Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
„Proświty” sobornej Ukrainy
Слово Просвіти, №48 за 2013 рік
4 marca 1917 roku, kiedy w Kijowie na swoje pierwsze posiedzenie zebrała się Ukraińska Centralna Rada, w Naddnieprzańskiej Ukrainie odbyły się zebrania założycielskie pierwszych odrodzonych „Proświt”. Centralna Rada bezpośrednio wspierała działania na rzecz tworzenia ukraińskiej prasy, wprowadzenia języka ukraińskiego w szkołach oraz powstawania ukraińskich organizacji kulturalno-oświatowych — „Proświt”. Dlatego niektórzy historycy uważają ówczesną „Proświtę” za organ Centralnej Rady. Potwierdza to również osobisty udział przywódców UCR w pierwszym Wszechukraińskim zjeździe „Proświt”, który odbył się w Kijowie 20—23 września 1917 roku. Otworzył go i wystąpił z pierwszym referatem o edukacji pozaszkolnej Sekretarz Generalny edukacji UCR Iwan Matwijowycz Steszenko. To właśnie on poinformował, że na zjazd przybyło 128 przedstawicieli powiatowych i gubernialnych „Proświt”. Cytujemy fragment stenogramu zjazdu, który zachował się w funduszu „Towarzystwo »Proświta« w m. Kijowie” Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego (F. 1447, op. 1, spr. 8): „Przy głośnych oklaskach i okrzykach »Sława!« pojawia się przewodniczący Ukr. Centr. Rady M. Hruszewski. Zabiera głos i wita zjazd jako jeden ze starszych pracowników na ukraińskiej niwie. Hruszewski wita tych, którzy dalej będą zasiewać ukraińską niwę oraz bronić Ukrainę, swojego przewodnika i obrońcę małych narodów, które gromadzą się pod sztandarem Wolnej Ukrainy. Wskazuje na haniebny czyn rosyjskiego rządu, który okroił ukraińską ziemię, odciął dawną ukraińską ziemię osadniczą, ale wierzy, że ta krzywda zostanie jak najszybciej naprawiona i wszystkie obrzeża zjednoczą się ze swoim centrum. Dalej prosi przedstawicieli od ukraińskich obrzeży oraz »wysp«, aby zadbali, by wszystkie dzieci Ukrainy nie zagubiły się dla niej. Wierzy, że edukacja nie pozwoli zginąć temu, co zdobyły poprzednie pokolenia. Głośne oklaski (również oklaskami nieustannie przerywano wystąpienie Hruszewskiego). Łotocki (przewodniczący Kijowskiej »Proświty« — red.) w imieniu komitetu organizacyjnego proponuje wybrać M. Hruszewskiego honorowym przewodniczącym zjazdu. Głośne oklaski, okrzyki »Prosimy!«. Dalej S. Petlura, przedstawiciel ukr. wojska mówi, że tutaj na zjeździe czuje jakąś solidarność i wskazuje, że czym innym są hasła, a czym innym sprawdzenie, czy rozumieją je prości ludzie, czy nie. Tylko wiara w »Proświtę« daje mu nadzieję, że ruch ukraiński powiększy się i wzmocni. Życzy sukcesów w pracy oświatowej. Wskazuje na potrzebę książek dla frontu i wspomina o wolnym kozactwie. Znowu życzy sukcesu w pracy na korzyść odrodzonego kraju. Oklaski”. Także wśród występujących na zjeździe pierwszy przewodniczący UCR, kurator Kijowskiego okręgu szkolnego Wołodymyr Naumenko, sekretarz ds. międzynarodowych UCR Mieczysław Mickiewicz, przedstawiciel wszechukraińskiej rady deputowanych wojskowych Ołeś Czapkiwski, przewodniczący ukraińskiego związku chłopskiego Mykoła Kowalewski, przedstawiciel towarzystwa „Praca” i towarzystwa „Ukraiński agronom” Iwan Feszczenko-Czopiwski, przedstawiciel teatru narodowego Iwan Buriaczok, przedstawicielka związku nauczycielskiego i wydziału edukacji pozaszkolnej Sofija Rusowa oraz inni. Wielu z nich było członkami jeszcze pierwszej Kijowskiej „Proświty”, więc bardzo dobrze rozumieli wagę pracy oświatowej w skali ogólnopaństwowej. Wśród głównych decyzji zjazdu — założenie „Wszechukraińskiego autonomiczno-federacyjnego związku »Proświt«”, wybranie głównej rady, centralnego biura towarzystw „Proświta”. Niestety, do końca zrealizować tych planów nie było dane. O tym, że praca jednoczeniowa była aktywnie prowadzona, świadczą zachowane w wyżej wspomnianym funduszu archiwalnym dane statystyczne wszystkich towarzystw „Proświta”, zebrane w ciągu 1917—1918 lat w ogólnym spisie (spr. 13), fragmentach kartoteki (spr. 9), materiałach komisji bibliotecznej towarzystwa (spr. 38) oraz korespondencji o spisach i adresach towarzystw (spr. 45). Zestawiając razem rozproszone informacje, które znajdują się w tych sprawach archiwalnych, po raz pierwszy otrzymaliśmy wykaz „Proświt” Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zgodnie z nim, na dzień 1 stycznia 1919 r. na Ukrainie działały 952 „Proświty”. 22 stycznia 1919 roku ogłoszono uniwersał o zjednoczeniu URL i ZURL w soborną Ukrainę, więc do sieci „Proświt” dołączyło jeszcze 89 filii w Galicji. Ich wykaz podano w książce „Proświta: historia i współczesność” (K., 1998, s. 40—43). Na mapie przedstawiono 968 „Proświt” zgodnie z listą, która zachowała się w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego oraz z listą filii „Proświty” na ziemiach zachodnioukraińskich. Niestety, nie wszystkie „Proświty” URL udało się zidentyfikować na współczesnej mapie geograficznej. Jednakże ona wyraźnie demonstruje terytoria, gdzie była realna władza URL, wszak w tamtym czasie właśnie „Proświty” były najbliższymi ludziom ośrodkami ukraińskiej państwowości. W kolejnych numerach „SP” podamy sformułowany przez nas wykaz „Proświt” w całości. Mamy nadzieję, że nasi czytelnicy pomogą nam dowiedzieć się więcej o organizacjach proświatowych swojego regionu, a nasze badanie zamknie jeszcze jedną „białą plamę” w kronice ukraińskiego ruchu oświatowego. Jewhen BUKET
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
