Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Pamięć drzew Chreszczatyka

Слово Просвіти, №45 за 2012 рік

Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. Zdjęcia autora. Każdej jesieni przed kijowianami starszego pokolenia nieubłaganie wypływają wspomnienia: najpierw o wrześniu 1941 roku, kiedy rodzinny Kijów oddano wojskom nazistowskim, a potem — o listopadzie 1943 roku, kiedy nas wyzwolono. Nie wszystkich to jakoś porusza czy interesuje, jednak autor tych słów od 1970 roku występuje w periodykach, radiu i telewizji — wspominając, przypominając, z czasem coraz bardziej rozmyślając o minionych nieszczęściach. A także — wypełniając niepisany testament starszego brata — zasłużonego artysty Ukrainy Heorhija Małakowa (1928—1979). On, starszy o dziesięć lat, przeżył tamte czasy nieporównanie bardziej świadomie, nie raz narażając się na śmiertelne niebezpieczeństwo, a potem uwiecznił przeżyte najpierw w rysunkach albumu autobiograficznego, a po latach — w seriach linorytów, które stały się już podręcznikowymi. Oto i w tym roku w nowej ekspozycji Muzeum Historii Kijowa, niedawno odnowionej na pamiętny dla starych kijowian dzień 6 listopada, można zobaczyć dwa linoryty Heorhija Małakowa na ten temat. Minęły lata, dziesięciolecia i już nazywają go artystycznym kronikarzem Kijowa czasów minionej wojny. A my kontynuujemy badanie tematu. Powodem do niniejszego artykułu dla czytelników „Słowa Proświty” posłużyły dwie archiwalne fotografie, na których widać… drzewa — te same, które już samotnie dożywają swoich dni przy trzech starych budynkach administracyjnych na początku Chreszczatyka. Za każdym razem, przechodząc obok nich — czy to idąc do pracy w „Ukraińskim Domu”, czy to do redakcji „Słowa Proświty”, w myślach witam się z dwoma potężnymi wiązami. Są warte szacunku zarówno za wiek, jak i za to, że przez długie życie na głównej ulicy stolicy widziały wszystko, co się tam działo. Gdybyż tylko mogły jeszcze mówić… Wpatrzcie się w te fotografie z Chreszczatyka. Na jednej widzimy sznur niemieckich krytych ciężarówek pod budynkami nr 3, 5, 7 — po lewej stronie, a po prawej — też sznur, ale już młodziutkich drzewek, które ciągną się wzdłuż krawężnika. Ludzi nie widać — nic dziwnego: to wrzesień 1941 roku, w tyle płonie Chreszczatyk. Zaczęli go wysadzać i podpalać radzieccy podziemni działacze w piątym dniu okupacji, aby, zgodnie ze stalinowską wytyczną, „nasza ziemia płonęła pod nogami faszystowskich okupantów”. Pomiędzy drzewkami widać tak zwany „tytoniowy” kiosk — jeden z tych, które ustawiono przed wojną w centrum Kijowa. Wykonano je w formie i stylu ukraińskiego baroku według projektów znanych architektów, na wzór architektury budynku Połtawskiego Ziemstwa, wprowadzonej na początku XX wieku przez Wasyla Kryczewskiego. Dzisiaj odnosi się wrażenie, że pod koniec politycznie surowych lat 30. Ukrainę i ukrainikę władza radziecka, jakkolwiek dziwnie by to brzmiało, szanowała bardziej niż obecni władczy obcy w niezależnej od Ukraińców Ukrainie… Po prawej stronie na zdjęciu widzimy budynki nr 6, 8 oraz 10 — one i teraz szlachetnie zdobią Chreszczatyk. Młode, „radzieckiego” sadzenia drzewka wtedy ledwo zasłaniały pierwsze piętro. Na innym zdjęciu, datowanym na początek listopada 1943 roku, — to samo miejsce i te same drzewa, prawda — na drugim planie (z przodu i po lewej — nieparzysta strona Chreszczatyka). Za nimi wznoszą się sześciopiętrowe reprezentacyjne fasady byłych, jeszcze przedrewolucyjnych banków. Budynki nr 6, 8 oraz 10 stoją do dziś. Reszty nie widać za mgłą i dymem od pożarów, bo opuszczając Kijów, nazistowscy najeźdźcy tak samo uciekli się do taktyki „spalonej ziemi”. Wtedy w pobliżu obecnego Placu Europejskiego spłonęły: budynek obecnej Narodowej Parlamentarnej Biblioteki Ukrainy, przedwojenny Dom Obrony (Chreszczatyk, 1), sąsiedni nr 3, nad nimi, na górze — były Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien (przed wojną — NKWD), ładne byłe dochodowe budynki mieszkalne na Kostiolnej i tak dalej. Więc to stamtąd dym. Po wojnie wszystko, oprócz nr 1 i 3, odbudowano. A współczesny przechodzień w tym miejscu Chreszczatyka nie tyle patrzy na te fasady i na ładne kijowskie dziewczyny, co pilnuje, żeby nie trafić przypadkiem pod koła „wypasionej” bryki, której wolno wszystko, także na chodnikach. Tym bardziej nie każdy zwróci uwagę na jakieś dziwne rozmieszczenie żeliwnych ażurowych pokryw w tych miejscach, gdzie rosną lub rosły drzewa. I dlaczego właśnie tutaj, przy byłym budynku trustów na Chreszczatyku 6 oraz zejściu do przejścia podziemnego, te drzewa stoją w dwóch rzędach — dwa stare wiązy i młode? Obecnie to zagadka dla nowych pokoleń kijowian… Chreszczatyk płonie. 1941 r. Więc zajrzyjmy w przeszłość. Zaraz po wyzwoleniu Kijowa jesienią 1943 roku radziecka propaganda podniosła hałas o „barbarzyństwie niemiecko-faszystowskich okupantów” — zniszczeniu Chreszczatyka. Już 8 listopada „Prawda” donosiła (dla dokładności podamy w języku oryginału): „Zahwatiw Kijew, niemcy naczały metodiczeski umierszczwliat jego. Snaчала był razruszen Kreszczatik…” Tego samego listopada na ekrany radzieckich kin wszedł kolejny numer (nr 70—71) „Sojuzkinożurnału”, który wtedy wyświetlano przed rozpoczęciem każdego seansu. W kadrach — płonący Kijów, płonący Chreszczatyk — owe nr 1, 3. W efekcie w świadomości wszystkich, którzy byli za linią frontu działającej Armii Czerwonej, na radzieckim tyłach, mocno zapadło: zniszczenie Chreszczatyka to dzieło rąk faszystowskich najeźdźców. I tylko niewielu kijowian — tych, którzy przeżyli nazistowską okupację i wszystko widzieli na własne oczy (a takich była tylko piąta część przedwojennych kijowian), pozostało prawdziwymi nosicielami pamięci historycznej. Ale „prawdziwi radzieccy patrioci” — frontowcy i ewakuowani do ich opinii, do ich świadectw i wspomnień odnosili się z niedowierzaniem, a nawet podejrzeniem. Zacięcie wierzyli oficjałom. W każdym razie, jak można operować i mani- Chreszczatyk. 1943 r. o tym, jak manipulować opinią publiczną, wiedzą już nawet nastolatki, bo to samo dzieje się na ich oczach w już niezależnej, powtórzmy, od Ukraińców Ukrainie. Jeśli w Kijowie mogli wybrać mera z kosmosu, nie ma się co dziwić. Nowoczesne technologie pozwalają „wybrać” wszystkich, którzy bardzo tego chcą. Władza może wszystko. Wiosną 1944 roku rozpoczęto masowe prace przy oczyszczaniu Chreszczatyku z ruin. Ogłoszono ogólnozwiązkowy konkurs na najlepszy projekt odbudowy i rekonstrukcji centrum stolicy Ukrainy. Zaczęło się od wytyczenia w terenie nowych „czerwonych linii”: Chreszczatyk stał się dwukrotnie szerszy — do 100 metrów — kosztem lewej, nieparzystej strony, która najbardziej ucierpiała od wybuchów i pożarów. W rezultacie dwa dawne niepozorne oficyny niedaleko placu Besarabskiego znalazły się na nowej linii zabudowy. Szersze stały się też chodniki, wszak w tamtych czasach, jeszcze według starego, przedrewolucyjnego miejskiego zwyczaju, kijowianie lubili wieczorami spacerować Chreszczatykiem, przechadzać się, witać ze znajomymi, zajadać lodami i wodą gazowaną (kawa wtedy, w powojennych latach, jeszcze nie weszła w modę i nie stała się tak naglącą i niezbędną, jak teraz, potrzebą). Wzdłuż nowych chodników ustawiono nowe, pretensjonalnie monumentalne latarnie, przy czym co druga ma po obu stronach postumentu z szarego granitu tak samo polerowane siedzisko dla wygody przechodniów. Wtedy też na ulicy posadzono młode lipy, a między nimi urządzono rabaty, na których pod koniec lata płonęły czerwone pacioreczniki. Każdy rząd lip przed latarniami flankowały drzewka jarzębiny. Pod koniec jesieni, przed zimą, kiedy drzewka jarzębiny zrzucały liście i uginały się od kiści jaskrawopomarańczowych jagód, zlatywały się tu stadka jemiołuszek, objadając owoce i świergocząc. Ale nie ma już tych lip i tej jarzębiny, a jemiołuszki wzięły się za jemiołę, którą lubią, od której zresztą mają swoją nazwę i roznoszą po drzewach zarazę. Pewnie Rosjanie nie są tak spostrzegawczy, bo nazywają te ptaki swiristiel. Zatem do 2004 roku starą linię zabudowy nieparzystej strony Chreszczatyku, a co za tym idzie i dawną szerokość ulicy, jeszcze można było sobie wyobrazić za fasadą budynku nr 5. Ale zburzono go dla ambitnego projektu nowego wieżowca, chociaż obecna wyrwa nawet nie fachowcowi od urbanistyki i architektury jasno pokazuje: zróbcie po prostu wstawkę tej samej wysokości — o, nawet zwisające gzymsy prawego skrzydła hotelu „Dniepr” i lewego szczytu dawnej Ukrkoopspiłki proszą się, by je połączyć! Ależ niepohamowana chęć zysku już i tak zamożnych osób chce po raz kolejny wziąć górę nad architektoniczną estetyką i zdrowym rozsądkiem miejskich tradycji. Tak więc, kiedy według nowego projektu poszerzano chodniki także prawej, parzystej strony Chreszczatyku (o cztery metry), nowe młode drzewka posadzono już przy nowym krawężniku, a starym roślinom pozwolono żyć dalej. W tamtych czasach kijowianie, natchnieni powojennym duchem odrodzenia i drewlańskimi genami, ubóstwiali drzewa, kłaniali się im, jak Hindusi krowom. Teraz tylko to miejsce na Chreszczatyku i para długowiecznych wiązów przypomina o starym schemacie planistycznym Chreszczatyku. Przypomina tym, którzy uważają się za Kijowian, niezależnie od stołecznego zameldowania. Przez te siedemdziesiąt lat wiązy wyrosły już na wysokość czterech pięter sąsiednich budynków. I wy, szanowny czytelniku, przechodząc Chreszczatykiem, dotknijcie pni tych poważnych wiązów — drzewa też dają natchnienie do dobrych uczynków. Przypomnijcie sobie: niemal w każdej wsi, gdzie rośnie drzewo-patriarcha, z nim nieodmiennie wiąże się imiona bohaterów narodowych — ileż na Ukrainie jest dębów i lip, jeśli nie Żeleźniaka czy Honty, to Szewczenki na pewno. A kijowscy przewodnicy — zapaleni twórcy miejskich legend — jeszcze nadadzą i tym drzewom trafne imiona. Szanujmy się!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин