [1, 19]. „Korowaj — to święty chleb, który ma bardzo wielkie znaczenie rytualne”, — pisze Chw. Wowk [2, 244]. Zoriana Marczuk uważa, że „korowaj — to ofiara rolnicza, która zastąpiła sobą ofiarę ze zwierząt” [3, 180]. Miejscami naukowiec dostrzega także „pozostałości w nim tradycji sławienia tego dnia, by go rozweselić”. Bo ten dzień — dzień wypiekania korowaja — jest początkiem wesela, o czym świadczy następująca śpiewka: Na ogrodzie ziele, /2 Pod ogrodem ziele. W tym domu, co i na rogu, Zaczęło się wesele. /2 Ceremoniał przygotowania ciasta, wypiekania, ozdabiania gotowego wyrobu są starannie przemyślane i surowo uregulowane: kiedy, gdzie i jaką wodą myć ręce, kiedy miesić, jak formować święty chleb. Wszystko owiane jest czarem duchowości i tajemniczości. Bo to nie zwykły bochenek, — to żywa substancja, która wszystko widzi, czuje i wszystko pamięta oraz wieszczy o pozytywach lub negatywach w przyszłym życiu młodej pary. Dlatego należy go pilnować i na wszelkie sposoby udobruchać. Zagniecione ciasto korowajnice zgłaszają gospodarzom. Ci w odpowiedzi je szanują, częstują smacznymi potrawami, napojami. Zaproszeni śpiewają rytualne pieśni, tańczą, weselą się. Wreszcie rozbrzmiewa pieśń: Starsza korowajnico, Zapal-no świeczkę, Zajrzyj-no w piecyk, Czy czas, czy pora Korowaj wsadzać. Wszyscy obecni pilnują świętej czynności, którą wykonuje ich przewodniczka. W poszczególnych wsiach za rączkę łopaty trzymają się też inne korowajnice. Tak samo skrupulatnie śledzą proces wypiekania, aby nie zasłużyć na wyrzut świętego chleba: Sami pijecie-bawicie się, O mnie nie dbacie. Wsadziwszy korowaj, kobiety podnoszą nad głowę dzieżę lub nieckę, w których go miesiły, całują się na krzyż, a postawiwszy na krześle, chodzą wokół, przytupując, śpiewają, częstują się, po czym idą do domu. Święty chleb w Hucie Kamińskiej wyjmują domownicy. Przy okazji dodajmy, że wypieka się kilka korowajów, ale ozdabia się tylko jeden. Zagniatając ciasto, formując wyrób, należy przewidzieć rozmiary korowaja, zważając na jego nienaruszalność. Czasami zdarzało się, że wyrastał za wysoki i nie można go było wyjąć z pieca. Wtedy gospodarz rozbierał jej otwór. Ale korowaj pozostawał nienaruszony. Jednak trzeba powiedzieć, że zwyczaj wypiekania tego rytualnego chleba przyjął się u naszych przodków wraz z rozpowszechnieniem rolnictwa, które przyszło na zmianę pasterstwu, a później i hodowli, gdzie wyznawano inne wartości i panowały inne zwyczaje, które miały sprzyjać rozkwitowi gospodarstwa, poprawie dobrobytu ludności. O „chlebku mięciutkim” i „serku bielutkim”. Właśnie do takich zwyczajów należał obrzęd serowy, który poprzedzał korowajny. Wydaje się, że kiedyś panował on wszędzie na poleskim weselu. Przez to w poszczególnych wsiach do tej pory ten ostatni jest nieobecny. Miejscami o obrzędzie serowym przypominają tylko poszczególne pieśni. Jednak ich treść, leksykalne wyrażenie świadczą o jego dawności, a także o jego bezwarunkowej przynależności do wspólnoty pasterzy, później hodowców, gdzie najbardziej ceniono dorobek właśnie tej gałęzi gospodarki. Dlatego ważne były informacje dotyczące posiadania bydła w rodzinie młodego, jego rasy, płodności, mleczności krów itp. Przez to, gdy tylko goście weselni nieco rozgościli się za stołem, zaczynają się prawdziwe bitwy o ser: druhny domagają się go od starszej swatki. A jakże, trzeba wiedzieć, czy jest on u niej i jakiego rozmiaru, bo to świadczy i o liczbie krów, i o ich wydajności. Według podań, krewni panny młodej mogli przyjść do pana młodego i sprawdzić posiadanie inwentarza. Zdarzało się, że ci drudzy, aby wywrzeć na kontrolujących pozytywne wrażenie, nawet uciekali się do oszustwa, pożyczając od sąsiadów czy znajomych ich bydło i wydając je za swoje. Druhny na weselu odgrywają rolę wywiadu. W Hucie Kamińskiej [3, 100] początkowo bardzo uprzejmie próbują zdobyć potrzebne informacje: Przygalopował gronostaj, /2 Zaglądał do naczynia, Czy jest chlebek mięciutki, Czy jest serek bielutki. /2 Jednak swatki udają, że nie słyszą. Wtedy już brzmi otwarte żądanie: Nasza swatko siwa, /2 Oj dajcie nam sera, A do sera — palinki, Do palinki — gorzałki. /2 Swatki już zmuszone są się tłumaczyć. Trzeba powiedzieć: ich tłumaczenie nas, współczesnych, po prostu oczarowuje: Nasza swatka siwa Nie narobiła sera, Rosy nie zbierała, Trawy nie nażęła, Cieląt nie karmiła, Sera nie nazbierała. /2 Wydaje się, że tu wieje siwą starożytnością. Nie na darmo podczas mojego wystąpienia przed naukową publicznością w Kijowie jeden z jej uczestników wyraził się, że tak, zapewne, śpiewano jeszcze za czasów Rusi Kijowskiej. Rzeczywiście, ta śpiewka bezsprzecznie potwierdza dawność obrzędu. I takich dowodów znajdujemy niemało w tych czy innych rytuałach lub pieśniach. Na przykład udało mi się zapisać dwie pieśni, które śpiewają druhny w czasie pożegnania młodej z rodziną, rodzinnym domem przed tym, jak odjechać do młodego. Oto jedna z nich: Oj w świetlicy A na ławce, Oj tam płacze A dwie siostrzyczki. Jedna płacze, Jeszcze i przykazuje, Że sama zostaję. A druga płacze,
I jeszcze dodaje: “Od rodowodu się dobiję”. Trzeba powiedzieć, że w ostatnich czasach, kiedy jeszcze obrzęd weselny miał charakter całościowy, pod wpływem języka rosyjskiego w tej pieśni pojawiły się już leksemy: “birozach”, “skamejoczkach”, “skamejkach”. Targ między druhnami a swatkami trwa: pierwsze żądają sera, a starsza swatka, udając, że szuka potrzebnego produktu, wyciąga z koszyczka to kartofel, to kapustę czy buraczek i proponuje nieustępliwym dziewczętom, towarzysząc swojemu dawaniu przyśpiewkami, żartami, przysłowiami. Druhny zaś przy tym, otrzymawszy kolejny “podarunek”, naśmiewają się z leniwej, niedbałej gospodyni. Więc swatki muszą dalej się tłumaczyć: Jechaliśmy gajami,/2 Cichymi dunajami, Nas konie poniosły — My serki pogubiliśmy. Lecz dziewczęta napierają, i starsza przedstawicielka rodu młodego poddaje się: prosi o podanie jej talerza, na który wykłada ser, bochenek chleba, butelkę wódki lub jakiegoś innego napoju. Druhny kruszą ser, częstują nim rodzinę młodej, zaporowców i na wszelkie sposoby wychwalają i produkt, i bogactwo oraz gospodarność nowych krewnych. Na tym serowy obrzęd w Hucie-Kamińskiej się kończy. Niestety, wiele stracił, został zapomniany, pozostały tylko niewielkie błyski, za to bujnie rozkwitł obrzęd korowajowy, o czym była mowa wcześniej. W Wydryczach [3, 60—61], przeciwnie, obrzęd serowy zachował się pełniej i z biegiem czasu zmieniał się oraz wzbogacał. Dlatego jest on ofensywny, werbalny. W czasie gdy hucko-kamińskie swatki coraz częściej uciekają się do, że tak powiem, słownych batalii, manewrów obronnych: starsza swatka udaje, że szuka upragnionego sera, i podaje proszącym zamiast niego różne warzywa czy owoce, wydając je za oczekiwany produkt, ponieważ pieśniowe argumenty zarówno druhen, jak i swatek już zostały zapomniane. U ich wizawi, zamiast słów, rozbrzmiewają pieśni, powiernice młodej — druhny początkowo ostrożnie wypytują: Skacze gronostajeczek /2 Przez stół do swaczek, W zanadrze zagląda, Czy wielki serek posiada. /2 Swatki w odpowiedzi odśpiewują: My o tym nie wiedziały, /2 Bez sera przyjechały, Tylko wzięły palinkę, Przyjechały po dziewkę. /2 Tutaj przedstawicielki młodego, choć w gościach, czują się wyższościowo, — no bo jakże, po ślubie młoda już jest ich, dlatego one nie to że nie wzięły ze sobą sera, ale nawet nie zadbały o świąteczny chleb, zabierając zwykłą palinkę. Druhny nie ustępują: Nieprawda wasza: /2
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
