Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
GRYHORIJ TIUTIUNNYK: «…BO NIE MOŻNA O OJCZYŹNIE MÓWIĆ NIE OJCZYSTYM JĘZYKIEM»
Слово Просвіти, №49 за 2011 рік
przyjemniej niż, powiedzmy, mieszkać w Łozowej czy Artemiwśku i czytać samemu księgę życia, nieupiększoną uczuciami i myślami pisarza. Dlatego radzi przeczytać powieść „Wir”, bo jest ona ludowa do łez, do homerycznego śmiechu i do wielkiego patosu. Z literatury współczesnej wyróżnia wiersz Jewhena Jewtuszenki „Spadkobiercy Stalina”, powieść B. Antonenki-Dawydowycza „Za parawanem”, po raz pierwszy opublikowane dzienniki Ołeksandra Dowżenki. O powieści A. Sołżenicyna „Jeden dzień Iwana Denisowicza” zauważa, że nie czytał i czytać nie chce. Całkiem niedawno, kilka lat temu, oklaskiwano „mądrą tyranię idioty”, wygwizdując rozum, a teraz szlochają, czytając, jak prawdziwie opisane jest więzienie, i oklaskują prawdziwe przedstawienie barbarzyństwa. „Nie, nie mam siły czytać „Jeden dzień…”. Czytałem „Wspomnienia z domu umarłych”. Po co się powtarzać?”. W liście z 27 lutego 1963 r. do Anatolija Kysłoho powiedziano o przekonaniach narodowych artysty, które budziły się i rozwijały przez całe życie: „I jeszcze jedno, ja, zdaje się, ostatecznie zdecydowałem: zwrócę się, chyba, do ojczystego języka, bo nie można o Ojczyźnie mówić nie ojczystym językiem. Zresztą życia rosyjskiego ja nie znam, bo w donieckim kraju żyją nie narody, a jakieś wywrotki, i zwyczaje tutaj są jednostajne do zgrzytania zębów: pić i przeklinać, robić i kląć”. „Teraz studiuję Hrynczenkę i tłumaczę na język ukraiński „Olesia”, „O zmierzchu” i „Głuszę”. Jeden [wątek] gruntownie przemyślany, opowiadanko byłoby takie: „Boże krówki” — o człowieku z odjętą nogą, który co niedzielę śmiga na protezie gdzieś za osadę w lasy, do rzeki, gdzie była kiedyś wieś i dom, a teraz na podwórzu zarośniętym chwastami leży kamień, przez który nitką snują się boże krówki. One żyją w przyzbie i nie opuszczają podwórza nigdy. Główna myśl — miłość nawet do źdźbła z rodzinnego gniazda. Oto i jest miłość do Ojczyzny”. Przy analizie tekstualnej możemy śmiało powiedzieć, że „Oles” — tak początkowo nazywało się opowiadanie „Dziwak”, pierwodruk w gazecie „Literaturna Ukrajina” (1 października 1963 roku). Jego główny bohater, chłopiec Oles, najbardziej lubił zimowy bór nad rzeką. Opowiadanie „Głusza” w pierwodruku („Żowteń”, 1965, nr 9) zaczęło nazywać się „Gwint”. Rozwiązaniem pierwszej nazwy jest kluczowe zdanie: „Wieś przestała być głuszą”. Wspomniane opowiadanie „Boże krówki” znane jest pod nazwą „Na zgliszczach” (pierwodruk — „Dnipro”, 1964, nr 5): główny bohater, nauczyciel historii Fedir Nestorowycz, idzie o kulach do rodzinnej wsi, zniszczonej przez wroga, i w błyskach pioruna „on ujrzał na tle chmury białe ściany swojej starej chaty, przechylonej, z popękaną niską przyźbą, po której zdezorientowane snuły się czerwonawe boże krówki, chowając się przed niepogodą w szpary przyźby”. Wszystkie te utwory literackie weszły do pierwszej książki „Zawiaz”. 24 stycznia 1963 r. w rodzinie Hryhorija i Ludmyły Tiutiunnyków urodził się syn Mychajło. Wykryliśmy i opublikowaliśmy listy Hryhorija Tiutiunnyka do teściowej — W. D. Koreckiej, ciotki N. I. Riabowećkiej oraz kuzynki W. F. Kułaczkinej, O. F. Czernenko, A. A. Kysłoho, gdzie z wielką radością i humorem świeżo upieczony ojciec opowiada o szczęśliwym wydarzeniu. Nieraz w listach dzieli się myślami o współczesnej literaturze, dość wrażliwie i jednocześnie krytycznie odbiera zmiany w życiu społeczeństwa. Najbardziej niepokoi, czy nie będzie powrotu do stalinowskiej despotii, znieważania twórczej osobowości i do utworów literackich w rodzaju „Kawalera Złotej Gwiazdy”, który obrzydł jeszcze w młodości. Dlatego też opowiadanie wkrótce nazwie „Śmierć kawalera”, a póki co — smutna przepowiednia literackiej przyszłości w liście do P. Kołenśkoho z 22 marca 1963 roku: „Z ogromnym niepokojem przeczytałem materiały spotkania pisarzy z siłą kierowniczą. Ty rozumiesz, do czego wszystko to było zaplanowane? Pierścień w ryj wkładali, żeby nie ryły. Ech!.. Znowu kajdany na słowo. A teorię to jaką wymyślili! Ci, powiadają, kto będzie narzekać-
na kierownicze posunięcia zwierzchnictwa, — to są filistrzy. Zaliczkowo, znaczy się, żeby etykietka była na wolnomyślicieli. Jakie to wszystko znajome z czasów tak zwanego kultu. U Panasa Myrnego, w „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne...” jest rozdział pod tytułem „Stare i odnowione...”. Opowiada on o tym, jak Czipka po spokojnym gospodarowaniu znów zaczął rozbójniczyć. Tak można nazwać niedawno rozpoczętą stronę współczesnej historii literatury. No cóż, niech idzie się tam, dokąd prowadzą. Zobaczymy, co tam za czarne zady przed nami. Trochę o sobie. 1). Solidnie wziąłem się za naukę języka ojczystego. Gryzę słownik Hrinczenki, tłumaczę. 2). Szkoła obrzydła, jak i cały Donbas w ogóle: pijaństwo, bójka, przekleństwa — zabiłbym!” Chyba najczęściej nauczyciel Hryhorij Tiutiunnyk korespondował z literaturoznawcą P. Hawryłowem. Tak, w połowie maja Tiutiunnyk opowiada o niedawnej podróży do Lwowa. Tam wyszedł tomik poetycki Hryhorija Tiutiunnyka „Żurawine klucze”, młodszy brat „zbierał go po jednym wierszyku, a bywało, że i po wersie, nadał mu tytuł i dlatego jest on dla mnie szczególnie bliski”. Więc i podczas czytania iluzja osobistego kontaktu z autorem była niezwykle silna. Znowu w liście brzmi szczere wyznanie niechęci do ówczesnej szkoły i swoista samoanaliza własnego świata duchowego. „Nauczycielować nie chcę. Uczyć — lubię, uczniów jeszcze bardziej. Obserwować, jak człowiek na twoich oczach zaczyna myśleć — to największe szczęście dla mnie. Ale nie cierpię szkolnej atmosfery. Tych głupich hierarchicznych relacji między nauczycielami, wicedyrektorem, dyrektorem, zbudowanych na czysto inteligenckich odpadkach moralności, nie lubię moralizować na temat uczęszczania do szkoły przez dorosłych ludzi (pracuję w wieczorowej), bo bardzo szanuję zasadę: każdy wie, czego mu potrzeba, a jeśli nie wie, to życie go nauczy lepiej niż sama najbardziej moralna moralność. …Teraz pozostaje mi złamać w sobie Ruska. To dla mnie, szanowny panie, cała rewolucja. Przecież przez piętnaście lat ziarnko po ziarnku zbierałem język rosyjski, czyściłem to ziarno, suszyłem i już zacząłem siać — niech niezdarnie, garścią i pod wiatr, ale zacząłem. Siać zacząłem na kamień, jak apostoł Piotr, bo rosyjski byt, rosyjski charakter znałem daleko gorzej niż ojczysty, ukraiński… Do tego trzeba znać język nie tylko potoczny, szyliwski, ale i literacki — ten język, który chcą zetrzeć jak ze stołu okruchy po obiedzie. I kto chce! Naród, sam naród… Czy zauważył Pan, że Ukrainiec, kiedy wyjedzie poza granice swojej wsi, powiedzmy do Donbasu albo Charkowa, obowiązkowo zaczyna się łamać i rusyfikować: „A po co ty, mamo, konopie trzepiesz, kiedy u nas w Popasnej płótna już nikt nie bierze?” — mówi on, myśląc, że to „kiedy” uczyni go człowiekiem wielce rozumnym i kulturalnym. A matka słucha i cieszy się: syn przyjechał w kapeluszu, a jeszcze „po rusku” tnie jak z nut. Miasto — nośnik kultury — zrusyfikowane, Donbas — dawno, jeszcze za Piotra I, wieś błaznuje rusycyzmami, zachód mówi językiem sprowincjonalizowanym do gwary… Można, oczywiście, o tym nie myśleć, pisać — i kropka. W każdym razie język nas przeżyje. A jednak ciężko, bo nie puchem to na serce kładzie się, a kamieniem. Oto Panu i sprawy twórcze”. Hryhorij Tiutiunnyk informuje, że znalazł aż dwie prace redaktorskie: we Lwowie i Kijowie, które obiecał Anatolij Dimarow, główny redaktor wydawnictwa „Radianśkyj pysmennyk”, a także redaktor i autor przedmowy do powieści „Wyr”. Pierwszy i jedyny rok pracy nauczycielskiej stał się jeszcze jednym motorem do ostatecznego utwierdzenia się w przekonaniu o języku ojczystym jako podstawowym w obrazowym postrzeganiu świata, a co za tym idzie — i w twórczości pisarskiej. Od 1988 roku w szkole ogólnokształcącej nr 12 miasta Antracyt w osadzie Szczotowe działa Muzeum Literackie Hryhira Tiutiunnyka. Teraz ma ono miano wzorowego. Na szkolnym podwórzu wzniesiono pomnik wybitnego twórcy, którego autorem jest ługański rzeźbiarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, artysta ludowy Ukrainy I. M. Czumak. W Ługańskim Narodowym Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki od 1987 roku prowadzone są Tiutiunnykowskie czytania literackie, konferencje naukowe. Na 80-lecie od dnia urodzin laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, wybitnego ukraińskiego pisarza Hryhira Tiutiunnyka przeprowadzono Wszechukraińską konferencję naukową „Tekstologia, poetyka, metodyka badania twórczości Hryhorija i Hryhira Tiutiunnyków”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
