Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
Społeczne niedomówienie. Namiętności wokół środków przekazu narastają
Слово Просвіти, №41 за 2018 рік
I na koniec: wszystko poznaje się w porównaniu. Kiedy 17 listopada 1992 roku Prezydent Ł. Krawczuk mianował akademika I. Dziubę ministrem kultury Ukrainy, nie jeden przedstawiciel narodowej elity odetchnął z ulgą: „Możliwe, że wreszcie coś zmieni się na lepsze w tym rządowym resorcie”. Inni od razu przypomnieli sobie francuskiego prezydenta Ch. de Gaulle’a, który w 1959 roku stworzył pierwsze w historii Francji ministerstwo do spraw kultury (inicjatywa należała do pisarza André Malraux, który też stanął na czele ministerstwa). Dzisiaj Francuzi poszli jeszcze dalej: w kraju działa Ministerstwo Kultury i Komunikacji (rozsądne połączenie dwóch bliskich pod względem treści sfer działalności państwowej; nawiasem mówiąc, ministerstwa informacji we Francji nie ma, za to na Ukrainie są aż trzy). Ale okazało się, że „jeden w polu to nie wojownik”. Prezydent Ł. Kuczma skierował wszystko na wyjeżdżony tor: ministerstwo kultury zostało sprowadzone do finansowania według zasady rezydualnej, a dokładniej — do bezpieniężności. Pierwsze ministerstwo kultury na Ukrainie (USRR) powstało wiosną 1953 roku (jak widzimy, choć tutaj wyprzedziliśmy Francję, ale nie zapominajmy, że jeszcze od XVI wieku we Francji wiodącą rolę w rozwoju kultury odgrywało państwo). Ciekawe, że w żadnym rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej czy Ukraińskiego Państwa hetmana P. Skoropadskiego stanowiska ministra kultury nie przewidywano. Do ogłoszenia niepodległości Ukrainy w fotelu ministra kultury zasiadało 7 osób, a od 1991 r. rolę szefów ministerstwa kultury odegrało 17 (J. Bohucki zajmował stanowisko aż trzykrotnie i obecnie zajmuje się tymi samymi kwestiami, ale teraz w Administracji Prezydenta (?!). Zauważmy, że Francja i Ukraina w rozwiązywaniu problemów rozwoju kultury i mediów mają wiele wspólnego. Najpierw to, że działają w warunkach ciągłej zagranicznej presji: Francja przeciwstawia się anglojęzycznej kulturze, a Ukraina znajduje się pod ciągłym wpływem sąsiedniej Rosji, która od kilku stuleci dąży do zrusyfikowania sąsiedniego narodu (w ostatnich dziesięcioleciach wreszcie otwarto prawdziwą nazwę tego cynicznego natarcia — podporządkować wszystko „ruskiemu mirowi”). Różnimy się od Francji także tym, że jej przywódcy stale wzmacniają pozycje i rozwój kultury narodowej, a kierownicy Ukrainy ograniczają się jedynie do deklarowania podobnych zamiarów. Dlatego A. Malraux wyszedł ze skomplikowanej sytuacji zwycięsko, a I. Dziuba nie. Niestety, nie ma możliwości szerzej otworzyć choćby głównych ścieżek, idąc którymi, Francja skutecznie rozwija swoją kulturę. I nie tylko kosztem środków budżetowych. W kraju działa szereg programów, które realizowane są kosztem sponsoringu i filantropii. W 2003 roku uchwalono ustawę o korzyściach podatkowych dla tych, którzy wspierają kulturę; w tym samym roku przyznano korzystne warunki podatkowe dla korporacyjnej filantropii; tworzone są kluby biznesowe i fundacje charytatywne, ustanawiane nagrody sponsorskie itp. A co najważniejsze — francuscy przywódcy rozumieją, że rodzimą kulturę należy zachowywać przede wszystkim dlatego, że jest to czynnik stabilnego rozwoju państwa. U nas zaś wszystko na odwrót: oligarchów (milionerów-miliarderów) jest wielu, a trosk o państwo mało. Petro ANTONENKO. O kanale w oświadczeniu powiedziano tak: „Społeczeństwo powinno mieć możliwość otrzymywania bezstronnej informacji, — a NSTU jest jedynym w kraju nadawcą, którego polityka informacyjna budowana jest na zasadach niezależności od państwa, od oligarchów, od prywatnych interesów”. Taka wysoka ocena wynika z tego, że kanał uważa się za pierworodnego nowego, absolutnie demokratycznego nadawania społecznego na Ukrainie. Zostało ono głośno zadeklarowane trzy lata temu przez władzę jako prawdziwie „głos ludu”, przynajmniej w dziedzinie mediów elektronicznych — radia i telewizji. A tutaj zbiegło się to jeszcze z początkiem długo oczekiwanego odpaństwowienia mediów drukowanych — gazet, czyli wyjściem z liczby ich założycieli (gospodarzy, właścicieli) organów władzy lokalnej. Nadchodził czas niespotykanej wolności słowa dla narodu, kiedy TO, a nie czyjeś „organy”, stawały się nawet nie czwartą władzą (po ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej), a pierwszą władzą, władzą opinii publicznej, kontroli narodu nad innymi, wybranymi przez niego gałęziami władzy. Jeśli chodzi o odpaństwowienie gazet, proces ruszył. Choć i „ze zgrzytem”, bo powinien był zakończyć się, zgodnie z uchwaloną przez parlament w grudniu 2015 roku ustawą, pod koniec tego 2018 roku, ale jest oczywiste, że się nie zakończy. Ale teraz porozmawiajmy o mediach elektronicznych — radiu i telewizji, których wpływ na ludzi jest ogromny. Jeszcze konkretniej — o kanale telewizyjnym „UA: Perszyj”. Jest to pierwszy i jedyny ogólnonarodowy ukraiński kanał społeczny, stworzony w ramach Narodowej Publicznej Kompanii Telewizyjnej i Radiowej Ukrainy. Z kolei NSTU to dawna struktura Państwowego Komitetu Telewizji i Radia. W tej strukturze przez 40 lat (1951—1991) działał pierwszy i jedyny kanał Telewizji Ukraińskiej — UT. Już w czasie niepodległości, do 1998 roku, kanał nazywał się UT-1, dalej, do 2015-go, — Perszyj Nacionalnyj. Była to absolutnie państwowa telewizja, kanał państwowy, na tle nowo narodzonych dziesiątek prywatnych kanałów, własności osobistej czy zbiorowej. I oto w 2015 roku (nieprzypadkowo, że po Majdanie, Eurorewolucji) w kraju zadeklarowano europejską i światową zasadę wolnego słowa w mediach. Petro ANTONENKO. Wchodzę pewnego dnia w Czernihowie do kompleksu poligraficzno-wydawniczego „Desna”, gdzie drukują prawie wszystkie obwodowe i większą połowę rejonowych gazet. Tutaj też od ponad 6 lat drukuję własną gazetę obwodową „Swit-info”. Idę zamawiać druk kolejnego numeru. A w biurze zamówień znowu „ucieszyli”: papier gazetowy po raz kolejny podrożał. Niby nieznacznie, o hrywnę, — był po 27 hrywien za kilogram, stał się po 28. Ale nieszczęście w tym, że drożeje on, zwłaszcza w tym roku, bez przerwy, co miesiąc, a nawet częściej. Jeszcze w kwietniu kosztował 17 hrywien, a teraz oto nowa cena, co, między innymi, — po 28 tysięcy za tonę. Przed dwoma laty
W dziedzinie najbardziej masowych mediów — telewizji — wszystko i tak było już odpaństwowione. Przecież wszystkie te dziesiątki, a wraz z regionalnymi — setki kanałów telewizyjnych, tworzono jako prywatne, niepaństwowe. Począwszy od najpotężniejszych ogólnokrajowych kanałów: „1+1”, „Inter”, STB, ICTV i tak dalej. Komu one, a wraz z nimi całe holdingi medialne, należą, jakim grupom biznesowym czy konkretnie oligarchom — wszystkim wiadomo, bo to nie tajemnica. Wszystko zgodnie z prawem. Na tym odpaństwowionym, a często aż nadto „odpaństwowionym” od interesów państwa tle, stworzono nadawanie SPOŁECZNE jako głos ludu. Ale jak? Może na wzór takiego nadawania w demokratycznych krajach europejskich czy za oceanem, gdzie media są w istocie własnością samych widzów, radiosłuchaczy? A oto jak zrobiono to u nas. Narodowa Publiczna Telewizja i Radiofonia Ukrainy jest spółką akcyjną, której 100% akcji należy do państwa. Finansowanie NPTRU odbywa się z budżetu państwowego Ukrainy, a także z wpływów komercyjnych. Wpływy komercyjne są dość skromne, gdyż kanał nie nadużywa reklam. Czyli wszystko — z budżetu. Teraz powiedzcie: czy to odpaństwowienie, czy pełne upaństwowienie? Jeśli 100% akcjonariuszem, właścicielem jest państwo i praktycznie całkowicie wszystko to jest na utrzymaniu państwa. Kiedy 25 września wybuchł ten medialno-społeczny skandal, pojawiło się wiele informacji, w których przeciętny telewidz mógł utonąć. Ministerstwo Finansów oświadczyło, że w budżecie państwowym na wsparcie finansowe NPTRU przewidziano wydatki w kwocie 776,6 miliona hrywien. Według stanu na 25 września przekazano 582,4 miliona. Reszta środków zostanie przekazana zgodnie z miesięcznym harmonogramem budżetu. I jeśli Koncern Radiofonii, Radiokomunikacji i Telewizji wyłączył kanał telewizyjny za długi, niech NPTRU sama rozstrzyga, gdzie dokładnie są przydzielone pieniądze. NPTRU jest tutaj całkowicie samodzielna w podziale tych środków. A NPTRU oświadczyła, że nie jest zbyt samodzielna w kwestii tych środków, ponieważ z powodu corocznego, stałego niedofinansowania nie udało jej się nawet odnowić przestarzałego sprzętu i doprowadzić do należytego stanu pomieszczeń roboczych oraz kompleksów studyjnych, które nie były odnawiane jeszcze od lat 90. Prawda, w czerwcu ubiegłego roku nieco pomogła nam Japonia — przekazała 4 mln dolarów (400 mln jenów) na rozwój nadawania społecznego na Ukrainie. Ale czym jest te 110 milionów, jeśli w hrywnach? Medialne organizacje społeczne przypomniały, że zgodnie z Ustawą Ukrainy „O publicznej telewizji i radiofonii Ukrainy” temu nadawaniu powinno się przydzielać co roku nie po 776 i pół miliona hrywien, a dwukrotnie więcej. Chociaż mało co tam gwarantują nasze prawa. Jeśli zsumować, ile czego i komu one gwarantują, na przykład w ramach świadczeń socjalnych, to nie wystarczyłoby chyba trzech rocznych budżetów. Cała ta wrzawa wokół „wolnego, niezależnego, odpaństwowionego” nadawania niepotrzebnie pokazała, jak daleko jesteśmy jeszcze od prawdziwie demokratycznych mediów. I nieprzypadkowo „najazd” wykonano właśnie na kanał telewizyjny, na którym transmitują bardzo ostry program „Schematy. Korupcja w szczegółach”. Jest to program o korupcji wśród wysokich urzędników państwowych. Dlatego ci sprawujący władzę muszą być superdemokratyczni, aby finansować takie media w imieniu państwa. Tymczasem Ukraina wpadła w kolejny międzynarodowy skandal właśnie w związku z „najazdem” na program „Schematy”. Chodzi o to, gdy nasza Prokuratura Generalna zwróciła się do sądu z prośbą o udzielenie zezwolenia na uzyskanie informacji dotyczących rozmów telefonicznych redaktorki programu Natalii Sedleckiej. Ten atak na wolność słowa już zdecydowanie potępił Europejski Trybunał Praw Człowieka, do którego zwróciła się dziennikarka. Kanał telewizyjny „UA: Perszyj” stał się świeższy, ciekawszy. Do struktury NPTRU przeniesiono wszystkie dawne obwodowe firmy telewizyjno-radiowe. Są one „odpaństwowione” w tym sensie, że stały się niezależne od lokalnych elit władzy. Prawda, teraz lokalne nadawanie stało się do tego stopnia scentralizowane, że bardziej już nie można. Jeśli nie powiedzieć ostrzej — lokalne nadawanie jest deptane przez stolicę, gdzie uważają się za najmądrzejszych. Chociaż w Europie, przypomnijmy doświadczenie Polski, właśnie lokalne media są najpopularniejsze. Swoją drogą, jakże porównać taką centralizację lokalnego radia i telewizji z deklarowaną w kraju decentralizacją? A w ogóle — tutaj problem jest głębszy. Dawno czas budować na Ukrainie niezależne środki informacji, ściślej mówiąc, zależne tylko od samych redakcji, od dziennikarzy, czytelników, telewidzów i radiosłuchaczy. Jakie one są — dawno wszystkim wiadomo. Sprawa w rękach obywateli — dziennikarzy, aktywistów społecznych, organizacji społecznych, którym warto od poprawnych i głośnych oświadczeń przejść także do budowania wolnych mediów. Pod koniec września z ekranów telewizyjnych Ukrainy zniknął kanał „UA: Perszyj”. Pozwolono mu jeszcze we wrześniu transmitować się nie w cyfrowym, a w analogowym nadawaniu, chociaż na Ukrainie, oprócz kilku przygranicznych z Rosją obwodów, od 1 września nadawanie analogowe wyłączono, ponieważ przeszli na cyfrowe. Ale okazało się, że kanał nie ma środków ani na analogowe, ani na cyfrowe nadawanie. Na sytuację natychmiast zareagowali przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego: w szczególności Narodowy Związek Dziennikarzy Ukrainy, Centrum Demokracji i Rządów Prawa, organizacje społeczne „Instytut Masowej Informacji”, „Detektor mediów”, „Hromadske Radio”, inne organizacje pozarządowe związane z działalnością mediów. W przyjętym przez nie oświadczeniu znajduje się żądanie natychmiastowego włączenia nadawania kanału.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
