Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

Życie i los w twórczości powieściowej Jewhena Paszkowskiego

Слово Просвіти, №47 за 2012 рік

Taras PASTUCH. Zakończenie. Początek w nr 45 z 2012 r. W szerokoepickiej przestrzeni powieści „Jesień dla anioła” w odpowiedni sposób przedstawiono szereg idei: subtelne zachwycanie się poszczególnymi formami przyrody („liść dębowy przywarł do podtoczonego przez ślimaka, złotawego od spodu maślaka, zachwycił się nim (główny bohater. — T. P.)”), co ujawnia fascynację światem i na swój sposób potwierdza znaną biblijną prawdę o udaniu się stworzonego świata („I zobaczył Bóg, że to było dobre”); wysoce szczegółowe przedstawienie poszczególnych działań (na przykład przygotowania do rybołówstwa czy polowania) jest wymownym fragmentem ludzkiej egzystencji (pokazuje mistrzostwo człowieka w wykorzystywaniu różnorodnych środków technicznych, skierowanych na opanowanie przyrody); konieczność postrzegania każdego doświadczenia przede wszystkim „sercem”, uczuciem duszy, co prowadzi do głębokiego współodczuwania i stwarza warunki dla przejawu czynnej miłości itd. Tematy Hołodomoru i Czarnobyla również ostro pojawiają się w tej powieści, jednak zarysowują się szerzej i nabierają nowych obrazowo-wyrazowych tendencji. Po raz pierwszy w twórczości powieściowej pisarza pojawia się kosmiczna skala wymiaru wydarzeń. W tym fragmencie mowa o czasie, który przenika różnorodne zjawiska na ogromnych przestrzeniach i przynosi człowiekowi uspokojenie z jednej strony, a z drugiej — czyni go głęboko samotnym: „Kosmiczne neutrino czasu przenikało planetę, mimochodem muskając ostrze długopisu i rozłożony notes na stole; przenikało niezauważalnie, bez przeszkód i strat, wypłukiwało z wapiennych pyłków śmiertelną rozpacz, równoważyło krzyk i niemotę tych, którzy tulili się na tym skrawku czarnoziemu i tak samo przelatywało wokoło, rozgrzewając jesienne otawy namiętności, studząc zły popiół pogorzelisk i pozostawiając cię jeszcze bardziej osieroconym…”. W „Jesieni dla anioła” pojawia się ironia i sarkazm, które skierowane są na ukraińską rzeczywistość czasu po Czarnobylu. Zazwyczaj ironiczne i sarkastyczne tendencje pisarz przekazuje poprzez symboliczne obrazy. W „Jesieni dla anioła” pisarz doszedł do szerokoepickiego poetyckiego pisania. W następnej powieści Paszkowski będzie kontynuował rozwijanie tej wielkoskalowej formy narracyjnej, ale ujawni w niej nowe tendencje ideowe. „Codzienna laska” — ostatnia z dotychczas opublikowanych powieści pisarza — po raz pierwszy została wydrukowana w 1999 roku, drugie wydanie (z uzupełnieniami) pojawiło się w 2011 roku. W niej tendencje poprzedniej twórczości powieściowej pisarza znajdują swoje logiczne sensowne przedłużenie i nabierają nowej jakości. W „Codziennej lasce” Paszkowski odrzuca charakterystyczną pozycję wszechwiedzącego pisarza, który „stoi z boku” i opowiada szereg historii z życia bohaterów (warto powiedzieć, że w tych historiach mniej lub bardziej wyraźnie przebijał się wątek autobiograficzny). W ostatniej powieści autor zaczyna mówić w swoim imieniu i przedstawia wyraźnie osobistą wizję otaczającej rzeczywistości. Tworzy powieść-esej, w której decydujące są nastawienie na subiektywne przeżywanie i uświadomienie, dowolność w sposobie przedstawiania pewnych zjawisk, asocjacyjna forma pisania, paradoksalność w sądach i aforystyczność w wypowiedzi. Zasadnym staje się przyjście autora właśnie do takiej struktury powieściowej, gdyż ona najpełniej może ujawnić osobiste odczucie chwili i w całej pełni jest zdolna przekazać autorski indywidualny styl. Powieść-esej stanowi dowolną formę gatunkową, która jest najwygodniejsza dla wyrazu twórczej woli autora, i dlatego Paszkowski chętnie się do niej ucieka. Ale w takim wyborze jest jeszcze jeden ważny moment, który wiąże się z ideowymi zamiarami autora. W swoich poprzednich powieściach Paszkowski mniej lub bardziej wyraźnie mówił o niepocieszającym, beznadziejnym stanie współczesnego człowieka, który jest egoistyczny, kieruje się zmysłowymi zachciankami. Odpowiednio jego bohaterowie wzywali do skruchy, modlitw i prawdziwego przejawu boskiej miłości. Jednak taka pośrednia forma (zakłada ona dystans między autorem a bohaterem) nie jest zdolna odzwierciedlić autorskich idei w całej ich ostrości i głębi. Pisarz głęboko boleje nad współczesnym stanem rzeczy i dlatego decyduje się tym razem powiedzieć od siebie; zdemaskować otaczającą rzeczywistość z pełną determinacją i bezwzględnością, z całym sarkazmem i bezlitosnością. I należy przyznać, że głębia i skala demaskacji są tutaj unikalne w tradycji ukraińskiej wielkiej prozy. „Codzienna laska” — to pełna pasji powieść-przesłanie, w której pisarz zwraca się do swoich współczesnych, wskazując im na ich nędzne życie i ostrzegając ich przed wypadnięciem z losu. Tytuł powieści symbolizuje autorskie dążenie do pomocy „małowiernym wyprostować plecy, podnieść oczy, wczytać się i wciągnąć spokój pierwszego (duchowego. — T. P.) zwycięstwa”. Jednak, pomimo ogólnej krytycznej orientacji „Codziennej laski”, w utworze jest wiele stron, gdzie autor mistrzowsko przedstawia piękno życia (w szczególności przyrody), radość z uświadomienia sobie pewnych prawd bytowych, pociechę z wykonywania „swojskiej pracy” itd. Ogólnie powieść zbudowana jest w charakterystycznej dla Paszkowskiego poetyce kontrastu, gdzie rzeczywistość społeczna dorosłego człowieka przeciwstawiana jest rzeczywistości dzieciństwa i przyrody. „Codzienna laska” jest powieścią monologiczną, która prowadzona jest w imieniu jednego bohatera i która ucieleśnia ideę samowystarczalności jednej świadomości. I jednocześnie ta powieść szeroko i wieloznacznie przedstawia problematykę bytową, demonstruje różnorodne wizje pewnego zjawiska, reprezentuje rzeczywistość jako złożony i dynamiczny twór. Zwrócenie się do Boga daje narratorowi możliwość dołączenia do odczucia transcendencji, wyjścia na taki „punkt widzenia”, gdzie byt może być uświadomiony wielkoskalowo i na głębokich poziomach. A zatem, z tej najbardziej autorytatywnej pozycji, on — w różnych ujęciach i projekcjach — pragnie przemyśleć kardynalne zjawiska i problemy bytu. Te różne widzenia tego samego problemu tworzą sensowną wieloznaczność tekstu. W monologicznej wizji narratora z całą pełnią łączy się osobiste i transcendentne; a dokładniej, i jedno, i drugie stanowią jedyną i nierozerwalną całość. Właśnie dzięki wyraźnie indywidualnemu i szerokiemu spojrzeniu narrator może jak najpełniej uchwycić i przedstawić różnorodne oblicza życia. Jak i w poprzednich powieściach, pisarz koncentruje swoją uwagę na punktach zapalnych Ukrainy w XX wieku. Obrazuje straszne, makabryczne obrazy śmierci po wsiach głodnego 33-go; szczegółowo opisuje ten nieprzemyślany w skutkach, szalony eksperyment, który doprowadził do wybuchu na czwartym bloku energetycznym Czarnobylskiej elektrowni atomowej. Jednak te dwa straszne wydarzenia J. Paszkowski rozpatruje nie tyle jako nieszczęście, które znamionowało fizyczną śmierć ludzi i spustoszenie poszczególnych terytoriów, co jako klęskę, która głęboko dotknęła moralny, duchowy stan narodu. Pisarz ucieka się do symbolicznego obrazu „dżumy homosowietyzmu”, która szybko rozprzestrzenia się i aktywnie reprodukuje siebie w następnych pokoleniach. Ta „dżuma” czyni naród „półprzytomnym”. Wywołuje ona u ludzi nieodpowiedzialny i złodziejski sposób życia; agresywne i bezczelne zachowanie; wewnętrzną inercję i obojętność wobec możliwości pozytywnych zmian w społeczeństwie. Pisarz bada tę „dżumę” „pod mikroskopem”, nie zważając na to, że ona próbuje „splunąć z podstawki i trafić go w oko” (czyli zdegradowane otoczenie na wszelkie sposoby psuje życie autorowi). W tej powieści Paszkowski bodaj najpełniej ujawnia swoje subtelne wyczucie ducha czasu. W jednym z wywiadów powiedział, że „Codzienna laska” to „…książka o tych trzech milionach ludności Ukrainy, które tak samo „miały nadzieję”, jak i narrator w powieści. Tak samo chciały się wygrzebać, chwytały się pajęczyn życia i bez wieści ginęły. Narratorowi poszczęściło się przeżyć i zapisać beznadzieję, właściwą każdej ludzkiej osobie bez względu na okulturowienie, proste czy wyrafinowane pochodzenie. W beznadziei, w sytuacji bez wyjścia wszyscy giną strasznie”. Autor powieści akcentuje to, czego nie widzi lub nie chce widzieć przeważająca większość jego kolegów-współczesnych: wielką nędzę i niesprawiedliwości, które przedwcześnie wpędzają ludzi do grobu; kłamstwo i korupcję, które szeroko rozwinęły się w nowo narodzonym państwie ukraińskim; niemożność istnienia porządnego człowieka w tym kraju, gdzie „żyć oznacza ukraść”. W „Codziennej lasce” te straszne oznaki czasu stają się obiektem szczegółowego przedstawienia i głębokich rozważań autora. Naród nie pragnie oczyścić się ze zgubnego dziedzictwa radzieckiej przeszłości, chętnie trwa w zdebileniałym stanie i, co najgorsze, stan ten przekazuje się z pokolenia na pokolenie. Dążeniem do dokonania „ostatecznej dezaktywacji ojczyzny” można wyjaśnić ogromną liczbę obrazów, gdzie autor w złośliwie-drwiącej, uszczypliwej tonacji przedstawia współczesną rzeczywistość. Jego demaskatorskie obrazy i drwiące komentarze mają na celu wstrząsnąć narodem, ukazać mu cały horror zaistniałej sytuacji, bez rozwiązania problemów której jest on po prostu skazany na dalszą światopoglądową degradację i, w końcu, na samozniszczenie. Uniknąć tego można jedynie dzięki skierowaniu woli w przyszłość — poprzez zaprzeczenie nadmiernej miłości do zmysłowych form bytu, duchowe samooczyszczenie i dołączenie do boskich prawd. Narrator tak widzi przyszłość: „…zgubne musi zginąć, a od żywych wymaga się czystości prawd, życia zgodnie z nimi, miłosiernej wiary; Bóg zmiecie niegodziwców, jak smród padliny, jak odór bluźnierstwa, jak smród nad osadnikami — przyniesie miecz i będzie płacz spóźniony, i zgrzytanie zębów daremne; wierzcie — i ich kości stopnieją jak wosk, i sieci, na was zastawione, rozlezą się jak zgniłe żabienice”. Jednocześnie zauważa, że w narodzie wciąż są ci, którzy choć żyli w zgubnym radzieckim czasie, to jednak pozostali „nieuszkodzeni”, „pozbawieni gniewu”. Istnienie takich ludzi nie daje możliwości narratorowi popaść w całkowitą niewiarę co do przyszłości. Wymowne są końcowe słowa powieści: „Objaw się, Panie”. Można je zrozumieć zarówno jako dążenie do zwycięstw człowieka w procesie jego duchowego powstania, jak i jako żarliwe pragnienie decydującego przejawu sprawiedliwości i miłosierdzia Boga. Autor krytycznie odnosi się do współczesnej cywilizacji, w której dokonano zamiany istoty fundamentalnych kategorii społecznych i form. W związku z tym dawniejsze pojęcia liberalizmu, demokratyzmu, socjalizmu itp. utraciły swoją pierwotną znaczącą referencyjność. Pozbawione treści, nierzadko zaczęły występować jako środki ukrywania ekspansji ekonomicznej i politycznej. Paszkowski pisze: „…pod tymi formami widziałeś poniżenie człowieka — do poziomu pożądania czy pańszczyzny-poniżenie wyższej istoty, oświeconej wzrokiem Opatrzności; wszystkie te formy, ustroje państwowe, oznaczenia i nazwy, echelony zapisanego papieru w taborach ideowojen, cała ta daremność dawno nie oznacza niczego; żadnego ducha; niczego konkretnego; żadnej prawdziwości; żadnej istoty; nic a nic, poza tym, że zboczyliśmy z drogi, i zziajani, oblepieni nazwami boimy się pokazywać na oczy światła…”. Jego rozważania są zgodne z koncepcją Jeana Baudrillarda dotyczącą symulakryzacji rzeczywistości w XX w. Jako przeciwdziałanie temu strasznemu w swoich skutkach procesowi francuski filozof wysuwał ideę: należy za wszelką cenę zapobiec „śmierci boskiej referencji”, trzeba przywrócić słowu jego prawdziwą treściową istotę. Wspomniana zamiana pojęć, co autor wielokrotnie podkreśla, pozwoliła Zachodowi uciec się do podwójnych standardów: właśnie w głodowym 33. roku Stany Zjednoczone uznają ZSRR i nawiązują z nim stosunki handlowe; jednocześnie Europa kupuje od Związku Radzieckiego zboże po znacznie niższych cenach i między innymi dzięki temu kładzie podwaliny swojego dalszego dobrobytu; europejskie i zamorskie banki pod koniec lat 80. i na początku 90. przyjęły do swoich skarbców skradzione przez sprytnych biznesmenów państwowe pieniądze i w ten sposób przyczyniły się do utrwalenia dalszego zubożenia ludności byłej radzieckiej republiki oraz powstania ukraińskiej oligarchii; w obecnych czasach wsparcie Zachodu nie prowadzi do kardynalnych zmian światopoglądowych, a wręcz przeciwnie — poprzez propozycję zużytych koncepcji społeczno-politycznych — jeszcze bardziej konserwuje poradziecki status Ukrainy jako państwa trzeciorzędnego. Paszkowski myśli nie tylko w kategoriach odrębnego bytu państwowego, ale i całej ludzkości ogółem (autor ucieka się do pewnych geopolitycznych rozważań). Twierdzi, że „światem rządzą odrzuty, wyzbyci sumienia ludzie” (czy kierują oni korporacjami transnarodowymi, czy pewnymi tworami państwowymi, czy między państwowymi — to nie jest aż tak ważne). W związku z tym w przedostatnim zdaniu powieści brzmi teza: „Nie ma prawdy na świecie; a skoro nie ma — i was nie będzie”. Dotyczy to nie tylko Ukrainy, ale i cywilizowanego świata ogółem. Teza autorska logicznie wynika z przekonania, że Pan ukarze winnych i że „zgubne musi zginąć”. W „Codziennej lasce” szeroko rozwija się dialog intertekstualny, który obejmuje bardzo szeroki krąg obrazów i postaci. Wśród ważnych tekstów i postaci „Codziennej laski” należy wymienić „Odyseję” Homera, Biblię, „Wyznania” św. Augustyna, „Boską komedię” Dantego, twórczość Dostojewskiego, Szewczenki, Faulknera, Hemingwaya, Warłama Szałamowa, Otara Cziladze. Także autor apeluje do imion (z odpowiednim kulturowym wybrzmieniem) Heraklesa, Platona, Turgieniewa, Marka Twaina, Franki, Josepha Conrada, Bunina, Prousta, Becketta, Fowlesa, Rushdiego itd. Osobno warto powiedzieć o niewymienionych, a jednak obecnych w stylowym i obrazowym dialogu powieści Paszkowskiego dziełach Iwana Wyszeńskiego, Hermanna Brocha, Thomasa Wolfe’a. Wspomniane i niewspomniane tutaj teksty oraz autorzy tworzą w świadomości pisarza jedyną przestrzeń kulturową, w której on przebywa i z przedstawicielami której prowadzi swoje twórcze dialogi. Ostatnie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин