Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Mama na piersi chowała obrączki ślubne, na których napisano „Iwaś i Zina”

Слово Просвіти, №48 за 2012 рік

Ćwierć wieku temu dawną ulicę Obszczestwenną (Hromadśką) w Kirowohradzie nazwano imieniem ukraińskiego pisarza Iwana Mykytenki, a tej jesieni, gdy minęło 115 lat od jego urodzin i 75 lat od tajemniczej śmierci, zwykłe święto ulicy przekształciło się w szeroko zakrojoną akcję oświatową upamiętniającą artystę. Odsłonięto pamiątkową tablicę pisarza. Na Kirowohradczyźnie gościł Oleh Iwanowycz Mykytenko, syn jednego z założycieli Związku Pisarzy Ukraińskich, prozaika i dramaturga Iwana Mykytenki. Oleh Iwanowycz przez wiele lat kierował czasopismem „Wsesswit”. Podzielił się wspomnieniami o trudnych czasach w życiu swojej rodziny i Ukrainy – latach 30. i 40. ubiegłego wieku. Switłana OREL, m. Kirowohrad — Po tym, jak w październiku 1937 roku zniknął ojciec (znacznie później, już w latach 90. kompleks śledztw wykaże, że Iwana Mykytenkę podstępnie zamordowali funkcjonariusze NKWD, chociaż oficjalnie ten fakt do dziś nie został ustalony — S. O.), cały czas mieszkałem z mamą. Właśnie jej zawdzięczam swoje ukształtowanie i wykształcenie. Mama uczyła języka i literatury ukraińskiej, najpierw we wsi Riwne w rejonie nowoukraińskim, gdzie poznała ojca, potem w Kijowie. W październiku 1937 roku odmówiono jej posady nauczycielki, proponując miejsce sprzątaczki. Mama odmówiła. Przez dwa lata nie miała pracy. To były dla nas ciężkie czasy. Mama stale szukała ojca, zwracała się i do Fadiejewa (on i ojciec byli w dobrych przyjacielskich stosunkach), i do Woroszyłowa, i do Stalina, i do prokuratury, i do NKWD, ale nie otrzymała żadnej jasnej i pokrzepiającej informacji. Mama jeździła do Moskwy, chodziła wokół więzień, punktów przesyłkowych, wołała, szukała ojca, gdy przechodziły eszelony z etapowanymi, spodziewając się, że może nagle gdzieś usłyszy znajomy głos. Ale nic. Gdy mama zmarła w 1973 roku, chirurg, który wykonywał sekcję, powiedział, że przeszła zawał na nogach. Aby jakoś przeżyć, sprzedawaliśmy rzeczy, oddawaliśmy je do komisów. Do tego jeszcze Związek Pisarzy chciał nas wysiedlić z mieszkania. Złożono pozew do sądu. Ale wtedy działał system ławników przysięgłych i oni nie zagłosowali za wysiedleniem rodziny pisarza Mykytenki, obronili nas. Jednak musieliśmy się ścieśnić — do naszego mieszkania dosiedlono rodzinę adwokatów, która z początkiem wojny ewakuowała się do Taszkentu. Doktor Sigałow poradził nam, abyśmy się nie ewakuowali. Początek okupacji utkwił mi w pamięci wybuchami min, które zakładali nasi przed odwrotem. Pożary. Cały Chreszczatyk i kilka kwartałów sąsiednich ulic płonęło, radzieccy podziemni bojownicy przecięli węże, którymi Niemcy próbowali gasić ogień. Wtedy zginęło wielu ludzi, wielu straciło dach nad głową. Gdy nadeszły mrozy 1941 roku, stało się zupełnie ciężko. Ogrzewania nie było, wody także, zdobywanie jedzenia stawało się coraz trudniejsze. Na korytarzu u nas stała kadź z wodą, więc rano była ona do połowy zamarznięta. Gdy zupełnie głodowaliśmy i marzliśmy, przybłąkał się do nas Lewko Mytrofanowycz Koladа, mój cioteczny brat, syn Hanny, siostry ojca. Przywiózł dla