Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Język ukraiński — państwowy

Слово Просвіти, №44 за 2020 рік

Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka jest oficjalnie obchodzony na Ukrainie od 9 listopada 1997 roku dzięki inicjatywie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Państwo i język. Jednolity wspólny język konsoliduje społeczeństwo, sprzyja jego politycznemu, kulturalnemu i gospodarczemu rozwojowi. Jednolity język w państwie to nie kaprys jakiejś grupy ludności, a potężny cywilizacyjny instrument intelektualnego postępu całego społeczeństwa. Rozumiały to i rozumieją państwa, które wyszły na czołowe pozycje na świecie. We Francji pod koniec XVIII wieku „jeszcze całe sześć milionów Francuzów (z 25 milionów) nie znało języka francuskiego i mniej więcej tyle samo nie mogło prowadzić spójnej rozmowy (do tej liczby wchodziło 4—5 milionów nie-Francuzów)”, czyli połowa ludności nie władała językiem swojego kraju. W departamentach przygranicznych ludność rozmawiała w językach niemieckim, włoskim lub hiszpańskim, w zależności od departamentu (Doza A. Istorija francuzskogo jazyka. Pier. s franc. — M.: Izd-wo inostr. lit., 1956. — S. 434). Ale dzięki konsekwentnej polityce językowej państwa język francuski w ciągu XIX wieku utwierdził się jako jedyny na całym terytorium państwa i we wszystkich sferach życia społecznego. Skutki — konsolidacja społeczeństwa oraz duchowy i gospodarczy wzrost Francji, jej wysokie osiągnięcia w nauce, kulturze i, ostatecznie, w gospodarce. I teraz, jak wiadomo, państwo francuskie nie jest obojętne na problemy językowe: w ustawie o używaniu języka francuskiego, przyjętej przez Zgromadzenie Narodowe i Senat Francji 4 sierpnia 1994 roku, nie tylko ogłoszono, że „język francuski jako państwowy, zgodnie z Konstytucją, jest ważną częścią składową odrębności i dziedzictwa narodowego Francji”, ale także ustanowiono surowe sankcje za ignorowanie go na terytorium państwa. Kiedy Włochy w 1861 roku uzyskały niepodległość, język włoski ledwo wegetował: z ponad 25 mln ludności Włoch tylko 600 tys. (mniej niż 2,5%) władało językiem włoskim, reszta rozmawiała po niemiecku, francusku, dialektami. Przy czym z tych 600 tys. przeważająca większość — 400 tys. — była skoncentrowana w Toskanii, i tylko 70 tys. — w stolicy kraju Rzymie. „Włochy stworzono, teraz trzeba stworzyć Włochów”, — wyciąga wniosek jeden z przywódców walki narodowowyzwoleńczej. I na polecenie włoskiego rządu znany pisarz Alessandro Manzoni opracowuje program utwierdzenia języka włoskiego wśród ludności Włoch. „W ślad za jednością zarządu, sił zbrojnych i praw jedność języka w największym stopniu sprzyja temu, aby uczynić jedność narodu odczuwalną, trwałą i dobroczynną”, — pisał A. Manzoni (Kasatkin A.A. Oczerki istorii litieraturnogo italjanskogo jazyka XV-XX ww. — Leningrad: Izd-wo LGU, 1976. — S. 129-130). Wdrożenie tego programu dało możliwość skonsolidowania ludności Włoch w jedno dynamiczne włoskie społeczeństwo, które teraz odgrywa nie ostatnią rolę na świecie. Feudalnie rozdrobnione Niemcy zaczęły nabierać potęgi, kiedy, zjednoczywszy się w jedno imperium, nad wielością niemieckich dialektów postawiły jednolity język, opracowany przez Marcina Lutra w jego przekładzie Biblii. Jak pisał niemiecki filozof końca XVIII — początku XIX wieku Johann Gottlieb Fichte, „ci, którzy komunikują się w jednym języku, są powiązani ze sobą wielością niewidzialnych nici samą naturą, na długo przed jakąkolwiek ludzką sztuką; oni rozumieją się nawzajem i są zdolni osiągać jeszcze jaśniejsze wzajemne zrozumienie, oni mają być razem i ze swojej natury są jedną niepodzielną całością”. Kiedy zjednoczyciel Niemiec Otto von Bismarck mówił, że „wojny wygrywają nie generałowie, wojny wygrywają szkolni nauczyciele i proboszczowie”, to bez wątpienia miał na myśli także to, że właśnie te kategorie ludzi utwierdzały jednolity literacki język niemiecki w zjednoczonych Niemczech. Żydzi odrodzenie utraconego prawie dwa tysiące lat temu własnego państwa ściśle powiązali z odrodzeniem swojego dawnego języka hebrajskiego. Do nauki hebrajskiego stworzono sieć kursów dziennych i wieczorowych, wydawano odpowiednią literaturę, specjalne gazety. W nauce hebrajskiego pomagała też armia: młodzi ludzie, którzy nie zdążyli dobrze opanować go przed mobilizacją, przechodzili 180-godzinny kurs nauki języka podczas służby wojskowej (Iwrit — jazyk wozrożdjennyj.// Sbornik statiej. — Ijerusalim: Biblioteka Alija, 1990. — S. 62—63). Dzisiaj w Izraelu prawdopodobnie nie ma takiego człowieka, który nie władałby hebrajskim, choć ten język jeszcze pół wieku temu był martwy. I dzięki temu, a nie tylko swoim kapitałom i religii, Izrael stał się znaczącą potęgą świata. I jeszcze jeden wymowny przykład, jak wysokouprzemysłowiony kraj, istnieniu języka którego absolutnie nic nie zagraża, odnosi się do tego bodaj największego narodowego bogactwa. „Prawdopodobnie, — pisze badacz, — w żadnym z rozwiniętych krajów kapitalistycznych rząd nie poświęca kwestiom językowym tak wielkiej uwagi, jak w Japonii” (Alpatow W.M. Japonija: Jazyk i obszczestwo. — M.: Nauka, 1988. — S. 95). Tutaj dla zapewnienia wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka japońskiego stworzono cały szereg instytucji państwowych, najważniejsze z których to Państwowy Instytut Języka Japońskiego, podległy ministerstwu edukacji, oraz Instytut Kultury Radia i Telewizji, należący do państwowej kompanii radiowo-telewizyjnej. Są one obdarzone prawami ustawodawczymi w zakresie określania norm językowych w granicach swojej sfery, prowadzą stałe monitorowanie pojawiania się nowych słów i wydają ich rejestry. Sporządzono listy „istnienia językowego” typowego urzędnika, typowej gospodyni domowej itp. Państwo utwierdza jednolity język w kraju, dba o jego normalne funkcjonowanie we wszystkich sferach życia społecznego i, co za tym idzie, o naturalny rozwój go zgodnie z potrzebami społeczeństwa. Zakończenie na str. 2. ILKO KOŁODIJ. SERHIJ MAHERA

с. 2 · сторінка оригіналу ↗

Zakończenie. Pocz. na str. 1. Język ukraiński na przestrzeni wieków. Jedyny język na terytorium Ukrainy kształtował się przez wieki. Do tego naszych przodków zmuszały zagrożenia zewnętrzne: Goci w II—IV wieku (powstał Związek Antów), najazdy Awarów (zaczęło formować się państwo z centrum w Kijowie). Jednak językowa konsolidacja Ukraińców w dawnej Rusi-Ukrainie została przerwana najazdem mongolsko-tatarskim w 1240 roku. Jak mawiał znany rosyjski historyk W. J. Kluczewski, cytowany przez N. Połońską-Wasylenko w jej „Historii Ukrainy” (t. I): „Wyobraźcie sobie, że Kijów nie zostałby zdobyty i zniszczony przez Tatarów… Kijów pozostałby stolicą pierwszego wielkiego państwa ruskiego… Językiem urzędowym stałaby się nie mieszanka języka starosłowiańskiego i fińskiego, a słowiańsko-ukraiński”. Język ukraiński, a dokładniej — gwara szlachty wołyńskiej, był językiem państwowym w Wielkim Księstwie Litewskim w XIV—XVI wieku: „W tym języku pisano w kancelariach akty urzędowe, sądzono w sądach, był on nawet językiem domowym niektórych książąt litewskich, w nim też napisany jest zbiór ówczesnych postanowień prawnych, tzw. Statut Litewski z 1529 roku” (Ohijenko Iwan. Historia ukraińskiego języka literackiego. — Kijów, 2001. — S. 136). Konsolidacja ukraińskich dialektów w jednolity język narodowy odbywała się na Siczy Zaporoskiej, dokąd schodzili się mężczyźni, przeważnie młodzi, ze wszystkich ziem ukraińskich, razem żyli, razem walczyli (zob.: Juszczak Iwan. Formowanie współczesnego ukraińskiego języka literackiego. // Dywosłowo. — 2011. — nr 2. — S. 32—35). Język kozacki podchwycili potomkowie Kozaków Iwan Kotlarewski i Taras Szewczenko (nawiasem mówiąc, pradziad Tarasa Szewczenki, Andrij, był pisarzem koszowym na Siczy Zaporoskiej). Taras Szewczenko, który niemal całe swoje świadome życie nie z własnej woli spędził poza Ukrainą, na propozycję pisania w języku rosyjskim odpowiedział: „Ciepły kożuch, tylko szkoda — nie na mnie szyty”. Panas Myrny w wieku 16 lat zaczął prowadzić dziennik w języku rosyjskim i nagle trzeciego dnia opamiętał się: „Jakie nieszczęście dla Ukrainy, tej biednej wdowy; naród stłamszony, wychowanie w języku ojczystym zakazane… Czy nie zacząć pisać dziennika w języku ukraińskim? Od jutra rzucam moskiewski i biorę się za swój”. I rzeczywiście, następnego dnia w dzienniku zapisuje już w języku ojczystym: „Ja tylko wiem, że jestem głupcem, i to wielkim, że nie uczyłem się naszego języka. Prawda, mam wielką nadzieję, mam dopiero 16 lat…”. Utalentowana ukraińska poetka i nieustraszona patriotka Ołena Teliha, którą niemieccy faszyści rozstrzelali w 1942 roku w Babim Jarze, urodziła się pod Moskwą w rosyjskojęzycznej ukraińskiej rodzinie, mieszkała w Petersburgu, wychowywała się w rosyjskim duchu imperialnym. Ówczesną siebie opisała później tak: „Wyobraźcie sobie wielkomocarstwowego, petersburskiego, imperialnego szowinistę, który od pierwszych lat dziecięcych przywykł patrzeć na całą przestrzeń na wschód, zachód i południe od Petersburga jak na swoją kieszonkową własność. I którego nie obchodzą ani te żywe istoty, które tę przestrzeń wypełniają, ani te życiowe interesy, które w tej przestrzeni istnieją”. I oto na emigracji, w Pradze, ona (nie miała jeszcze 20 lat) zetknęła się z krzyczącą niesprawiedliwością narodową. „Byłam wtedy w towarzystwie błyskotliwych kawalerów, siedzieliśmy przy stoliku i piliśmy wino — wspominała Ołena Teliha bankiet urządzony na emigracji przez komitet rosyjskich monarchistów. — Nie wiadomo kto i nie wiadomo z jakiego powodu zaczął mówić o naszym języku ze wszystkimi znanymi „żelaziaku na puziaku”, „psi język”, „mordopisnia”… Wszyscy z tego rżeli… A ja nagle poczułam w sobie ostry protest. We mnie bardzo szybko narastało oburzenie. Sama nie wiedziałam dlaczego. I nie wytrzymałam tego napięcia, w jednej chwili wstałam, uderzyłam pięścią w stół i oburzona krzyknęłam: „Jesteście chamami! Ten psi język — to mój język! Język mojego ojca i mojej matki! I ja was więcej nie chcę znać!..” Od tego czasu zaczęłam, jak Ilja Muromiec, który trzydzieści trzy lata nie mówił, mówić tylko w języku ukraińskim”. Gdyby Ołena Teliha pozostała poza językiem ojczystym, językiem swojego rodu i narodu, to raczej nie rozkwitłby jej nieprzeciętny talent poetycki i raczej nie oddałaby swojego życia za Ukrainę. Język ukraiński w Imperium Rosyjskim był zakazany. Ukraina po 1921 roku, po próbach wyzwolenia się, przez całe 70 lat była ponownie okupowana przez Rosję. W tak zwanym Związku Radzieckim Ukraina znajdowała się w położeniu kolonii — kwestie jej życia politycznego, gospodarki, kultury w całości, aż do najmniejszych przejawów życiowej aktywności, były podporządkowane Moskwie poprzez ustanowionych przez nią urzędników, przeważnie obcokrajowców, nie mówiąc już o strukturach siłowych. Rosja na Ukrainie wyraźnie prowadziła politykę kolonialną: planowo wyniszczała ukraińską inteligencję, myślących chłopów — tak zwanych kułaków i w ogóle chłopów jako nosicieli ukraińskiej odrębności (miasta były zasiedlone przeważnie obcokrajowcami), urządzając straszne hołodomory w latach 1921-1923, 1932-1933, 1946-1947, spychała na margines kulturę ukraińską, prześladowała ukraińskie zwyczaje, siłą narzucała język rosyjski, na wszelkie sposoby utwierdzała wyższość Rosjan. Zatem nie ma nic nienaturalnego w dążeniu Ukraińców do posiadania własnego państwa i swobodnego rozwijania w nim ojczystej, pielęgnowanej przez przodków kultury, zwyczajów i języka. Po II wojnie światowej świat zaczął się zmieniać. Ludzie i narody zaczęły ostrzej odczuwać swoją tożsamość. O równouprawnieniu wszystkich ludzi i narodów zaczęły mówić organy międzynarodowe. „Wszystkie narody mają prawo do samostanowienia. Na mocy tego prawa swobodnie ustalają swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny” — zapisano w artykule 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 roku i ratyfikowanego przez Ukrainę 19 października 1973 roku. W artykule 5 Deklaracji o prawie do rozwoju, przyjętej rezolucją 41/128 przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 4 grudnia 1986 roku, stawia się jednoznaczne żądanie: „Państwa powinny podejmować zdecydowane kroki, skierowane na likwidację masowych i rażących naruszeń praw człowieka, narodów i osób, spowodowanych takimi sytuacjami, które są następstwem apartheidu, wszelkich form rasizmu i dyskryminacji rasowej, kolonializmu, obcego panowania i okupacji, obcej ingerencji i zagrożenia dla suwerenności narodowej, jedności narodowej i integralności terytorialnej oraz odmowy uznania podstawowego prawa narodów do samostanowienia”. Dotyczyło to w pełni i dotyczy Ukrainy — kolonii Imperium Rosyjskiego o zmienionej nazwie. Ale skorzystać z tego prawa, przebywając za „żelazną kurtyną” w atmosferze prześladowań i terroru, nie było łatwo. Dlatego na Ukrainie jakikolwiek postęp odbywał się ciężko, z opóźnieniem i często w sposób wypaczony. 28 października 1989 roku przyjęto półkolonialną ustawę „O językach w Ukraińskiej SRR”, opracowano też program jej realizacji, który nie został wykonany nawet w połowie. 16 lipca 1990 roku Rada Najwyższa jeszcze Ukraińskiej SRR przyjęła Deklarację o suwerenności państwowej Ukrainy, gdzie określiła zadania państwa wobec narodu, dla którego to państwo istnieje: „Ukraińska SRR zapewnia narodowo-kulturowe odrodzenie narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej i tradycji, cech narodowo-etnograficznych, funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego”. Nieprzypadkowo użyto tu słowa „odrodzenie”: odradza się to, co było zaniedbane lub zniszczone. Właśnie w tym celu należało przywrócić państwowość Ukrainy. Ukraina stała się niepodległa. Ale zarządzać nią, rozporządzać w niej pozostała stara kolonialna administracja. Dlatego nawet konstytucję kraju przyjęto dopiero po pięciu latach od ogłoszenia niepodległości. W Konstytucji (Ustawie Zasadniczej) Ukrainy, przyjętej przez Radę Najwyższą Ukrainy 28 czerwca 1996 roku, w artykule 10 zapisano: „Językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński. Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy”. Na całym terytorium, ponieważ Ukraina jest państwem unitarnym. Oficjalną wykładnię części pierwszej artykułu 10 dał Sąd Konstytucyjny w orzeczeniu nr 10-rp/99 z 14.12.99: „Postanowienie części pierwszej artykułu 10 Konstytucji Ukrainy, według którego „językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński”, należy rozumieć tak, że język ukraiński jako państwowy jest obowiązkowym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego (język aktów, pracy, kancelarii, dokumentacji itp.), a także w innych publicznych sferach życia społecznego, które określa ustawa”. Urzędnicy państwowi wszystkich szczebli muszą służyć interesom całego społeczeństwa, a nie swoim własnym. Jednak nie wystarczy, aby w Konstytucji był zapis o państwowości języka, to postanowienie powinno być poparte określonymi środkami, konkretnymi działaniami. Ustawa w wykonaniu drugiej części artykułu 10 Konstytucji Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” z dużym opóźnieniem (po 13 latach) została przyjęta przez Radę Najwyższą Ukrainy 25 kwietnia 2019 roku i weszła w życie 16 lipca 2019 roku. W niej w punkcie 7 artykułu 1 zaznaczono zgodnie z orzeczeniem Sądu Konstytucyjnego nr 10-rp/99 z 14.12.99: „Status języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego przewiduje obowiązkowość jego używania na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego, a także w innych publicznych sferach życia społecznego, które są określone niniejszą ustawą”. Tymczasem jej wykonanie, zamiast wzmacniać ukraińską państwowość, jest często na różne sposoby hamowane dla prywatnych interesów mniejszości narodowych, w szczególności tych, które jeszcze za czasów carskich i później przysyłano na Ukrainę, według słów carycy Katarzyny II, „dla zrusyfikowania kraju”. Taras Szewczenko trafnie powiedział o kolonialnym najeździe obcych na Ukrainę: „Bękarty Katarzyny szarańczą osiedli”. Czasem słychać zarzuty, jakoby ustawa „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” naruszała prawa człowieka. Jednak ani w tej ustawie, ani w innych aktach prawnych na Ukrainie nie ma takich zapisów, które regulowałyby osobiste kontakty ludzi. Przeciwnie, w ustawie „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” w punkcie 2 artykułu 2 zastrzeżono: „Działanie niniejszej ustawy nie rozciąga się na sferę prywatnego porozumiewania się oraz sprawowania obrzędów religijnych”. Człowiek w rodzinie, z przyjaciółmi, ze znajomymi, ze współplemieńcami może porozumiewać się zarówno językiem ojczystym, jak i każdym innym językiem, który rozumieją. To sprawa prywatna. Jednak człowiek należący do mniejszości narodowej nie może, nie ma moralnego prawa wymagać zrozumienia swojego języka od ludzi, dla których językiem ojczystym jest inny język, inny język komunikacji. Dlatego w punkcie 1 artykułu 3 ustawy jednym z jej zadań przewidziano „umocnienie języka ukraińskiego jako języka komunikacji międzyetnicznej na Ukrainie”. W państwie nie ma i nie może być uprzywilejowanych mniejszości narodowych. W jednym państwie jednakowo akceptowalnym dla wszystkich jego obywateli może być tylko jeden język i takim językiem naturalnie jest język państwowy, język absolutnej większości populacji — czy to we Francji, czy w Rosji, czy na Ukrainie. Czy można sobie wyobrazić, aby we Francji językiem komunikacji międzyetnicznej był niemiecki, albo w Rosji — baszkirski? W państwie Związek Radziecki takim językiem był rosyjski — język narodu dominującego, i wszyscy mimowolnie musieli go znać, niezależnie od tego, jakiej narodowości była osoba. W przeciwnym razie człowiek w wielu przypadkach był bezradny i pozbawiony praw. Nieprzypadkowo jednym z warunków uzyskania przez człowieka obywatelstwa (zarówno na Ukrainie, jak i poza nią) jest znajomość języka kraju zamieszkania (oprócz tego także historii i konstytucji). I nie ma w tym najmniejszego naruszenia praw człowieka, a wręcz przeciwnie. Dlatego w punkcie 1 artykułu 6 powiedziano w obronie praw człowieka: „Każdy obywatel Ukrainy jest zobowiązany do władania językiem państwowym”. W przeciwnym razie człowiek, który nie zna języka społeczeństwa, w którym żyje, wypada z życia społecznego. Aby człowiek mógł być pełnoprawny, w państwie stworzono warunki do opanowania języka państwowego. W punkcie 2 artykułu 6 zaznaczono: „Państwo zapewnia każdemu obywatelowi Ukrainy możliwości opanowania języka państwowego poprzez system placówek przedszkolnych, pełnego ogólnego średniego, pozaszkolnego, zawodowego (zawodowo-technicznego), specjalistycznego przedwyższego, wyższego kształcenia, kształcenia dorosłych, a także poprzez wspieranie kształcenia nieformalnego i informalnego, skierowanego na naukę języka państwowego”. Dlatego językiem edukacji bez zastrzeżeń musi być język państwowy. Kto to ignoruje, ignoruje państwo, w którym żyje. W końcu znajomość jeszcze jednego języka, oprócz ojczystego, jeszcze nikomu nie zaszkodziła, tak jak w ogóle znajomość języków. Chyba że człowiek jest już na tyle tępy, że nie jest w stanie tego dokonać. Również w zaleceniach haskich dotyczących praw mniejszości narodowych do edukacji, przyję-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин