Сторінка · с. 3сторінка оригіналу ↗
W tym roku zaniemówiły kukułki… Spojrzenie na 85-letni „jubileusz” Hołodomoru w rodzinnych stronach przez pryzmat publikacji gazety rejonowej z tamtych czasów oraz wspomnień świadków i naocznych obserwatorów ludobójstwa rodaków
Слово Просвіти, №41 за 2018 рік
Mykoła HRYŃ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, laureat literacko-artystycznej nagrody im. P. Kulisza, rejon bobrowicki, obwód czernihowski. Każdego roku w powykanocny poniedziałek wielkanocny moja babcia Maria wraz z innymi krewnymi szła przede wszystkim na tak zwany stary cmentarz w Kozackim. Już wtedy, ponad pół wieku temu, był on gęsto zarośnięty krzewami bzu. Pomiędzy nimi widniały pagórki mogił. Z krzyżami i bez nich. Starannie uprzątnięte i gęsto zarośnięte trawą. Po tradycyjnym staczaniu pisanek na grobach, wypiciu kieliszka samogonu za spokój dusz ofiar głodu, szli na nowy cmentarz do grobów niedawno zmarłych krewnych. Tego dnia na starym cmentarzu niezrozumiałe dla uczniowskiego ucha słowo „hołodowka” często brzmiało z ust wielu moich współmieszkańców. Zaintrygowało ono moją dziecięcą ciekawość, gdyż o głodzie w mojej i okolicznych wsiach nie słyszałem ani na lekcjach historii, ani literatury. Wtedy właśnie zwróciłem się z prośbą o wyjaśnienie do babci. Tak dowiedziałem się o strasznej tragedii współmieszkańców i mojej rodziny. Wtedy, w 33-im, opowiadała babcia, w jej rodzinie, gdzie dorastało 12 rodzeństwa, dziesiątki siostrzeńców i kuzynów, zmarło z głodu wielu dorosłych i dzieci. Babcia Maria, dziadek Mykoła i ich troje małoletnich dzieci, wśród których była moja przyszła mama, a wtedy 12-letnia dziewczynka Hala, też mogli podzielić tragiczny los wielu krewnych. Ale prawdę mówią, że nie byłoby szczęścia, gdyby nieszczęście nie pomogło. Nieszczęście polegało na tym, że o głodzie dowiedzieli się na zesłaniu w obwodzie wołogodzkim Moskowii, dokąd bolszewicka władza w pierwszych latach masowej kolektywizacji aż na 15 lat zesłała młodą, rozkułaczoną rodzinę, która kategorycznie nie chciała uspołeczniać kilku dziesięcin ziemi, tuzina owiec, innego inwentarza domowego oraz maszyny do czesania wełny. O strasznej tragedii w rodzinnych stronach babcia i jej dzieci dowiedziały się niedługo przed okupacją Kozackiego przez nazistów. Wtedy też po raz pierwszy pokłonili się grobom zmarłych śmiercią głodową i tej tradycji nie zdradzili już nigdy. I słowo hołodowka na zawsze weszło do ich leksykonu. Muszę powiedzieć, że i dzisiaj, kiedy idzie się drogą pod starym cmentarzem w moim rodzinnym Kozackim, jeszcze bardziej zarośniętym krzewami bzu, i kiedy skręca się z niej i wędruje zarośniętymi ścieżkami pomiędzy ledwo widocznymi setkami pagórków mogił na terenie prawie 50 arów, mimowolnie słyszysz, jak w jednym porywie wznosi się z nich do niebios modlitwa-wołanie moich zabitych głodem współmieszkańców: „Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj, Panie! Dzisiaj, Boże, bo jutro będzie za późno…”. Posiwiali od przeżytych lat współmieszkańcy, z którymi rozmawiałem na tragiczny temat głodu początku lat 30. w moich stronach, nie raz podkreślali, że wtedy ludzie nie czekali już zbawienia nawet od Boga. Niech wybaczy Najwyższy, ale tak właśnie było. Bo tragizm wszystkiego, co działo się wtedy, potęgował się jeszcze tym, że Ukraina nasza przyszła do swojej Golgoty z rozdeptaną prawosławną wiarą przodków, bez ich moralnych testamentów, ze zrujnowanymi świątyniami. I Kozackie nie jest tu wyjątkiem. Oto i mówili ludzie, że to sam diabeł sprawił, aby umierająca wieś sama zsuwała się w to miejsce. I tutaj rzeczywiście codziennie przywożono dziesiątki wycieńczonych trupów i bez trumien, bez żałobnych śpiewów o ostatnim pocałunku i wiecznej pamięci zrzucano je do dołów-mogił… Wielu współmieszkańców, którzy byli świadkami tego horroru i z którymi przyszło mi rozmawiać, twierdziło, że w wielu takich mogiłach znalazło ostatni spoczynek dziesięć, a nawet więcej osób. Oto tak żniwowała na mojej dawnej kozackiej ziemi czerwona horda. Straszne kładły się pokosy… Rozpoczęła się ta tragedia od dzikiego dla odwiecznych rolników słowa kolektywizacja. Tej, której sprzeciwiała się rodzina mojego dziadka i babci. I takich w Kozackim było wielu. Mało kto śpieszył się, by zostać kołchoźnikiem, gdzie wspólne stawało się diabelskim. W ślad za kolektywizacją rozpoczął się głód. Razem z nim do chłopskiej chaty ustawiały się w szeregu inne słowa-obce: ekspropriacja, agitacja, kontraktacja, konfiskata, egzekucja, mobilizacja, rekwizycja, a za nimi i likwidacja. I likwidowali: w dzień i w nocy, na ojczystej ziemi głodem i chłodem, w obozach dalekiej Północy i nie bliższego Wschodu… Hołodomor deptał po piętach ukraińskim chłopom i moim rodakom od początku lat 30. Wtedy rolnikom z dziada-pradziada, którzy karmili chlebem i słoniną nie tylko Ukrainę, ale i całe carskie, a potem radzieckie imperium, narzucono absolutnie nierealne plany skupu zboża. Bolszewicy wymyślili nawet hasło o wypełnieniu pierwszej powinności wobec państwa. Z kremlowskiej trybuny tak zwany wódz narodów wydał surowy nakaz: pierwszą waszą powinnością jest wypełnić skup zboża… i nie trzeba odwracać uwagi na wszelkie fundusze i rezerwy… Chłopi powstali. Wiosną 1930 roku w pięciu rejonach Czernihowszczyzny doszło do chłopskich buntów. Nie ominęły one i mojej Bobrowiczczyzny. Czekiści-enkawudziści utopili je w morzu krwi. Jeszcze i regularne wojsko wezwali na pomoc. Do skupu zboża bolszewicy stworzyli brygady szturmowe. Nie wszyscy współmieszkańcy zgadzali się z bagnetami przeszukiwać obejścia sąsiadów czy krewnych. Władza robi kolejny haniebny krok — brygady szturmowe jednej wsi pracują na terenie sąsiedniej. Brygady „bojowników o chleb” wymiatały „czerwoną miotłą” wszystko do ziarnka. Zabierali nie tylko chleb.
Żona Fedora Juchymowycza Charsyki, Lykera z mojego Kozackiego, właśnie zagniatała ciasto w dzieży, gdy próg chaty przekroczyła banda komnezamiwców. Wokół niej biegało czworo gołopuzych dzieciaków, bawiła się z nimi też sąsiedzka dziewczyna. Tak więc przerażona Lykera posadziła ją gołą pupą na worek z mąką. Myślała, że nie ruszą dziecka, zawstydzą się. Gdzie tam! Zabrali i mąkę, i dzieżę z ciastem… Nie doczekały się dzieci świeżego chlebka, kupić go wtedy w sklepie było niemożliwe. Mężczyźni porzucali wieś i jechali w poszukiwaniu chleba powszedniego: do Kijowa, Nieżyna, Bobrowicy. Ale wszędzie puste półki, wszędzie głodują… Wszędzie zagradzające oddziały… Ludzi wysadzają z pociągów, zawracają z powrotem konne wozy… W tym strasznym, podłym i głodnym 1933 roku tak zwany bratni naród rosyjski nie tylko nie wyciągnął ręki ratunku i pomocy, a przeciwnie, robił wszystko, by zrujnować pulę genową mojego kraju, zwiększyć skalę katastrofy humanitarnej. Inaczej, mówili moi rozmówcy we wsi, jak wyjaśnić te fakty, kiedy Ukraińców zawracano od rosyjskiej i białoruskiej granicy, kiedy zawracano chlebne transporty z Zachodniej Ukrainy, kiedy nie pozwolono przywieźć pszenicy z Kanady, zebranej tam przez ukraińską diasporę. W Kozackim otwierają niesłychany dotąd patronat. Na terenie kołchozu „Pierwszego Maja” umieszczają go w chacie represjonowanego i zesłanego na Północ byłego kułaka Andrija Charlana. Jego małoletnie dzieci wyrzucają na ulicę — w śnieżną zaspę. Wypędzeni z innych chat tak zwani kułacy ryją ziemianki i żyją tam prawie do samej wojny. Ich los nie interesował ówczesnej władzy. W gazetach tamtego czasu — liczne doniesienia o zrywaniu przez tych „kułaków” i ich „popleczników” dostaw zboża. Za tym ukrywa się prawdziwa prawda o masowym głodzie, ale o nim w gazecie rejonowej Bobrowiczczyzny ani słowa. Szczytem cynizmu można nazwać słowa partyjnego wodza Czernihowszczyzny Markitana, który na obwodowym zjeździe kołchoźników-udarników 5 lipca 1932 roku oświadczył: „Głód, śmierć z głodu nie dlatego, że był nieurodzaj. Urodzaj lepszy. Nie zasiali ziemi — winni kułacy…” Tragedię Hołodomoru przed ludźmi ukrywają wszystkie gazety Związku. Zamiast tego roją się od doniesień o ściętych 5 kłosach na polu, o przewiewaniu plew, wykopanych na polu ziemniakach. A jeszcze — o pobłażaniu temu bogaczy, kułaków i podkułaczników przez przewodniczących kołchozów. Za tym propagandowym jazgotem przykryta jest prawda o katastrofie żywnościowej na Bobrowiczczyźnie. W Starej Basani, pisze gazeta rejonowa „Za całkowitą kolektywizację” w nr 24 z 1932 roku, zgraja kościelników-twardozdawców przy aktywnym udziale i pod kierownictwem popa Bydyła Iwana wykorzystali cerkiew jako schowek kułackiego chleba i mienia. 26 lutego znaleziono tam 11 worków chleba o wadze 60 pudów, 2 worki słoniny i mięsa, worek tytoniu i inne. Wszystko to należy do twardozdawców, członków rady cerkiewnej Zaporożca Opanasa, Nazarka Wasyla, Krasnoszczoka Jehrapa. W kołchozie „Czerwony Kobyszczaniec” kołchoźnicy i indywidualni rolnicy często zbierają kłosy do swoich toreb i kradną kłosy ze stogów (ta sama gazeta nr 68). W wepryckim kołchozie „Czerwona Hromada” wykryto przypadki ścinania kłosów ze snopów, które złożone są w stóg. Dni temu komisja znalazła te kłosy u obywatela Szyjana Jakowa, który swego czasu wystąpił z kołchozu. Tak sygnalizuje na cały rejon wyznaczony przez nową władzę kołchozkor Wydjuczyj (tamże nr 69). Trudno czytać notatkę w numerze z 3 kwietnia 1933 roku o tym, że w kołchozie „Nowe Życie” wsi Kobyszcza kradzieże mają charakter masowy. Strażnicy przy spichlerzach wytaczają ziarno na własne spożycie. Leniuch Hołota Andrij przetacza kołchoźne pszeniczne plewy, w których zostało niemało ziarna, a zarząd spokojnie obserwuje, wykazuje błogostan. Za przykładem Hołoty do plew chodzi cała zgraja złodziei, wytaczają ziarno, kradną plewy. Przypomnę, że plewy przetaczali w kwietniu 1933 roku. To był rozkwit masowego głodu, kiedy wokół, a w szczególności w Kobyszczy, puchli i umierali z głodu ludzie. Wtedy przy stacji kolejowej o tej samej nazwie pod gołym niebem gniły góry zwiezionego z całej okolicy wywłaszczonego od ludzi ziarna, które całodobowo ochraniali żołnierze z karabinami i którzy strzelali do ludzi bez ostrzeżenia. Plewy te całą zimę przeleżały na ulicy pod śniegiem i ludzie próbowali wydobyć z nich choć garść ratujących życie ziaren. Ale ich jeszcze leniuchami nazywają. Połóżmy rękę na sercu i zapytajmy uczciwie siebie: czy poszedłby leniuch i wtedy, i teraz przetaczać ręcznie sitem zgniłe plewy? Czy poszedłby leniuch brać do domu mokre i zgniłe plewy, aby upiec z nich jakąś zacierkę dla uśmierzenia głodu i nawet ratunku od śmierci? Jestem przekonany: leniuch by nie poszedł. To trzeba tak doprowadzić ludzi do ostateczności, że stali się „zgrają złodziei”, którzy poszli nie rabować, nie zabijać, a toczyć plewy. Komuno-bolszewicka władza zdołała tak zrobić. I takiej władzy nie może być przebaczenia nawet po upływie lat. Ale kontynuujmy czytanie gorzkich wierszy gazetowych publikacji tamtego okresu. Kołchoźnica markowieckiego kołchozu „1 sierpnia” Buriak Chrystia systematycznie kradnie w kołchozie ziemniaki. Na przykład, niedawno cięła ziemniaki na sadzonki i u niej przy przeszukaniu znaleziono za pazuchą oraz w kieszeniach pełno ziemniaków. Trzeba pociągnąć ją do surowej odpowiedzialności (ta sama gazeta nr 52). Inna notatka w numerze z 12 czerwca 1933 roku opowiada o podkułacznikach wsi Jarosławki Mahdyka Wasyla i Markowiec Holyka Tymosza, którzy kradli na polu markowieckiej filii buraczanego sowchozu sadzonki buraków, które już dały wschody. Notatki w następnych numerach gazety rejonowej donoszą o kułackim agencie Mykole Durniewie, który kradł ziemniaki, oraz magazynierze swydowieckiego kołchozu agentach kułaka Archypa Mytr. Płysku i polowym Korowaju Kuźmie, którzy przywłaszczyli grykę. „W ostatnim miesiącu w nowobikowskim kołchozie „Robotnik i chłop” niemało zarejestrowano faktów różnych kradzieży. W spichlerzu w podłodze wywiercili dziury i wytoczyli 24 pudy wyki. W drugim magazynie też nie stało kilku kilogramów ziarna. Oprócz tego, niemało ukradziono koni. To robią klasowi wrogowie (nr 63). „Kułak wsi Kobyszczy Nedilko Juchym, który niedawno wystąpił z BuPR-u, kieruje swoje dzieci kraść kołchozowy urodzaj… Sądowo-śledcze organy muszą bezlitośnie ukarać tego kułaka jako najbardziej zaciekłego wroga władzy radzieckiej (nr 64, 1933 r.). W Rudkiwce kułaccy poplecznicy Andrijasz Zacharko i Koniszewśkyj Jakym, którzy otwarcie działają przeciwko władzy radzieckiej, zajmują się kradzieżą. Niedawno ich złapali, kiedy ścinali kłosy w kołchozie „Czerwony Promień”. Ci klasowi wrogowie 5 lipca umyślnie niszczyli urodzaj. Za to sąd ludowy 15 lipca skazał ich obu na cztery lata do BuPR-u. Jeśli wymienieni rudkiwczanie byli tylko „kułackimi poplecznikami”, to w Bobrowicy kułak Juchym Kołos dniami złapał się na gorącym uczynku, kiedy ścinał kłosy na polu w bobrowickim sowchozie (tamże, nr 70). W noc na 19 lipca w nowobikowskim kołchozie „Robotnik i chłop” złapali Mrynśką Natalkę Hryhoriwnę, która ścinała na polu kłosy. Zebranie uchwaliło: Mrynśką jako kułackiego agenta z kołchozu wykluczyć oraz prosić organy prokuratury o pociągnięcie jej do odpowiedzialności (tamże, nr 72). Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
