Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

„Jak obudzić rozum, który zasnął?”

Слово Просвіти, №47 за 2012 рік

W czasach, gdy naszemu społeczeństwu, a w szczególności nauce, brakuje odwagi moralnej i intelektualnej, ona „konsekwentnie formułuje myśli i wygłasza idee, bez których nie do pomyślenia jest wolne społeczeństwo”. Tak charakteryzują Łarysę Masenko, doktora nauk filologicznych, profesora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, czołowego pracownika Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W ubiegłym roku „Ukraiński Tydzień” uznał ją za jeden z niewielu autorytetów moralnych i znanych ukraińskich intelektualistów („Oblicza Ukrainy”). W jej dorobku znajdują się dziesiątki monografii i podręczników, ponad pół tysiąca artykułów w wydawnictwach naukowych, należy do niej „powrót” i zapoznanie rodaków z twórczością światowej sławy slawisty Jurija Szewelowa i inne. Pani Łarysa bierze aktywny udział w życiu społecznym. Jej publikacje dotyczące problemów i ochrony języka ukraińskiego są drukowane w gazetach (w tym także w „Słowie Proświty”) i czasopismach, jej słowo brzmi na wykładach publicznych, w radiu i telewizji. W 2005 roku Łarysa Masenko została laureatką nagrody Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Borysa Hrinczenki. 16 listopada 2012 r., z okazji jubileuszu znanej socjolingwistki i w dowód uznania dla niej, Akademia Kijowsko-Mohylańska (wydział filologiczny) przeprowadziła międzynarodową konferencję lingwistyczną „Język i społeczeństwo”, w której udział wzięło ponad pół setki naukowców z uniwersytetów Ukrainy, Polski, Rosji, Austrii, Niemiec. W imieniu społeczeństwa witali ją przedstawiciele ruchów młodzieżowych „Nie bądź obojętny!”, „Przestrzeń wolności”, „Ukraiński Dom”. Dołączają się do nich Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” i nasz tygodnik. Z uwagi na aktualność i znaczenie społeczno-polityczne wygłoszonych na konferencji referatów, redakcja „Słowa Proświty” uważa za konieczne zapoznanie ogółu czytelników przynajmniej z kilkoma materiałami. Prezentujemy pierwszy, z którym wystąpiła Ludmyła Tkacz, doktor nauk filologicznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza. Łarysa Masenko (druga z prawej) wśród uczestników konferencji czasy jego bezpaństwowości, faktycznie miały na celu zniszczenie tego swoistego doświadczenia myślowego i duchowego, które utrwalił język ukraiński w zbiorowej świadomości wielu pokoleń. W pracach Łarysy Masenko po raz pierwszy w ukraińskim językoznawstwie szczegółowo przeanalizowano te okresy w historii niwelowania funkcji społecznych języka ukraińskiego i samej jego struktury, które przypadły na czasy stalinowskiego wielkiego terroru, a później kilkoma falami wzbierały to w czasach breżniewowskiego zastoju, to nawet w nowszych czasach niepodległego państwa ukraińskiego. W monografii „Język i społeczeństwo: wymiar postkolonialny” badaczka na szerokim tle historycznym naświetla socjopsychologiczne skutki asymilacji językowej, problemy stanu i funkcjonowania języka ukraińskiego w dwujęzycznym społeczeństwie, zadania socjolingwistyki w świetle praktycznych potrzeb społecznej rehabilitacji języka ukraińskiego. W tej pracy szczegółowo odkryto również koncepcję polityki językowo-kulturowej Mykoły Skrypnyka w okresie ukraińskiego odrodzenia narodowego lat 20. XX wieku, a także te procesy społeczne, które zachodziły po tragicznym samobójstwie M. Skrypnyka oraz wygaszaniu polityki ukrainizacji. Badaczka zwraca uwagę na problemy kodyfikacji ortograficznej i leksykograficznej ukraińskiego języka literackiego, które w tym i w kolejnych okresach były skierowane na to, aby przybliżyć ukraiński język literacki do rosyjskiego, unifikując normy pisowni i użycia słów… Głównym zadaniem naszej polityki językowo-kulturowej powinna stać się „jak najszersza popularyzacja poprzez środki masowego przekazu kultury ukraińskiej i państwowe wspieranie rozwoju wszystkich jej form”, jednak władza pozwala na „moskiewską ekspansję w informacyjno-kulturową przestrzeń Ukrainy”, w wyniku czego nasze społeczeństwo nadal pozostaje „pasywnym konsumentem moskiewskiej wersji współczesnej cywilizacji”, a w masowej świadomości „programowany jest korzystny dla kolonizatora obraz Ukraińców”. Ł. Masenko wyraźnie nakreśla też inne zagrożenia spowodowane rusyfikacją, wśród których jest głęboki kryzys tożsamości narodowej, który „dawno już wyszedł poza granice problemu marginalizacji jednostki na poziomie indywidualnym i stał się charakterystyczną cechą masowej świadomości Ukraińców”, a najgorszy skutek tych procesów ujawnia się w tym, że „chorobą marginalizacji świadomości dotknięte są nie tylko nasze masy i polityczna »elita«, którą te masy jako bliską sobie wybierają w wyborach, ale i elita intelektualna, która powinna analizować przyczyny kryzysu narodowego i przejmować się poszukiwaniami adekwatnego przeciwdziałania realnemu zagrożeniu utraty samodzielności państwowej”. W nieokreślonej pozycji ukraińskiej elity władzy wobec kwestii językowej ujawnia się jej konformizm językowo-kulturowy, jednak Ł. Masenko podkreśla, że „skuteczność reasymilacji takich krajów jak Finlandia, Czechy, Słowacja, Chorwacja, Estonia i inne zapewniła przede wszystkim silna elita kierownicza, świadoma swojej odpowiedzialności za los całej wspólnoty”. Artykuły Ł. Masenko, w których konkretnie rozpatrzono politykę językową krajów europejskich i ich wymagania przy nabywaniu obywatelstwa, są ważne nie tylko dla specjalistów, taką informację powinien posiadać każdy, kto występuje za zachowaniem statusu języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego na Ukrainie: „Aby zostać obywatelem Szwajcarii, trzeba przeżyć w jednym z jej kantonów nie mniej niż 12 lat i zdać egzamin nie tylko ze znajomości języka odpowiedniego kantonu, ale i udowodnić, że opanowało się »miejscowy sposób myślenia«”. A przedłużający się kryzys polityczny w Belgii w latach 2010–2011 potwierdził słuszność tej myśli, którą Ł. Masenko wyraziła jeszcze w 2005 r. w artykule „Dwujęzyczne niebezpieczeństwo”: „Te nieliczne kraje europejskie i północnoamerykańskie, gdzie dwujęzyczność, jak w Belgii, Kanadzie i Finlandii, lub trójjęzyczność, jak w Szwajcarii, które ukraińskie gazety wydawane za moskiewskie pieniądze nieustannie stawiają nam za przykład, jedynie unaoczniają niebezpieczeństwa takiej polityki językowej dla integralności terytorialnej kraju”. Współcześni ukraińscy politolodzy uważają, że „Królestwo Belgii, które przez długi czas było przykładem pokojowego współistnienia kilku etnosów, języków i kultur w ramach jednego państwa, dzisiaj znajduje się w stanie głębokiego kryzysu politycznego, który ma charakter systemowy i wykazuje tendencję do dalszego pogłębiania. <…> Dalsze funkcjonowanie Belgii jako federacji będzie towarzyszyć ciągłym konfliktom, które będą przeszkadzać stabilnemu rozwojowi systemu politycznego”. Szczegółowa analiza doświadczeń rozwiniętych krajów europejskich w dziedzinie stosunków językowych, przedstawiona w pracach Ł. Masenko, nie pozostawia wątpliwości co do tego, że próbami powoływania się na to doświadczenie w zastosowaniu do ukraińskiej sytuacji językowej przykrywa się całkowicie świadomą próbę zakonserwowania stanu rosyjskiej jednojęzyczności we wschodnich i południowych regionach Ukrainy: „Obrońcy dominujących pozycji języka rosyjskiego na Ukrainie, żądając nadania mu statusu oficjalnego, czyli drugiego państwowego, demagogicznie powołują się na zasadę równouprawnienia języków. Ale wiadomo, że zasada równouprawnienia kulturowego w krajach postkolonialnych idzie na korzyść byłej imperialnej kulturze, która tłumiła i wypierała miejscową. <...> W rzeczywistości zasada ta jest niczym innym jak podstępnym wprowadzaniem kulturowego darwinizmu, a w niektórych przypadkach i kulturowego ludobójstwa”. Profesorka przypomina, że „w dwujęzycznym społeczeństwie współistnieją i konkurują, oczywiście, nie języki, a ludzie, ich nosiciele, a zatem obecne przeciwdziałanie rozpowszechnianiu języka ukraińskiego zachowuje osiągniętą w dobie zależności kolonialnej dominację rosyjskojęzycznych grup ludności”. Apelując do powszechnie znanej prawdy, że „dwujęzycznych narodów czy nacji nie ma, a są tylko dwujęzyczne jednostki”, Łarysa Masenko przekonująco twierdzi: „Żaden język nie ma prawa pretendować do roli drugiego języka ojczystego innego narodu. Takie prawo przywłaszcza sobie jedynie kolonizator w celu zmiany tożsamości kolonizowanych, upodobnienia jej do swojej, a zatem pozbawienia zdobytych odporności i przywłaszczenia ich terytorium”… W swoich pracach badaczka dowodzi, że polityka „braku polityki językowej” już ma za swój skutek przejście naszej przestrzeni informacyjno-kulturowej pod niemal totalną kontrolę Rosji. Młode pokolenie jeszcze nieustabilizowanego państwa ukraińskiego formuje się w zrusyfikowanym środowisku urbanistycznym, gdzie dominuje język rosyjski, zwulgaryzowana rosyjska popkultura, rosyjskie stereotypy zachowań. A jednak zrealizować to prawo, które zagraniczni socjologowie nazywają „prawem do odmienności”, Ukraińcy będą mogli tylko wtedy, gdy „uda im się pokonać skutki imperialnej polityki językowo-kulturowej asymilacji, zlania się ukraińskiego etnosu z rosyjskim” — dopóki to zadanie nie zostanie zrealizowane, „dotąd suwerenność Ukrainy pozostanie zagrożona, ponieważ zrusyfikowanie, rozmywanie tożsamości narodowej Ukraińców w okresie radzieckim osiągnęły znaczne rezultaty”. Materiał przygotował Mykoła CYMBALIUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин