Сторінка · с. 5сторінка оригіналу ↗
Oj, łkał Wielki Rut
Слово Просвіти, №47 за 2012 рік
W dawnych kronikach ruskich obok rzeki Roś wspomniany jest również jej dopływ — rzeka Protoka. Niegdyś nazywano ją Wielkim Rutem. Na jego brzegach rozłożyły się wsie Marianówka, Ksawerówka, Pinczuki, Hrebinky, Salywynky, Łosiatyn, Sokoliwka, Hłuszky, Chrapaczi, Piszczana, a w Białej Cerkwi łączy się on z pięknością Rosią. Przez tysiąclecia rzeka ta była świadkiem wielu wydarzeń historycznych, które rozgrywały się na jej brzegach. Wielkiemu Rutowi pisane było stać się także świadkiem najbardziej tragicznego okresu swojej historii — okresu mroku i szatańskiego piekła, kiedy nadeszła władza moskiewsko-bolszewicka, która wyniszczyła głodem, więzieniami i obozami koncentracyjnymi dziesiątki tysięcy pracujących ludzi, żyjących na jego brzegach. Mykoła TARAN, krajoznawca, osiedle typu miejskiego Hrebinky. Przed wojną osiedle Hrebinky było centrum rejonowym, dlatego zanim zaczęto wyszukiwać i niszczyć „wrogów ludu” we wsiach rejonu, NKWD rozpoczęło aresztowania właśnie tutaj. Z góry „ustalono” osoby przywódców podziemnej organizacji powstańczej — pinczukowców O. M. Sołncewa oraz W. K. Łynnyka. Zdaniem bolszewików istniały ku temu niezaprzeczalne powody, gdyż właśnie ci mężczyźni byli jednymi z przywódców zbrojnego oporu wobec Armii Czerwonej we wsi Pinczuki. W Hrebinkach jednym z pierwszych „wrogów ludu” aresztowano M. O. Wołoszyna. W 1937 roku zabrano go prosto z pola, gdzie wraz z synem kosił siano. Znaleziono też „poważny” powód aresztowania — kułak. Na długo przed tym, w 1930 roku, wysłano go wraz z rodziną do obwodu archangielskiego, a on stamtąd uciekł i powrócił w rodzinne strony. Makar Ołeksandrowycz pracował potem w kołchozie im. Szewczenki. Zarzucono mu kontrrewolucyjną agitację wśród kołchoźników. „Dowody” zostały szybko przygotowane: przewodniczący kołchozu imienia Szewczenki I. H. Sikora, przewodniczący rady wiejskiej D. M. Rozenberg oraz inni „świadkowie”, zaćmieni strachem, potwierdzili z góry sfabrykowane zeznania. Tak na przykład jeden z tych aktywistów pisał: „1. W 1934 roku, pracując w brygadzie polowej, w mojej obecności wśród kołchoźników wypowiadał się: „Władza radziecka sztucznie wywołała głód na Ukrainie, zabrała całe zboże, do ostatniego ziarnka — żeby wybić Ukraińców”. 2. W 1936 roku, pracując przy układaniu siana w stogi, tak ułożył siano, że przemokło i przepadło. W tym roku zrobił tak samo. 3. Na początku lipca tego roku, kiedy do kołchozu przysłano kombajn, Makar Wołoszyn wśród kołchoźników na podwórzu kołchozu prowadził agitację przeciwko kombajnowi. Oświadczył: „To już przyszła zguba na zboże, w 1933 roku nas nie wybili, to chcą wybić teraz”. 4. W maju, kiedy zwolniłem się z MTS i zacząłem pracować w kołchozie, Wołoszyn przy spotkaniu ze mną oświadczył: „No co, pomogło ci to, że mnie rozkułaczałeś, wszystko jedno, wróciłem z zesłania i nikt mi nic nie zrobił”… Podobne zeznania przeciwko Makarowi Ołeksandrowyczowi złożyli jeszcze dwaj mieszkańcy Hrebinek: D. N. Burianenko oraz S. A. Hrycaj. Nieprawdziwe zeznania Makar Wołoszyn sprostował na przesłuchaniu u naczelnika rejonowego oddziału milicji, porucznika milicji Kyczaja. Wtedy powiedział: „Przyznaję się do winy w tym, że będąc wysłanym później Kyryło Laszok, — Po aresztowaniu przez pięć miesięcy w ogóle mnie nie przesłuchiwano. Potem naczelnik Hrebinkowskiego Rejonowego Oddziału NKWD Wostriakow przywiózł wcześniej przygotowane oskarżenie, ale dowodów nikt mi nie przedstawił. Wymuszano ode mnie podpisanie już napisanego aktu na pięciu arkuszach o tym, że przyznaję się do winy. Przez jakieś pięć nocy z rzędu nie dawano mi spać — przesłuchiwano, grożono bronią. Nie miałem już sił dłużej cierpieć, więc podpisywałem wszystko, co dawali. Konfrontacji ze świadkami czy oskarżonymi enkawudziści nie przeprowadzali. Ledwo podpisałem papiery, śledztwo zostało zakończone, a mnie nawet nie zapoznano ze sprawą, tylko od razu wysłano do obozów, gdzie ogłoszono decyzję „trójki”. Tak dowiedziałem się, że skazano mnie z artykułu 54-10 na osiem lat więzienia. Pod decyzją „trójki” nie podpisywałem się”. Spraw karnych na mieszkańców Hrebinek założono tyle, że pracownicy rejonowego oddziału milicji nie nadążali ich badać i wtedy z pomocą przysyłano im śledczych z sąsiednich rejonów. W sprawach karnych założonych na mieszkańców Hrebinek kontrrewolucjonistami obok Ukraińców byli także Rosjanie, Polacy, Białorusini. Wszyscy bezpartyjni. Nie było tylko Żydów i komunistów. I tutaj naczelnik hrebinkowskiej milicji, jako zawodowy kombinator, postanowił „naprawić sytuację”. Pewnego razu w 1938 roku Wostriakow odebrał legitymację partyjną przewodniczącemu rady wiejskiej D. M. Rozenbergowi i żądał, aby ten potwierdził, że sekretarz rejonowego komitetu KP(b)U T. A. Uśkowa prowadzi antyradziecką propagandę w kołchozach rejonu. Lecz tym razem wątpliwa intryga Wostriakowa spaliła na panewce. Żyd Rozenberg od razu, bez zwłoki, ostrzegł naczelnika milicji, że będzie składał zeznania przeciwko komunistce Uśkowej i przeciwko naczelnikowi milicji Wostriakowowi jednocześnie, ale nie jemu, lecz władzom obwodowym, przeważnie narodowości żydowskiej. Wostriakow zwrócił właścicielowi legitymację partyjną. Władza bolszewicka na wszystkich szczeblach wiedziała o stosunku ludności do niej. Chłopi, którzy przeżyli sztuczny głód, nie wierzyli propagandzie bolszewików w jakieś iluzoryczne szczęście w przyszłości. Represje stosowano we wszystkich wsiach rejonu hrebinkowskiego. Szczególnie odczuli je mieszkańcy starodawnej wsi Pinczuki. „Petlurowska wieś” Pinczuki miała wielką winę wobec władzy radzieckiej. Przecież to właśnie pinczukowcy powstali przeciwko bolszewikom i wraz z podejściem Armii Czerwonej do wsi zorganizowali zbrojną obronę wsi. Właśnie ta nierówna walka chłopów przeciwko czerwonemu pułkownikowi Murawjowowi stała się przyczyną wielu nieszczęść wsi. W złym czasie w Pinczukach bolszewicy winnymi głodomoru uczynili kułaków, nazywając ich wrogami ludu. Mieszkaniec Pinczuków L. S. Dziubenko, brygadzista kołchozowy, w przeszłości kułak według definicji rady wiejskiej, był także wśród winnych głodu, za co w 1933 roku został skazany na pięć lat pozbawienia wolności. Taką karę otrzymali też jego współmieszkańcy: kołchoźnicy J. Z. Jemeć, I. P. Mytnyk, indywidualny rolnik S. A. Maszczenko i inni. „Najurodzajniejszym” dla Pinczuków stał się represyjny 1937 rok. Jednymi z pierwszych najbardziej zaciekłych „wrogów ludu” aresztowano W. K. Łynnyka, O. M. Sołncewa oraz I. K. Łopuszenkę. Właśnie oni byli… Mykoła PETRENKO
Przyszli kiedyś do nas aktywiści — wyczyścili spichlerze. Zabrali stodołę, inwentarz, konie, narzędzia. Ojca aresztowali i wywieźli do obwodu archangielskiego. A my, nadzy, bosi, głodni — zostaliśmy z matką. Tak byśmy wszyscy co do jednego wymarli, gdyby nie nasz dziadek ze wsi Saliwinky. Stary był, zniedołężniały, a mimo to od czasu do czasu ukradkiem przynosił nam trochę wytłoków, a to i otrąb. Matka piekła z nich placki i dzieliła na dwie części, żeby starczyło i na śniadanie, i na kolację. Tak dociągnęliśmy do 1933 roku, przetrwaliśmy zimę, a na wiosnę odżyliśmy — zaczęły rosnąć chwasty… Pewnego wiosennego dnia wrócił z wygnania nasz ojciec. Przyjęli go wtedy do kołchozu. Został listonoszem. Roznosił pocztę z Hrebinek i po całej wsi. Tak żyliśmy do jesieni 1937 roku. Aż tu nieszczęście, straszniejsze od dżumy — zaczęli ludzie nie wiadomo dokąd znikać. Pierwszy poznał gorzki los świniarz Fedot Makarowycz Zdorenko. Przyszli do jego obejścia milicjanci, skrępowali, związali prosto w pracy i wywieźli nie wiadomo dokąd, jako „wroga ludu”. Zarząd kołchozu nakazał naszemu ojcu iść pracować na chlewnię. Harował od świtu do nocy. Lecz nie ominęła bieda i naszego domu. Pewnej późnej nocy wrócił ojciec do domu, zjadł kolację i położył się odpocząć. Aż tuż przed świtem ktoś załomotał w okno. Matka otworzyła drzwi — na progu stał milicjant. Odepchnął ją do izby. „No, wroga duszo, nie uciekniesz!” — przystawił nagana do głowy ojca. Ten powoli wstał, ubrał się. A my tak się przestraszyliśmy, że zawinęliśmy się w kołdrę i przycichliśmy jak myszy. Dobrze pamiętam ostatnie słowa ojca: „No cóż, matko, wykształć Mykołę…”. Jeszcze nie świtało, gdy pobiegłam do szkoły, a tam lament. Rozpaczały, płakały za swoimi ojcami dzieci. Dowiedziałam się, że tej przeklętej nocy zabrali też naszych sąsiadów: Marka Kożenę i Łewka Maksymenka. Wszystkich aresztowanych wysłali do Białej Cerkwi. Po cichu, żeby nikt, broń Boże, nie widział, rano zebrały się u nas sąsiadki. Nie długo się naradzały — wyprawiły matkę do Białej Cerkwi. Zebrała w tobołek trochę jedzenia i odzieży dla aresztantów. Do domu wróciła późną nocą, sczerniała, zrozpaczona, postarzała się. Przywiozła zakrwawioną, podartą koszulę ojca. Już po wojnie otrzymaliśmy oficjalny „papier” — naszego ojca zrehabilitowano. A co nam z tego? Lepiej by napisali, gdzie jest jego mogiła… Ludzie, bądźcie czujni, nie dopuszczajcie katów do władzy!”. Te słowa Hałyna Petriwna wypowiedziała, kiedy Ukraina wywalczyła swoją niepodległość. Ale u władzy wciąż pozostają ci, którzy do dziś popełniają zbrodnie przeciwko własnemu narodowi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
