Сторінка · с. 5сторінка оригіналу ↗
W POSZUKIWANIU UTRACONEJ PRAWDY
Слово Просвіти, №49 за 2011 рік
Autograf wiersza “O języku”
połączenie poświęcenia w walce o wolność Ojczyzny i twórczej samorealizacji. Ta odważna patriotka Ukrainy zdołała zrodzić i wyhodować w swojej duszy wolność. Wolność wyboru swojego miejsca w narodowowyzwoleńczej walce oraz wolność twórczego samorealizowania się. Jakże więc nie zachwycać się tą bohaterką, jej walką o wiarę, o wolność rodzimego narodu, a zatem i o wolność jego słowa, jak nie dostrzec w jej losie woli Bożej Opatrzności?!
6–7 września 2011 r.
nas i unieśmiertelnia w samym akcie tworzenia. I ten akt jest nie tylko samowyrażeniem, ale także ważnym uzupełnieniem ogólnej panoramy świata. “Człowiek działający”, według definicji P. Florenskiego (a właśnie taką była Kateryna Mandryk-Kujbida), sam dla siebie sporządza listę pojęć dla rozpoznania zarówno świata, jak i siebie, pod warunkiem, że pragnie działać poprzez istotę pańską. Formuje własną wolę, której nikt nie jest w stanie ani przełamać, ani zachwiać. To nie twardość ideologicznej zasady, a nieugiętość wiary, którą kierowała się ta nietuzinkowa kobieta przez cały swój życiowy czyn, który twórczo przemyśliwała i zmieniała zarówno w codzienności, jak i w relacjach z otoczeniem oraz ze swoimi bliskimi. I słowo, jak widzimy, znaczyło dla niej bardzo wiele, znała jego cenę, jak twierdzi jej syn Wasyl, który, nawiasem mówiąc, odziedziczył po niej zarówno miłość do poetyckiego słowa, jak i twardość ducha oraz oddanie Bożym przykazaniom. Była małomówna, o czym świadczą jej wspomnienia, ale nieustannie promieniująca dobrem i światłem, tworząc duchową aurę, optymalizując swoją postawę, która właściwie odczytuje się ze wszystkich tekstów zachowanych dla nas jako przypomnienie o konieczności “trudzenia codziennie duszy”, mając od Najwyższego “błogosławieństwo ogniem”.
Natalia MARCZENKO
Każde dzieło Wołodymyra Rutkiwskiego, od pierwszych prób poetyckich aż po potężną beletrystykę historyczną ostatnich lat, tak czy inaczej przełamuje wewnętrzne bariery, niszczy stereotypy w ludzkiej duszy. I czyni to niezwykle subtelnie, mistrzowsko i rozważnie, ponieważ mowa o duszy najbardziej wrażliwej — dziecięcej. Głębokie przekonanie pisarza głosi, że aby pozbyć się ukraińskiego kompleksu niższości, współczesny nastolatek potrzebuje widzialnej heroiki przeszłości, która pozwala znaleźć własny punkt duchowego oparcia pośród złudzeń psychologii konsumpcyjnej, punkt odniesienia dla osobistego ruchu naprzód. Kluczową dla zrozumienia historyczno-artystycznej koncepcji W. Rutkiwskiego jest powieść „Sine Wody”, wydana po raz pierwszy bez skrótów przez wydawnictwo „Tempora” w 2011 r. Wydawcom udało się znaleźć wyrafinowane rozwiązanie artystyczne warstwy wizualnej książki. Śnieżnobiałe tło okładki niczym czysta karta Wieczności wyłania się (litery i obrazy są dosłownie wyczuwalne w dotyku!) błękitnym pociągnięciem tytułu, jakby nakreślonego ręką autora, oraz symbolicznym rysunkiem (czego wart sam hełm z splotów autorskiego tekstu!). A na końcu otwiera się dziecięco przekorna twarz pisarza, jakby naprędce naszkicowana przez niego wprost pośród wierszy własnego tekstu. Prace graficzne Maksyma Nimenki sąsiadują z fragmentami rękopisu W. Rutkiwskiego i wydają się nie być specjalnie przez kogoś dorysowane, lecz własnymi mimowolnymi dynamicznymi szkicami w trakcie pisania powieści. Powieść jest polifoniczna w zamyśle i formie realizacji, odważna w ideach i konceptualna wobec nowych faktów historycznych. U podstaw opowieści leży idea artystycznego odtworzenia pamięci historycznej Ukraińców. Jak pokazuje autor, bitwa nad Sinymi Wodami na długo przed bitwą na Kulikowym Polu dała początek wyzwoleniu ludów wschodniosłowiańskich spod panowania Ordy. W powieści W. Rutkiwskiego bitwa nad Sinymi Wodami to nie tylko pretekst do budowania fabuły, lecz symbol naszych zwycięstw i zdolności do tworzenia własnej historii oraz państwowości. Na poziomie artystyczno-etycznego pojmowania rzeczywistości pisarz wyjaśnia, co kierowało ludźmi w tamtych decydujących dla losów narodu czasach, gdy na rozjeżdżonych pod najazdem Ordy terenach dawnej Rusi Kijowskiej formowały się nowe ośrodki państwowości. Przed czytelnikiem stają elity władzy, wojownicy i prosty lud Rusinów, Litwinów i Tatarów, którzy stopniowo, w pracy i bojach, wytwarzają w sercu ówczesnego świata kulturowego nowy etniczny i polityczny zaczyn. Wododziałem w tej różnorodnej i zarazem zjednoczonej w dążeniu do znalezienia wspólnej prawdy oraz możliwości pokojowego współżycia społeczności występuje nie tyle przynależność etniczna czy wyznanie, co wewnętrzny wybór każdego w kwestii identyfikacji siebie z ukraińskimi ziemiami i lokalnym samorządem. W. Rutkiwski nie stara się upiększać przeszłości i nie tłumaczy się przed czytelnikiem z jej wielobarwności czy różnorodności przyjezdnych „niewolników” i „władców”: w artystycznej przestrzeni „Sinych Wód”, jak zresztą i w historycznej przeszłości, złodziei i rozbójników, poniżonych i wzgardzonych jest nie mniej niż porządnych, godnych ludzi, te charaktery różnie kształtuje czas i okoliczności. Lecz gdy w takie wielowektorowe, chaotyczne środowisko trafia nowa siła (Bobrok), nabiera ono nowej jakości, tworząc wspólnotę świadomą siebie i swojego miejsca w świecie: dawni rzezimieszki stają się rycerzami, skąpi chutorowi gospodarze — dalekowzrocznymi, przewidującymi zarządcami swojej ziemi, a przyjezdni władcy — oddanymi, mądrymi rządzącymi już swojego kraju. Centralną postacią powieści jest książę Bobrok. Jego historyczny pierwowzór Dmytro Mychajłowycz Bobrok-Wołyński (Koriatowicz) znany jest głównie jako wojewoda Dymitra Dońskiego. Nigdy nie zdradza siebie i osiąga cel jako przywódca, jednocześnie często okazuje się przegranym, ponieważ mimo wybitnego rozumu i siły, dziecinnie wierzy w taką samą, jak u niego, wrodzoną ofiarność innych władców. W rezultacie książę pojawia się w tekście jako samotny rycerz i ostatecznie rozpuszcza się w nurcie wydarzeń i ludzi, pozostając dla większości bohaterów powieści co najwyżej dobrym wspomnieniem. W istocie obraz Bobroka w powieści to swoista „średnia arytmetyczna” funkcji władzy na terenach ówczesnej Ukrainy. Jest jedynym, który może zaspokoić potrzeby w uporządkowaniu, upaństwowieniu życia wszystkich warstw społeczeństwa. Lecz jako postać artystyczna ustępuje rycerzowi Stepu Medowusi, istotowo ludowemu Kociubie, historycznie wiarygodnym i zarazem symbolicznym swatom Wasylowi i Achmetowi czy nastolatkom Petrykowi, Tymkowi i Zejnuli. Obrazy tych ostatnich, w odróżnieniu od utworów dziecięcych W. Rutkiwskiego, są w większości środkiem artystycznym dramatyzacji tekstu i swoistą miarą wartości idei czy zasad życiowych dorosłych postaci: bohaterowie-nastolatkowie z jednej strony skupiają na nich uwagę czytelnika, a z drugiej — wystawiają ich na próbę autentyczności najuczciwszą na świecie miarą — dziecięcą. Tak oto Petryk, znalazłszy się z woli losu obok księcia Bobroka, przechodzi skomplikowaną drogę dorastania — od absolutnej zależności od starszego towarzysza do szczerego oddania i troski o niego, a z czasem — świadomego służenia wspólnej sprawie i, ostatecznie, wątpliwości co do słuszności wybranej drogi. Pod koniec powieści, przyjechawszy z Moskowii na chutor Kociuby, bohater mimowolnie poddaje w wątpliwość postawy życiowe Bobroka, bo na poziomie życia konkretnego człowieka ukraińskie „chutorianstwo” okazuje się mądrzejsze, bardziej państwowotwórcze i bezsprzecznie bardziej ludzkie niż państwowo-imperialne myślenie sąsiadów. Natomiast los Tymka (od niesionej przez całe życie szczerej przyjaźni z Zejnulą do świadomego służenia tak samo nosicielowi idei pojednania i jedności, kobzarowi Iwanowi) przepełniony jest jednym niezłomnym sensem: ludzie rodzą się, by żyć w szczęściu i pokoju, szukać wolności nie w silnych książętach, a w sobie samych. Właśnie niezwykle pełnokrwisto nakreślone obrazy przyjaciół Wasyla i Achmeta oraz ich dzieci Tymka i Zejnuli są kluczowe dla zrozumienia etyczno-filozoficznych idei powieści. Kolorowi swaci, jakby wypisani na ludowym obrazku we wszystkich swoich anegdotycznych szczegółach, z zamaszystą niewiastą Ustyną, są zarazem głębokimi filozofami swoich czasów. To właśnie oni są podstawą tego etnicznego zaczynu, który stał się później ukraińskim typem stepowca. To właśnie ich wybór na rzecz jedności dał przyszłość tej nowej etnicznej wspólnocie. Węzłowymi momentami fabuły są zarówno perypetie osobistych losów postaci historycznych, jak i ważne dla zrozumienia przebiegu wydarzeń plany ogólne. Te ostatnie nieco obciążają tekst, ale tworzą historyczną głębię i perspektywę, dokładniej ujawniają wielowymiarowość i wielowektorowość ówczesnych konfliktów. W rezultacie czasoprzestrzeń powieści wykracza daleko poza granice lata 1362 r. i w wirze bitwy nad Sinymi Wodami odbijają się echem wydarzenia nad Kałką, książęce waśnie i historia Nadsulia, podbój Rusi przez Ordę oraz historia Księstwa Litewskiego, losy księcia Światosława i Iwana Berładnika, bitwa na Kulikowym Polu itd. Równie szeroka jest geografia powieści. Lecz jeśli ziemie litewskie, krymskie czy moskiewskie wspominane są pobieżnie, to Kijów, Perejasław, Kaniów, Czerkasy, jak i Naddnieprze, Nadsulie, Pobrzeże oraz Step stają przed czytelnikiem w rozpoznawalnej konkretności codziennego życia bohaterów i ich wrażeniach. Ostatecznie centralnym obrazem powieści staje się Ziemia Ojczysta, która na oczach czytelnika, wbrew, zdawałoby się, nieprzezwyciężonym okolicznościom, odradza się z popiołów i krwi w pierwotnym pięknie swoich przestrzeni i ludzi. Właśnie ten witalistyczny duch nieuchronnego zwycięskiego powrotu do pierwotnego porządku, do swojej prawdy, swojej władzy, swojego domu jest tym wewnętrznym aksjomatycznym sensem, który kieruje nurtem powieści, uparcie kierując czytelnika w wir codziennych i zarazem odwiecznych zmagań „o swoje”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
