Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
Ile jeszcze mamy cierpieć?
Слово Просвіти, №47 за 2010 рік
Listopad to dla Ukrainy czas pamięci, tragicznej i strasznej, ponieważ odsyła on do XX wieku, do czasów Hołodomoru, który zrównuje się z masowymi represjami wobec ukraińskiej inteligencji. I jeśli represje i egzekucje zniszczyły intelekt (instancję umysłową), to Hołodomor zniszczył ciało Ukrainy, świat ukraińskiego chłopstwa. Dlatego, zbliżając się do 24 listopada, coraz silniejsze stają się pogłosy tragedii w pamięci teraźniejszości, pojawia się coraz więcej projektów ukierunkowanych na utrwalanie pamięci narodowej i podważanie mitów o „absurdalności” Hołodomoru, stworzonych w ZSRR, w tym jako zaplanowanego masowego terroru na Ukrainie. Na przykład w Mohylance, dzięki wsparciu Instytutu Pamięci Narodowej, odbył się przedpremierowy pokaz nowego pełnometrażowego filmu dokumentalnego „Holodomor: Ukraine’s Genocide”, stworzonego w Hollywood ku pamięci zmarłych i dla żyjących oraz nienarodzonych. A w Wielkiej Brytanii w tym roku (w Cambridge) otwarto wystawę dzienników brytyjskiego dziennikarza Garета Jonesa, który jako jeden z pierwszych ujawnił prawdę o okropnościach Hołodomoru na Ukrainie w latach 30. XX wieku. W marcu 1933 roku Jones zdołał wyjechać na Ukrainę z Moskwy i opubli-
Margaret SIRIOL KOLLI, bratanica dziennikarza Garета Jonesa, który jako pierwszy w prasie zachodniej nazwał Hołodomor 1932–33 wynikiem stalinowskiego ludobójstwa
Ile jeszcze mamy cierpieć? Zima dobiega końca. Bardzo surowe zakazy wprowadzono w grudniu i to doprowadziło do tego, że staliśmy się bezradni i słabi. Grudzień, styczeń, luty, całe trzy miesiące cierpieliśmy, a teraz ogarnie nas śmiertelny głód, jeśli nikt nam nie pomoże. Zabrano nam chleb, a także wszystko, co nazywa się zbożem; różne rodzaje nasion, warzywa, wszystko zostało zebrane i zabrane przez Państwo. Wszystkie ziemniaki, mięso, jaja i produkty mleczne. Nie mamy nic! Boże, gdzie znaleźć nam ratunek, kto nas uratuje? Drogi ojcze, proszę, znajdź pomoc dla nieszczęsnego narodu. O bracia i siostry, niech Pan włoży te słowa w wasze ręce. Proszę, weźcie się za ręce, aby uratować się przed głodem. O, pomóżcie,
Proszę, pomóżcie, proszę, proszę! Wkrótce przestanę istnieć, wkrótce pochłonie mnie głodna śmierć, wkrótce umrę, o Słowo (Boże)! Wkrótce mnie zabiorą! O ojcze, pomóż nam! O, gdyby tylko mieć kawałek chleba, zawsze byłbym wdzięczny i wielbiłbym Pana na wieki. W wieczności weźmiemy się za ręce i podziękujemy Tobie. Tak pisała niemiecka chłopka z Kaukazu Północnego. Tylko jedna biedna dusza, która szukała ratunku podczas Wielkiego Głodu 1932–33. Według statystyk 10 milionów ludzi zmarło z głodu na Ukrainie i na Kaukazie. Hołodomor na Ukrainie został wywołany odbieraniem żywności i miał charakter etniczny. Kuban, Kaukaz Północny, a także etnicznie ukraińskie terytoria znalazły się pod ciosem. Nawet chytry Walter Duranty podał liczbę pięciu milionów tych, którzy zginęli z głodu na Ukrainie, dwóch milionów na Kaukazie i trzech milionów w Rosji. Wielki Głód na Ukrainie, czyli Hołodomor, na pewien czas został zapomniany. Brytyjskie i amerykańskie gazety publikowały reportaże z szokującymi szczegółami o głodzie. W dziennikach Garetha Jonesa z podróży na Ukrainę można przeczytać: „U wszystkich jest ta sama historia: »Chleba nie ma, u nas chleba nie ma już od dwóch miesięcy, wielu umiera«”, „Jesteśmy żywymi trupami” – cytował dziennikarz chłopów. Po publikacjach Garetha Jonesa artykuł w „New York Evening Post”, na przykład, został zatytułowany „Rosja w kleszczach głodu – miliony umierają”. G. Jones był asystentem byłego premiera Wielkiej Brytanii D. Lloyda George’a. W 1935 roku Gareth Jones wyruszył do północnych Chin (faktycznie chodzi o terytorium dzisiejszej Mongolii), aby relacjonować japońską ekspansję. Tam został zabity w niewyjaśnionych okolicznościach. Lloyd George powiedział kiedyś, że dziennikarza zabito, ponieważ „wiele wiedział o tym, co się dzieje”. Bratanica Garetha Jonesa, Margaret Siriol Colley, rodzinna archiwistka materiałów związanych z Hołodomorem, zgodziła się przygotować artykuł oparty na fragmentach zapisków dziennikarza, który przedstawiamy czytelnikom „Słowa Proświty”.
tym w annałach światowej historii. Wiosenne wydarzenia polityczne 1933 roku miały precedens. Cały świat pogrążony był w głębokiej depresji. Dopiero co zainaugurowano Roosevelta na prezydenta USA, a Ameryka, mimo swojej izolacji, dążyła do dyplomatycznego uznania ZSRR. W marcu Japonia wystąpiła z Ligi Narodów, a tego samego roku Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec. Wielka Brytania odczuwała chmury wojny, które zbierały się nad brytyjskim rządem. Po śmierci Lenina nowa polityka ekonomiczna (nep) poprawiła sytuację chłopów, ponieważ stworzono system gospodarczy mieszanego typu, łączący administracyjną kontrolę i wielki przemysł z pewną częścią drobnego biznesu. Zatem kołchoźnicy mieli możliwość otwartego sprzedawania swoich produktów na rynku. Lecz gdzieś od 1926 roku rząd zaczął domagać się coraz większych plonów. W 1928 roku Stalin przedstawił swój pięcioletni plan industrializacji i ko-
Zakończenie na str. 3
Z ROSY I WODY!
WŁOCHY W KIJOWIE
INSTYTUT UKRAINOZNAWSTWA I JEGO ZAŁOŻYCIEL
с. 3 · сторінка оригіналу ↗
Dokończenie. Początek na str. 1. kolektywizacji. Dążył on do szybkiej mechanizacji Związku Radzieckiego, dlatego wielką uwagę poświęcono rozwojowi przemysłu ciężkiego. Zaproszono nawet zagranicznych konsultantów, aby osiągnąć ten cel. Potrzebne były również zasoby na granicach z Mandżukuo, ponieważ Związek Radziecki obawiał się ataku Japonii, która dążyła do przyłączenia do siebie terytorium Syberii. Kolektywizacja to polityka wprowadzona między 1928 a 1933 rokiem w ZSRR, aby połączyć indywidualną i zbiorową pracę oraz stworzyć kołchozy. Radzieccy przywódcy byli przekonani, że zastąpienie indywidualnej produkcji zbiorową istotnie poprawi gospodarkę, że będzie to kształtować większą ilość eksportu w dziedzinie produkcji rolniczej. W Radzieckiej Ukrainie polityka ta miała dramatyczny skutek dla etnicznej ludności ukraińskiej i jej kultury, gdyż 86% populacji mieszkało na wsi. Sukces planu pięcioletniego zależał od eksportu towarów głównie z regionów zbożowych ZSRR. Mimo głodu w Związku Radzieckim Stalin wciąż nie przestawał wywozić zbiorów na Zachód, który cierpiał z powodu „Wielkiego Kryzysu”, ale na Zachodzie chłopi nie cierpieli głodu, natomiast na Ukrainie polityka ta doprowadziła do katastrofalnych skutków. Później, już jesienią 1932 roku, radziecki rząd wydał dekret, zgodnie z którym zbiory zaczęto zabierać siłą z każdego regionu. Wprowadzono nowe podatki, zgodnie z którymi kołchozy miały płacić tak drogo (zazwyczaj 2,5 centnera) za hektar, aby móc swobodnie sprzedawać resztę na otwartym rynku, że po prostu nie były w stanie tego zrobić. Chłopi od razu byli sceptycznie nastawieni, gdyż wiedzieli, że państwo będzie zabierać im prawie wszystko, czyli nic na sprzedaż po prostu nie pozostanie. 13 stycznia 1933 roku ogłoszono, że pracownicy polityczni zostaną wysłani w celu wzmocnienia organizacji kołchozów. Tysiące miejskich pracowników, powołanych przez wydział polityczny, wysłano na wieś. „Ich cel — zniszczyć całą opozycję i zorganizować prace gospodarstw zbiorowych. To gorące głowy, które nawet będą wykonywać swoją pracę z okrucieństwem. Jeśli mogą osiągnąć sukcesy w organizacji terroru dla chłopów, to ciekawe, jak będą mogli osiągnąć sukces w przezwyciężeniu głodu”. Stalin, dążąc za wszelką cenę do wykonania planu kolektywizacji, nie wierzył w to, że jego polityka spowodowała głód. Mimo prób kilku dziennikarzy opowiedzenia prawdy o tym, co się dzieje, nie poświęcono temu uwagi i wkrótce z historii wykreślono strony o Hołodomorze jako strasznej ludzkiej katastrofie-ludobójstwie. Jesienią 1932 roku wiadomość o Hołodomorze na Ukrainie dotarła do Londynu, zaznaczono, że kraj przeżywa kryzys tak poważny, że analogów mu jeszcze nie było. We wrześniu 1932 roku Gareth Jones napisał do przedsiębiorcy Ivy Lee na Wall Street (Nowy Jork): „Głód to katastrofa i miliony będą cierpieć z powodu głodu. Obecnie na Ukrainie trwa hołodomor”. W ciągu lata 1932 roku dwudziestu socjalistów-dziennikarzy z Wielkiej Brytanii zostało wysłanych na miesiąc do Związku Radzieckiego i Ukrainy, i ci dziennikarze byli zszokowani tym, co zobaczyli. Jeden z nich, profesor Jules Menken, powiedział Jonesowi, że na Ukrainie panuje prawdziwy głód. W październiku profesor napisał aż trzy artykuły do The Economist. On wraz z redaktorem czasopisma panem Walterem Laytonem (Sir Walter Layton) został „wezwany na dywanik” do radzieckiego ambasadora, zapewne Majskiego, ponieważ w zbyt czarnych barwach przedstawili sytuację w Związku Radzieckim. Zafascynowany ideami komunistycznej utopii, dziennikarz Malcolm Muggeridge opuścił Brytanię w lipcu 1932 roku, mając zamiar osiedlić się w ZSRR wraz z żoną, ale już do września wszystkie jego iluzje zostały zniszczone. Jego pierwszy artykuł o upadku reżimu w ZSRR został wydrukowany 13 stycznia 1933 roku pod tytułem „Russia’s Plan, Virtual Breakdown of Agriculture, Officials Shot and Failure of Food Supply”. Później, w marcu, w artykule dla „Manchester Guardian” Muggeridge napisał o tym, jak pewnego razu zapytał mężczyznę o istnienie kryzysu gospodarczego, na co otrzymał taką odpowiedź: „Nie mamy nic, zupełnie nic. Oni wszystko zabrali”. To wszystko, co powiedział mężczyzna i co Muggeridge musiał stale słyszeć od mieszkańców. I rzeczywiście, wszystko zostało zabrane. Ale chłopi dobrze wiedzieli, że mimo głodu chleb wciąż eksportowano do krajów zachodnioeuropejskich, zarabiając na tym, natomiast mieszkańcy regionów-spichlerzy umierali z głodu… „Powiedzieć, że w najcięższych, najbardziej suchych regionach Rosji panuje głód — to nic nie powiedzieć. U nas nie tylko głód, jak na Północnym Kaukazie, ale i terror, okupacja wojskowa. Na Północnym Kaukazie i na Ukrainie zbiory wywożono z takim okrucieństwem, że do dziś te regiony pozostają bez kęsa chleba”. W marcu 1933 roku Gareth Jones, dziennikarz i formalny asystent Lloyda George’a, wyruszył na Ukrainę — była to jego trzecia podróż. Chciał zobaczyć sytuację na własne oczy. I chociaż Moskwa zabroniła dziennikarzowi wjazdu na Ukrainę, Jonesa uratowało to, że biegle władał rosyjskim, i dlatego jego wjazd pozostał niezauważony. Napisał o tym, co zobaczył: „Sam przeszedłem przez wsie i dwanaście kołchozów. Wszędzie był płacz: »Nie ma chleba, umieramy!«. Miliony ludzi były po prostu zastraszone przez reżim”. 29 marca Jones złożył komunikat prasowy w Berlinie i zostało to zamieszczone w szerokiej światowej prasie, w szczególności w „New York Evening Post”: „Dzisiaj Rosja jest w epicentrum głodu, który, jak można się przekonać, jest tak straszny, jak w 1921 roku, kiedy zmarły miliony… W pociągu (na trasie na Ukrainę) komuniści zaprzeczali istnieniu głodu. Upuściłem kawałek chleba, który miałem przy sobie. Chłop, który jechał obok, rzucił się do niego i łapczywie zjadł. Upadła mi skórka od pomarańczy i chłop również w mgnieniu oka podniósł ją i zjadł… Wielu chłopów jest zbyt słabych, by pracować. Nowy system podatków zniszczył rolnictwo. Właśnie dlatego obecna sytuacja jest o wiele gorsza niż głód w 1921 roku. To po prostu katastrofa”. Korespondent The United Press Moscow Eugene Lyons nazwał to pierwszym wiarygodnym raportem prasowym w świecie anglojęzycznym. Jones był pierwszym dziennikarzem, który oficjalnie ogłosił Hołodomor na Ukrainie, podpisując się własnym imieniem. W sierpniu The Daily Telegraph otrzymał raport Otto Schillera, który był attaché wojskowym w Moskwie. To właśnie on opowiedział Jonesowi o liczbie zgonów na Kaukazie. Raport, który przygotował w maju, był przeznaczony dla Ambasady Niemiec, a nie dla ogólnego rozgłosu. Obok obserwacji Otto Schillera artykuły Jonesa i Muggeridge’a wydawały się blade. Oto kilka cytatów z jego raportu: „Obecna sytuacja na Północnym Kaukazie może być określona tak: »W niektórych wsiach ludność całkowicie wymarła; w innych ponad połowa ludności zmarła z głodu. Wreszcie są wsie, gdzie śmiertelność z głodu nie jest aż tak znaczna, ale głód w istocie dotknął wszystkie regiony. We wsiach, które odwiedziłem, liczba zgonów waha się od 20 do 30 dziennie. Ludzie przeżywają tylko dlatego, że nauczyli się jeść takie nieprzeznaczone do spożycia produkty, jak powiedzmy trawa, korzenie, gotowane kości i padlina końska«”. „Wielkie osady kozackie na Kubaniu dziś całkowicie po-...
Zapiski w dzienniku Garetha Jonesa są różne… „Pełna apatia zapanowała w sercach ludzi…”. „Najgorsze w tej sytuacji jest to, że władza w żaden sposób nie uznaje faktów głodu… Rząd radziecki nic nie robi. Słyszałem o wielu przypadkach, kiedy ludziom puchły brzuchy z głodu, ale władza radziecka nie chce o tym wiedzieć. Władza mówi, żeby chłopi jedli ten chleb, który ukryli. Rząd tłumaczy tę sytuację jedynie tym, że mają nieurodzajny rok”. Schiller zaznaczył: „Milion ludzi można by nakarmić chlebem, gdyż zbiory wynoszą 100 000 ton ziarna od początku roku do końca lipca — można by uratować miliony istnień. Ale rząd po prostu ignoruje tę sytuację i odmawia uznania, że na Ukrainie panuje straszny głód. Osady kozackie Kubania całkowicie wymarły, głód jest skierowany na wyniszczenie ludności etnicznej”. Tak było do lutego 1934 roku, kiedy gazeta Answers opublikowała dwa przerażające w swojej prawdziwości i szczerości artykuły Whitinga Williamsa, przedstawione jako spostrzeżenia człowieka, który wszystko widział na własne oczy, te materiały po prostu nie mogły nie szokować: „W ciągu ostatnich 12 miesięcy w jednym europejskim kraju zmarły miliony ludzi z głodu. Oni wciąż umierają, jak muchy. Umieranie odbywa się w jednym z najbogatszych socjalistycznych krajów na świecie… Ale nie raportuję tylko o tym, co słyszałem. Pewnego razu, idąc wydeptaną ścieżką, zobaczyłem na własne oczy ofiary wielkiego głodu. Mężczyźni i kobiety umierali z głodu, drżąc z wycieńczenia. Około 18 000 dzieci zostało wysłanych w wagonach do wolnych krajów. Ich rodzice nie mieli kawałka chleba, żeby dać swoim dzieciom. Torami kolejowymi te dzieci podróżowały do obcych krajów. Pewnego razu wagony z dziećmi wypadły z szyn, ale nikt nawet o tym nie wspomniał. Po trzech dniach o tej tragedii zapomniano. Nikt z dzieci nie przeżył. W całej Rosji ilu świadków, ile milionów świadków może potwierdzić fakt głodu? Oficjalnie jednak nikt nie zmarł z głodu w Kraju Rad. Lekarze nie raportu-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