nas z Riwnego produkty i w ten sposób przeżyliśmy. W 1942 roku poszedłem uczyć się do szkoły sztuki rzemieślniczej, gdzie kształcono malarzy i alfrejszczyków. Od wywózki do Niemiec udało mi się wykręcić. U nas mieszkała wdowa po pisarzu Wadimie Ochriemence, którego NKWD zmuszało do szpiegowania Maksyma Rylskiego; nie wytrzymał i odebrał sobie życie. Jego wdowa i córka Iryna podczas okupacji zapisały się na folksdojczów. Iryna pracowała w biurze pracy, to stamtąd wysyłano wezwania. Na moim wezwaniu napisała: „Nie chodź!” Więc nie poszedłem, a potem niemiecki oficer, który mieszkał u nas ponad rok, w zamian za słonină przywiezioną przez Lewka, dał mi zaświadczenie, że jestem niezdatny do wywózki z powodu choroby. Po ukończeniu szkoły artystyczno-rzemieślniczej poszedłem pracować do Kijowskiej Fabryki Tytoniu jako pomocnik ślusarza. Wtedy nam już stało się materialnie trochę łatwiej. Kiedy nadchodzili nasi, centrum Kijowa, gdzie mieszkaliśmy, ogłoszono strefą zakazaną. Musieliśmy wyjechać na ulicę Żylańską. Zrobiłem wózek na małych kółkach, załadowaliśmy najpotrzebniejsze rzeczy. Co robić? Niemcy naciskają — albo wyjeżdżać do Niemiec, albo iść się ukrywać i czekać, aż przyjdą nasi. 4 listopada wyszliśmy z mamą i kilkoma jej koleżankami-nauczycielkami wraz z ich rodzinami na dworzec kolejowy. Mama na piersiach przechowywała obrączki ślubne, na których było napisane „Iwaś i Zina”. Wagony były pasażerskie, ale przepełnione, więc nasz wózek przymocowałem na buforach. Pojechaliśmy na zachód, do Fastowa. Po 15 minutach pociąg nagle się zatrzymał. Okazało się, że na tory spadł mój wózek. Całą noc jechaliśmy jakieś 50 kilometrów do Fastowa. O świcie pociąg zatrzymał się w polu, wyrzuciliśmy rzeczy do rowu i uciekliśmy. Dotarliśmy do najbliższej wsi, zwała się ona Kiszeńce. Zatrzymaliśmy się w szkole. Tam, we wsi, zobaczyliśmy pierwszy radziecki czołg. Ale Niemcy wrócili, wyrzucili nas ze szkoły, a wieś podpalili. Na dach stodoły, która stała obok szkoły, ktoś z radzieckich, przechodząc, po coś rzucił karabin. Niemcy pomyśleli, że to my ukrywamy broń, i mnie z jednym chłopakiem zaprowadzili na rozstrzelanie. Dobrze, że znałem niemiecki, zdołałem wszystko wyjaśnić. Kiedy wieś podpalono, chowaliśmy się nieopodal szkoły w piwnicy. Z nami był duży tatowy teczka z jego papierami. Zostawiliśmy ją wtedy tam, a potem już nie mogliśmy jej znaleźć. We sąsiedniej wsi zatrzymaliśmy się prawie na dwa miesiące i dopiero w styczniu 1944 roku wróciliśmy do Kijowa. Na drzwiach naszego mieszkania ktoś przylepił karteczkę „Mieszkanie zajęte przez radzieckiego oficera”. Mieszkanie było trochę splądrowane, ale całe. Kilka dni później poszedłem do szkoły nr 92 do szóstej klasy. Mama najpierw pracowała w szkole nr 67, rok później przeszła do 57., gdzie przepracowała prawie 40 lat. Szkoła, do której chodziłem, mieściła się w budynku dawnego Kolegium Pawła Gałagana. Kiedyś było tam kościół, w którym brał ślub Iwan Franko. W swoim czasie mieścił się tam Narodowy Komisariat Symona Petlury, w tych murach uczył się Ahatanhel Krymski. Tak więc tam zachował się duch kolegium. W 1947 roku wstąpiłem na Uniwersytet Kijowski.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин