Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Kozacka twierdza odkrywa tajemnice

Слово Просвіти, №46 за 2012 рік

Odkrycie przez archeologów kozackiej twierdzy Kalmius w samym centrum Mariupola można nazwać prawdziwą sensacją. Pomimo licznych potwierdzeń dokumentalnych istnienia na obszarze nadazowskim kozackiego posterunku, który był centrum Palanki Kalmiuskiej Wolności Wojska Zaporoskiego Niżowego, jednej z jego jednostek administracyjno-terytorialnych (zajmowała niemal cały współczesny obwód doniecki), wielu oponentów, wbrew nawet badaniom Dmytra Jawornyckiego, odnosiło się z nieufnością, a nawet negowało kozacką kartę historii regionu. Nic więc dziwnego, że i dziś miasto nie ma jednolitego zdania co do swojej historii i daty założenia. Znak pamiątkowy ku czci 500-lecia Ukraińskiego Kozactwa w Mariupolu. Switłana CZORNA, Kijów—Mariupol—Kijów. Zdjęcia autora. Co ma do tego Katarzyna? Według oficjalnej wersji Mariupol założył gubernator guberni azowskiej Czertkow w 1778 roku. Data ta została określona jeszcze w czasach sowieckich Ukazem Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy z 3 września 1978 roku o odznaczeniu Żdanowa (ówczesna nazwa Mariupola) Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy z okazji 200-lecia miasta. Popularna jest też wersja o założeniu miasta przez Greków, których Katarzyna II przesiedliła na obszar nadazowski z Krymu. Wiadomo, że ponad dwa tysiące przesiedleńców metropolita Ignacy w porozumieniu z imperatorową przyprowadził do Pawłowska, na brzeg Morza Azowskiego, pod koniec lipca 1780 roku. Dokumenty świadczą, że pierwszy dziękczynny molebien Ignacy z wiernymi odprawili… w kozackiej cerkwi, a ludzie szybko rozlokowali się, między innymi w kamiennych domach, które należały do Kozaków. Na prośbę przesiedleńców Pawłowsk przemianowano na Mariupol. Sama zaś miejscowość, nazwana na cześć carewicza Pawła Pietrowicza, nazywała się Pawłowskiem tylko półtora roku. A wcześniej, czyli do zniszczenia przez Katarzynę Siczy Zaporoskiej — Kalmiusem. Ale czym był ten Kalmius — kozacką twierdzą, słobodą czy posterunkiem? Przez tysiąclecia układając historyczną mozaikę regionu, czas i ludzie zmieszali jej fragmenty, coś przypadkiem zgubili, coś, jak niepotrzebny przedmiot, świadomie wyrzucili. Znaleziska z epoki kozackiej, neolitu, późniejszych kultur, ślady Chazarów, Złotej Ordy, odkryte przez archeologów Muzeum Krajoznawczego w Mariupolu, pomogą odnowić nieprzemijające karty historii i napisać pełną, a co najważniejsze — prawdziwą kronikę zasiedlenia i rozwoju regionu. Na przylądku nad Kalmiusem. Przylądek, gdzie stała kiedyś kozacka twierdza, wznosi się nad Kalmiusem. Kiedyś tędy do Morza Azowskiego z Chortycy spływały kozackie czajki, a być może i książęce łodzie płynęły na Bizancjum. Stąd otwierała się daleka przestrzeń, na wiele kilometrów widać było morze, z drugiej, łagodnej strony, przeglądał się bezkresny step. Lepszego miejsca do obserwacji krymskich Tatarów i ord nogajskich, które nieustannie pustoszyły ukraińskie ziemie, nie można było znaleźć. Obecnie cały horyzont zasłania „Azowstal”, Kalmius wysechł… Zamuliły się też źródła kozackiej pamięci. Warto więc przypomnieć historię twierdzy Kalmius. Krajoznawca i członek Proświty z Mariupola Pawło Mazur uważa, że w pierwszej trzeciej XVI w. przy ujściu rzeki Kalmius powstało zaporoskie grodzisko Domacha. Na początku XVII w. na prawym brzegu została zbudowana twierdza, której przypisywano znaczenie strategiczne. W 1734 r. zaporoscy Kozacy wznieśli nowe umocnienie, a obok powstało osiedle. W tym samym roku całe terytorium Wojska Zaporoskiego zostało podzielone na osiem palanek. Pod względem liczby Kozaków Palanka Kalmiuska zajmowała czwarte miejsce. Ten fakt został odnotowany w oficjalnych dokumentach tamtego czasu. Kozacka twierdza, jak uważa krajoznawca, miała wymiary 150x150 metrów, była otoczona wałem ziemnym, przed którym od strony stepu wykopano głęboką fosę. Wewnątrz twierdzy znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, stajnie dla koni, stacjonarna cerkiew. Jeszcze w 1754 roku pułkownik palankowy Andrij Porochnia zawiadamia koszowego atamana Danyła Stefanowa o tym, że przygotowano wszystkie materiały budowlane do wzniesienia nowej cerkwi św. Mikołaja i dodaje, że obecna cerkiewka jest bardzo stara. Pamięć o pułkowniku zachowały nie tylko archiwa Kosza, ale i jego chutor w sąsiednim rejonie nowoazowskim, który do dziś nosi nazwę Porochnia. Są na mapie Doniecczyzny i inne wsie oraz miasta, które przypominają o kozackiej przeszłości regionu: Kozacke, Selydowe, od imienia kozaka Selyda, Kozacka przystań itp. A oto krajoznawca, autor znanej książki „Nadazowie — kolebka kozactwa” Mykoła Rudenko twierdzi, że już na początku XVII w. twierdza Kalmius odgrywała ważną rolę w okresie wypraw zaporoskich Kozaków przeciwko Tatarom i Turkom w 1615 i 1616 roku, kolejnych 1617, 1620, 1622 oraz 1630 roku. Przecież rzeka przez długi czas, jeśli główny szlak dnieprzański blokował wróg, zapewniała zapasowe wyjście z Chortycy do Morza Azowskiego, a potem Czarnego. Wszystkie te dane bezsprzecznie świadczą: na miejscu obecnego Mariupola stała kozacka twierdza, która miała liczny garnizon na czele z pułkownikiem (imiona pułkowników palankowych są znane: Porochnia Andrij, Us Marko, Czornyj Andrij, Jakymow Hryhorij, Jucha Sydir, Kyszynśkyj, Iwanow Andrij, Nahoj Pawło, Czuchraj Hryhorij, Werbyćkyj Andrij, Czornyj Kuźma, Harkusza Hryćko i inni). Więc był tu bynajmniej nie tymczasowy posterunek. Latem 1769 roku tatarskie i nogajskie ordy zburzyły twierdzę Kalmius, a w 1775, po zniszczeniu Siczy Zaporoskiej, przestała istnieć także Palanka Kalmiuska. A słoboda pozostała: żyła jak dawniej, chodziła na nabożeństwa do cerkwi św. Mikołaja, handlowała na jarmarkach, witała i żegnała czumaków, którzy przywozili chleb, a kupowali sól i rybę. Aż dopóki wszystkim mieszkańcom nie kazano przesiedlić się na ziemie dawnej Palanki Samarskiej. Ich domy i cerkiew zostały przekazane przesiedleńcom z Chanatu Krymskiego. Słoboda Kalmiuska zaczęła nazywać się Pawłowskiem. W Mariupolskim Muzeum Krajoznawczym znajduje się niewielka ekspozycja poświęcona epoce kozackiej. Pod szkłem znajduje się strzelba, miniaturowa armata do salutowania, kule armatnie, dwa pistolety, butelka z ciemnego szkła. Więcej artefaktów znajduje się zapewne w kolekcjach prywatnych, gdyż znaleziska z XVII wieku, poprzedniego czy następnego stulecia nie są tutaj taką rzadkością. Starsi ludzie opowiadali, że na terenie współczesnego miasta znajdowały się co najmniej dwa cmentarze kozackie: jeden niedaleko teatru dramatycznego, drugi w stronę dworca kolejowego. Teraz nie pozostał po nich żaden ślad, wszystko dawno zostało zabudowane kwartałami mieszkalnymi. Podczas budowy linii kolejowej i wieżowców znajdowano to kozackie fajki, to broń, a nawet garnek z monetami. Znaleziska trafiały się także na dawnym placu Bazarowym, obecnie placu Wyzwolenia, gdzie teraz stoi znak pamięci na cześć zaporoskich kozaków — sześcian z wizerunkiem pieczęci pałanki kalmiuskiej. Ekspedycja, której przewodził pracownik naukowy Donieckiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Wołodymyr Horbow, rozpoczęła wykopaliska w pobliżu placu, na samym skraju przylądka, na niewielkiej działce zarośniętej krzewami i drzewkami. Sezon 2010 roku trwał zaledwie pół miesiąca, ale zdążył uszczęśliwić badaczy pierwszymi ciekawymi znaleziskami nie tylko z epoki kozackiej, ale i neolitu. Jeszcze w 1930 roku, kiedy na brzegu Morza Azowskiego rozpoczęła się budowa „Azowstali”, odkryto nienaruszone cmentarzysko, datowane na V—IV tysiąclecie p.n.e. Cmentarzysko o długości 28 metrów i szerokości 2 metrów, w którym znajdowało się około 130 szkieletów pomalowanych ochrą, badał znany archeolog i historyk sztuki Mykoła Omelianowycz Makarenko. Kilka lat później trafił on pod sowiecki topór represji i został stracony za odmowę podpisania aktów o zniszczeniu Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach. Makarenko zdążył zbadać brzegi Kalmiusu oraz kilka kurhanów. W pobliżu cmentarzyska odkrył jedenaście zagłębień, które zidentyfikował jako pozostałości mieszkań.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин