Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Rycerz wolności z bunkra UPA Z okazji 75-lecia Ukraińskiej Powstańczej Armii

Слово Просвіти, №41 за 2017 рік

Anatolij KARPIUK, m. Kostopol obwodu rówieńskiego. Epigrafem o legendarnej postaci utalentowanego malarza i grafika o światowym imieniu Nila Chasewycza mogą być słowa samego wołyńskiego artysty: „Nie mogę walczyć bronią, ale biję się rylcem i dłutem. Ja, kaleka, biję się w tym czasie, kiedy wielu silnych i zdrowych ludzi na świecie nawet nie wierzy, że taka walka jest w ogóle możliwa… Chcę, aby świat wiedział, że walka wyzwoleńcza trwa, że Ukraińcy się biją… Taka jest moja myśl, myśl szeregowego podziemnika. Sława Ukrainie!..” O legendarnej postaci wybitnego artysty z Rówieńszczyzny wydano już niemało książek, napisano wiele artykułów. O nim jeszcze w 1994 roku reżyser filmowy Mychajło Tkaczuk stworzył ciekawy film dokumentalny pod wymownym tytułem „Zdobyć albo nie być”, w którym na podstawie dokumentów archiwalnych i wspomnień najstarszych mieszkańców jasno ukazano działalność N. Chasewycza w warunkach głębokiego podziemia. O artyście dowiedziałem się po raz pierwszy na początku lat 90. ubiegłego wieku, kiedy obchodzono 50-lecie utworzenia UPA na Wołyniu, w rejonie kostopolskim. Jak się okazało, ten artysta-bojownik pochodzi z naszych stron. Później przyszło mi przygotowywać materiały do publikacji z okazji jego 90-lecia (byłem wtedy pracownikiem naukowym Kostopolskiego Muzeum Krajoznawczego). Nadarzyła się również okazja bliższego zapoznania się z dziełami graficznymi artysty, brania udziału w odsłonięciu znaku pamięci na podwórzu szkoły wiejskiej w Diuksynie. Tak krok po kroku Nil Chasewycz wszedł w krąg moich zainteresowań. I wszystko, co jest z nim związane, zacząłem głębiej badać. Właśnie wtedy przekonałem się, że w pełni zasłużenie wybitni historycy sztuki stawiają jego imię obok takich światowej sławy ukraińskich grafików, jak Jurij Narbut, Ołena Kulczycka, Wasyl Kryczewski, Petro Chołodnyj i inni. Na Rówieńszczyźnie jest taka wieś o zagadkowej nazwie Diuksyn, która znajduje się 45 km od Kostopola. Nawet językoznawcy z Równego Jarosławowi Purze nie udało się odkryć pochodzenia tego toponimu. Prawda, wyraził on ciekawe przypuszczenie, pisząc, że na Polesiu pod leksemem „duk” rozumie się bogacza lub skąpego człowieka. Dokładna data założenia Diuksyna nie jest znana. Pierwsza pisemna wzmianka o nim przypada na 1537 rok (a zatem 480 lat temu). W tej wsi w rodzinie diakona Antona Iwanowycza Chasewycza 25 listopada 1905 roku urodził się drugi syn, któremu nadano imię Nil. W Rówieńskim Obwodowym Archiwum Państwowym przechowywana jest ewidencja duchowieństwa (cerkiewna) za 1908 rok, gdzie powiedziano, że Anton Chasewycz przybył do Diuksyna 25 marca 1898 roku ze wsi Tynne (obecnie rejon sarneński) jako psalmistą za błogosławieństwem biskupa włodzimiersko-wołyńskiego Paisjusza. W stan diakona wkrótce poświęcił go biskup krzemieniecki Ambroży. Nil dorastał w towarzystwie wiejskich dzieci, wśród cudownej przyrody Nadhorynia. Otaczające piękno nie mogło nie budzić w nim twórczych dążeń. Początkowe wykształcenie zdobył w domu pod kierunkiem ojca. Później uczył się w seminarium żytomierskim i prywatnym ukraińskim gimnazjum w Równem. Dzieciństwo przypadło na niespokojne czasy: kończyła się I wojna światowa — zaczynała się wojna domowa. Wydarzenia zmieniały się bardzo szybko. W 1918 roku (według innej wersji w 1922) wydarzyła się tragedia: podczas wypadku drogowego na przejeździe kolejowym w Orżewie przed pociągiem spłoszyły się konie i matka zginęła, a Nil został kaleką — lewej nogi nie udało się uratować. Po leczeniu chłopak uczęszczał do pracowni artysty Lenia w Równem. A to, najwyraźniej, przesądziło o przyszłym losie malarza i grafika. Przed młodzieńcem stanął trudny problem: iść drogą ojca czy wybrać własną. Niepowstrzymane pragnienie bycia artystą przywiodło go do Warszawy. W 1925 roku eksternistycznie zdaje egzamin i otrzymuje świadectwo ukończenia gimnazjum, a w następnym roku jest już wolnym słuchaczem Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Niskiego wzrostu młodzieniec, biednie ubrany, z laską w ręku (zamiast lewej nogi — drewniana proteza) początkowo zapisuje się na wydział malarstwa, a później przechodzi na grafikę. Już wtedy młody artysta rozpatrywał grafikę jako potężny czynnik propagandowy. Można nią „rozmawiać” z ogromną publicznością. I to bez tłumacza. Uczy się sumiennie, choć cierpi niedostatek. Bo co weźmiesz z ojcowskiego domu, kiedy i tam nie jest lepiej? W 1930 roku Nila Chasewycza zaliczono wreszcie w poczet pełnoprawnych studentów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Miał szczęście uczyć się pod kierunkiem wysoko wykwalifikowanych profesorów. Bieda i niedostatek nie opuszczały go. Nil dużo pracuje, eksperymentuje, doskonali swój kunszt. Zagłębia się w studiowanie ukraińskiej sztuki ludowej, jej historii. Oprócz głównego zawodu chętnie studiuje tkactwo i ceramikę. Razem z artystami-myślicielami z Wołynia i Galicji w Warszawie organizuje koło artystyczne „Spokój”, które istniało aż do 1939 roku. Bierze aktywny udział w konkursie prac studenckich. W 1931 roku obraz „Pranie” wyróżniono nagrodą. W następnym roku za portret Iwana Mazepy otrzymał honorowy dyplom. Krytycy-historycy sztuki zaczęli mówić o Nilu Chasewyczu jako o utalentowanym artyście. Istniała opinia, że Nil Chasewycz w 1933 roku ukończył Akademię Sztuk Pięknych. Jednak Darija Darewycz we wstępnym artykule do książki „Życie i twórczość Nila Chasewycza” (współautorami tej solidnej monografii są znani krajoznawcy I. Marczuk i O. Iszczuk), opierając się na polskich źródłach archiwalnych, świadczy: „...zdołał po raz ostatni zapłacić (za naukę — red.) jesienią 1932 roku, a wtedy, nie kończąc akademii, wybył i zabrał dokumenty 13 marca 1933 roku. Ale przedtem, 24 lutego 1932 roku N. Chasewycz został dopuszczony w Akademii do egzaminu pisemnego na nauczyciela rysunku w szkołach średnich. Pisał na temat „Rysunek jako czynnik wychowawczy”. Ten egzamin pisemny zdał pomyślnie i komisja zwolniła go z dalszych egzaminów praktycznych. Uzyskany dyplom dawał mu prawo zostać nauczycielem rysunku w szkołach średnich Polski, ale zdobyć pracę w zawodzie, będąc Ukraińcem, było praktycznie niemożliwe”. Jakiej klasztornej cierpliwości i wytrwałości trzeba było mieć, aby nie poddać się zwątpieniu, nie wpaść w rozpacz, a osiągnąć postawiony cel! Tylko ludzie opętani ideą są do tego zdolni. W latach 30. ubiegłego wieku imię artysty z jakiejś tam głębokiej wołyńskiej wsi znała niemal cała Europa. Koło artystyczne „Spokij” w okresie przedwojennym urządziło niemało wystaw z udziałem Niła Chasewycza. Jego prace malarskie i graficzne widzieli mieszkańcy Pragi, Warszawy, Berlina, Lwowa, Łucka, Krzemieńca, Równego i innych miast. Najlepsze drzeworyty eksponowano na międzynarodowych wystawach w Los Angeles i Chicago, gdzie otrzymały wysoką ocenę specjalistów. Został uznany. Znaczącym osiągnięciem artysty stało się wydanie albumu „Znaki książkowe Niła Chasewycza” (Warszawa, 1939), w którym autor pokazał się jako niedościgniony mistrz ekslibrisów. Tylko artysta o nieprzeciętnym talencie może oddać na miniaturowej płaszczyźnie to, do czego dąży dusza bibliofila (miłośnika książek). Takimi, naszym zdaniem, są znaki książkowe S. Skrypnyka (w przyszłości patriarchy UAAPC Mścisława), prezydenta na uchodźstwie A. Ływyckiego, artysty W. Waśkiwskiego, ukraińskiego historyka W. Prokopowycza i in. Autor przedmowy do wspomnianego wyżej albumu T. Leszner zaznaczał, że „...pośród współczesnych grafików... zajmuje on zaszczytne stanowisko jako oryginalna indywidualność, która wnosi do sztuki swój własny, samodzielny styl”. W połowie lat 30. Nił Chasewycz przebywał w rodzinnej wsi Dyksyn, gdzie jego ojciec pracował jako diakon przy cerkwi św. Michała. Wśród prostych pracujących znajdował bohaterów swoich obrazów. Nauczał w miejscowej szkole, śpiewał w chórze cerkiewnym, którym kierował brat Anatolij. Malował ikony, które potem stawały się ozdobą wiejskiej cerkwi. Zajmował się samokształceniem. Razem z innymi artystami jeździł po okolicznych wsiach, spotykał się z wieloma interesującymi ludźmi. O nim, jako o nieprzeciętnym człowieku, szczerze wspominają starzy mieszkańcy Dyksyna. Przez kilka lat Hryhorij Sudak razem z Niłem uczęszczali do chóru cerkiewnego. Według jego opowieści, tak czytać Apostoła, jak robił to Chasewycz, nikt nie potrafił w ich wsi. Kiedy Nił wchodził do świątyni, panowała idealna cisza: czekali na niego parafianie, mieszkańcy wsi. Ciepłe wspomnienie o artyście pozostało w pamięci Olhy Kryszczuk. Według jej słów, nie tylko pięknie malował, ale także tkał i wyszywał. Za Polski we Lwowie wychodził kalendarz „Rilnyk”. Tej mieszkance Dyksyna zapamiętał się nawet rysunek okładki, pod którym zamiast nazwiska autora widniały inicjały „N.Ch.”. Warto pamiętać, że bracia Chasewyczowie byli związani z podziemiem OUN, którego kierownikiem od połowy lat 30. w rejonie kostopolskim był mieszkaniec wsi Zwizdiwka Hryhorij Rybak — człowiek wykształcony i świadomy, prawdziwy patriota Ukrainy. Kiedy we wrześniu 1939 r. rozpoczęła się wojna polsko-niemiecka, nad Zachodnią Ukrainą, w szczególności nad Rówieńszczyzną, zawisło zagrożenie okupacją. 17 września Armia Czerwona przekroczyła granicę, aby wziąć „pod ochronę” ludność Wołynia. O tajnym zmówieniu dwóch międzynarodowych rekinów Hitlera i Stalina jeszcze nie wiedziano. Pod czujne oko nowej władzy trafiła przede wszystkim patriotycznie nastawiona inteligencja. Wiele twórczych zamysłów miał Nił Chasewycz, ale o swobodnym ich urzeczywistnieniu nie było co marzyć. Dlatego zmuszony był pracować jako nauczyciel w rodzinnej wsi i dorabiać jako księgowy w spółdzielni spożywców. Druga wojna światowa przerodziła się w tak zwaną Wielką Wojnę Ojczyźnianą. W lipcu 1941 roku okupowano Rówieńszczyznę. Wielu Ukraińców marzyło o odrodzeniu samodzielnego państwa. Pod redakcją Hryhorija Rybaka wyszło kilka numerów gazety „Samostijnist”. Ale redakcja zmuszona była zmienić jej nazwę na „Kostopilśki wisti”. W swoich planach faszyści Ukrainie wyznaczyli los niemieckiej kolonii. W Równem Stepan Skrypnyk i Ułas Samczuk zorganizowali wydawanie czasopisma „Wołyń”. Zaprosili do współpracy Niła Chasewycza, prawda, nie tylko jako artystę. Na łamach gazety występował on także jako autor artykułów publicystycznych. O tym, że podczas okupacji Nił Chasewycz przez pewien okres pracował jako sędzia pokoju w Derażnem, świadczy komunikat w „Kostopilśkich wistach” z 29 listopada 1942 roku. Począwszy od 1942 roku, wznowiono działalność ognisk „Proświty”, zlikwidowanej za „pierwszych sowietów”. Jej aktywistami stali się bracia Chasewyczowie — Nił i Anatolij. O tym dowiadujemy się z gazety „Kostopilśki wisti” z 22 marca 1942 roku. W krótkiej notatce „Dyksyn się budzi” czytamy: „Pierwszy swój publiczny występ poświęciła „Proświta” rocznicy Szewczenki, urządzając 15.11 br. uroczystą akademię, która przeszła niespodziewanie dobrze i na wysokim poziomie oraz zrobiła silne wrażenie na obecnych...”. Marzenia patriotów o odrodzeniu państwowej niepodległości Ukrainy nie spełniły się. Przekonali się o tym, jaki „nowy porządek” przyniosła brunatna zaraza z Europy Zachodniej: aresztowania, znęcanie się, rozstrzeliwania niewinnych ludzi... I kiedy w kwietniu 1943 roku zaczęto masowo formować oddziały UPA na Wołyniu, Nił Chasewycz dołączył do podziemia, nawet stał się bliskim przyjacielem Kłymy Sawura (Dmytra Klaczkiwśkiego) — dowódcy UPA-Północ, którego sztab mieścił się w Hutwinie (kilka dziesiątek kilometrów na północ od Kostopola). Tylko wąskie grono ludzi wiedziało, kto ukrywa się pod takimi pseudonimami, jak Bej, Zot, Rybałko, Łewko... Nastał nowy etap w biografii artysty. Teraz czyhało na niego śmiertelne niebezpieczeństwo na każdym kroku. I tak przez prawie dziesięć lat. Będąc inwalidą, Nił Chasewycz nie mógł trzymać broni w rękach. Za broń służyły mu rylec, dłuto i pełne pasji słowo publicysty. Dowództwo powierzyło Niłowi kierowanie ogniwem polityczno-propagandowym grupy UPA-Północ. Kierował drukarnią powstańców, redagował gazetę „Do zbroji”. Jako artysta projektował satyryczne czasopisma „Ukrajinśkyj pereć” i „Chrin”. Do zasług Niła Chasewycza należy fakt, że został wybrany członkiem centralnego i krajowego kierownictwa OUN oraz Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR) — podziemnego parlamentu. To, oczywiście, wyraz głębokiego szacunku i zaufania do „szeregowego podziemnego”, jak skromnie nazywał siebie artysta-grafik. Choć wojna się skończyła, ukraińscy powstańcy kontynuowali walkę. Mając wspaniałe wykształcenie, mógłby być odnoszącym sukcesy artystą, żyć zamożnie, ale stał się bojownikiem o wolność, wybrał podziemną kryjówkę z nieskomplikowanymi środkami drukarskimi, z niedogodnościami życia codziennego i ciągłym niebezpieczeństwem. Sława przyszła do niego dopiero po heroicznej śmierci. Przecież dzieła artysty-bojownika niejedną dekadę przeleżały w funduszach specjalnych bolszewickich czekistów, w archiwach wołyńskiego NKWD.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин