Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

ŚWIATŁO MYCHAJŁYNY KOCIUBYŃSKIEJ

Слово Просвіти, №50 за 2011 рік

Mychajłyna Kociubyńska. Grudzień 2008 r. Wołodymyr WOZNIUK, m. Czerniowce Rok temu zakończyła się ziemska droga Mychajłyny Kociubynskiej. Podążała ona ku gwiazdom nie tyle przez ciernie, co przez cierniowe gąszcze. Teraz jest wśród gwiazd. Ale na ziemi pozostała w swoich nieprzeciętnych książkach, setkach prac naukowych, publikacjach. Będą do nich sięgać, dopóki ludzkość będzie potrzebować mądrego, prawdziwego Słowa. Pozostała dobrą, szczerą, bezkompromisową w pamięci bliskich, przyjaciół, znajomych. Ta smutna wieść przywróciła mnie do dalekiego lata 1968 roku. Jestem studentem pierwszego roku wydziału filologii ukraińskiej Czerniowieckiego Uniwersytetu Państwowego. Euforia wiejskiego chłopaka z powodu dostania się na wyższą uczelnię nie opuszczała mnie. Nawet gdy przechodziłem codziennie przez bramę dawnej rezydencji bukowińskich metropolitów. O pierwszych rozczarowaniach pisałem już w swojej książce „Miż mowczanniam i słowom” („Knyhy XXI”. — Czerniowce, 2010). W szczególności o tym, jak próbowano mnie zwerbować na donosiciela, jak poraziły mnie słowa oficera-werbownika: „Jesteś synem księdza, ale mimo pochodzenia społecznego zdobywasz wyższe wykształcenie, twoja siostra studiuje w instytucie medycznym, my przecież wiemy”. Po rozmowie z przedstawicielem odpowiednich organów zorientować się pomógł mi wykładowca uniwersytetu, obecnie nieżyjący Anatolij Mykołajowycz Dobrianski (jego imieniem nazwano teraz jedną z ulic Czerniowiec). „Nie dziw się. Nie ty pierwszy, oni w każdej grupie mają swoje „uszy” — powiedział. — Nic nie podpisuj”. Postawić kropki nad „i” w instytucie medycznym pomogła córka proboszcza ówczesnego soboru katedralnego ojca Heorhija (Jurija) Buczynskiego, Halyna, wykładowczyni muzyki w Czerniowieckim studium pedagogicznym. Przez wpływowych znajomych załatwiła, że rektor uczelni przyjmie moją siostrę i sprawę załatwią. Wszystko odbyło się według przygotowanego scenariusza. Niewielkie, ale zawsze jasne od życzliwości mieszkanie Buczynskich dla mnie, żółtodziobego studenta, stało się swoistym domowym schronieniem. Ojciec Heorhij i jego żona opiekowali się mną jak synem. A dzięki ich córce Halynie poznałem w tym domu wielu nieprzeciętnych ludzi. A wśród nich — niezapomnianą Mychajłynę Kociubynską — bratanicę Mychajła Kociubynskiego (córkę jego rodzonego brata Chomy), jedną z tych ukraińskich intelektualistek, które odważyły się otwarcie wystąpić przeciwko kompartyjnej polityce represyjnej. Nie tylko wykluczono ją z szeregów tej partii, ale też pozbawiono ulubionej pracy w Instytucie Literatury imienia T. H. Szewczenki AN USRR. Była tam też Eleonora Sołowiej, obecnie znana krytyczka i literaturoznawczyni, wiodąca pracownica naukowa wydziału komparatystyki Instytutu Literatury NAN Ukrainy, a wtedy, pod koniec lat 60., pośród bukowińskich filologów i dziennikarzy jedna z najjaśniejszych postaci. Mychajłyna Kociubynska, otrzymawszy rozliczenie w instytucie oraz przyzwoite honoraria za publikacje w czasopismach „Wseswit”, „Dnipro”, „Żowteń”, przyjechała z małą córeczką Tanią do Czerniowiec, by udać się w Karpaty. O tym, nawiasem mówiąc, Mychajłyna Chomivna później napisze tak: „Zatem można było pozwolić sobie na odpoczynek i my z córką pojechałyśmy do Czerniowiec do mojej towarzyszki z Klubu Twórczej Młodzieży Halyny Buczynskiej, żeby stamtąd wybrać się w góry. W Czerniowcach dołączyła do nas moja młoda koleżanka Ela Sołowiej. To była nietrwała, ale bardzo piękna sentymentalna podróż. Ojciec Halyny był księdzem i podczas wędrówki zatrzymywałyśmy się u znajomych rodzin księżowskich — Roztoky, Kyselycia, niewielka wieś w pobliżu Putyły Fedkowycza. < … > Nawiasem mówiąc, po wielu latach, już w niepodległej Ukrainie, pewien historyk opowiedział mi, że pracując w specjalnych archiwach, niespodziewanie natrafił na coś w rodzaju „raportu operacyjnego” pewnych organów na temat tej mojej niewinnej podróży. Okazuje się, że rejestrowano wszystko: do kogo jeździłam, z kim rozmawiałam, u kogo się zatrzymywałam, a nawet o czym rozmawialiśmy… Dobrze, że o niczym nie domyślałam się i czułam się absolutnie wolna. A ogólnie — wymowne świadectwo atmosfery totalnej inwigilacji człowieka — atmosfery, w której przyszło żyć”. Poszczególne wrażenia z Kyselyci z tych gościn głęboko zapadły w moją pamięć. Tata z mamą, dopóki nie spotkali się z przyjezdnymi, czuli się nieco zaniepokojeni: jak zachowywać się wobec bratanicy wybitnego pisarza? Jak przyjmować miejskich mieszkańców w naszej małej chatce? Ale i niepokoje, i skrępowanie zniknęły w pierwszych minutach rozmowy. Okazało się, że moja mama Marija jest starsza od pani Mychajłyny tylko o półtora roku, okazały się podobne swoją wrodzoną bezpośredniością. A której kobiecie nie spodoba się, gdy chwalą jej potrawy? Siostra Wałentyna do dziś wspomina, jak Mychajłynie Chomivnie przypadły do gustu mamine zamarynowane w całości, „po huculsku”, borowiki, a Eleonora Stepanivna całkiem niedawno opowiadała, że do dziś pamięta kyselyckie pierogi z serem. Kiedy w „Knyzi Spomyniw” Mychajłyna Kociubynska pisała „życzliwi i jakby wyjęci z codzienności ludzie…”, to zapewne chodziło też o moich rodziców i o innych współmieszkańców wsi. Choćby i o tego „kyselyckiego dzwonnika” — Hucuła z dziada-pradziada Jakowa Borduziaka. Był jak sam duch niezapomnianych przodków: cały rok chodził tylko w kierpcach. Na wyszywaną koszulę, nawet latem, narzucał keptar, głowę nakrywał kresanią, palił fajkę, do której oprócz tytoniu nabijał jakiegoś ziela — od jednego zaciągnięcia u mnie (ale nie u niego) kręciło się w głowie. W siedemdziesięcioletnim wieku po chłopięcemu podciągał się na drążku. Był unikalnym gawędziarzem. W Kyselyciach naturalnie brzmiały rozważania o osobliwościach huculskiego bytu, obrzędów, zwyczajów, o powieści Mychajła Kociubynskiego „Cienie zapomnianych przodków” oraz filmie pod tym samym tytułem. Wtedy dowiedziałem się też o kijowskich wydarzeniach 1965 roku, opisanych później przez Mychajłynę Kociubynską w dopiero co wspomnianej jej książce: „We wrześniu odbyła się znana akcja w kinie „Ukraina”, kiedy na premierze filmu „Cienie zapomnianych przodków” Iwan Dziuba poinformował obecnych o aresztowaniach wśród ukraińskiej inteligencji i na wezwanie Czornowoła, poparte przez Stusa, w znaku protestu wstało wielu ludzi, wśród nich i ja”. To, jak wiadomo, zapoczątkowało jej „chodzenie po mękach”. Wiele rzeczy zatarło się w pamięci, ale do dziś zachowałem we wspomnieniach ówczesne rozmowy o wydarzeniach czechosłowackich. Ja ze swoimi studenckimi przyjaciółmi Laszlo Orto i Romanem-Bohdanem Chawariwskim wtedy wytrwale i szczerze uczyłem się języka czeskiego, wyszukiwałem każdą informację o Praskiej Wiośnie, a kijowianka Mychajłyna Kociubynska wiedziała o wiele więcej, niż docierało do prowincji, gdyż miała przyjaciół w Czechosłowacji. Związki z Mychajłyną Kociubynską nie urwały się. Latem 1968 roku odwiedzałem ją w kijowskim mieszkaniu, które było przy dawnej ulicy Lenina 84. Witała przyjaźnie. Nie narzekała na życie, chociaż wiodło jej się niełatwo. Pracowała w wydawnictwie „Wyszcza szkoła”, nad rękopisami, zauważyłem, pracowała też w domu. Teraz wypływają w pamięci i wrześniowe dni 1994 roku. Sprzyja temu już fotografia, która przechowuje się w moim własnym archiwum. Przypomina, że na bazie Czernihowskiego Muzeum Literacko-Pamięciowego Mychajła Kociubynskiego odbyło się seminarium dyrektorów muzeów literackich Ukrainy. Jego przeprowadzenie zorganizowano tak, aby była możliwość pobyć w Sosnyci, gdzie urodził się Ołeksandr Dowżenko, wziąć udział w świętowaniu 100-lecia od dnia urodzin wybitnego artysty, a wkrótce w Czernihowie stać się uczestnikami innego świętowania — 130-lecia od dnia urodzin Mychajła Kociubynskiego. Dyrektor Muzeum M. Kociubynskiego Julij Romanowycz Kociubynski, wnuk pisarza, urządził wycieczki i po innych znaczących miejscach Czernihowszczyzny: Sedniw, Kaczaniwka, Niżyn… Razem z muzealnikami podróżowało wielu pisarzy, literaturoznawców, kulturoznawców, artystów. Była z nami i Mychajłyna Kociubynska. Najczęściej w towarzystwie Niły Pidpałej, szefowej Muzeum Maksyma Rylskiego w Kijowie. Rozmawiałem z nią i ja. Wtedy też usłyszałem o tym, że w specjalnych archiwach znaleziono materiały o jej pobycie w Czerniowcach i Kyselyciach. Nas podczas wyjazdów po Czernihowszczyźnie hojnie częstowano. W Sosnyci, kiedy świętowano jubileusz Dowżenki, nawet w centrum miasta stały stoły z napojami i przekąskami. Chmielne doprowadziło do śmiesznego: po powitaniu z okazji święta ówczesnego spikera Ołeksandra Moroza wydawało nam się, że przywieziony przez niego wieniec zamierzają położyć pod pomnikiem Lenina. No i wycięliśmy: „Oj moroz, moroz, nie moroz mienia…” Nie przypomnę sobie, czy Mychajłyna Chomivna była wśród nas, śpiewaków, ale po jakimś czasie zauważyła: „Wołodiu, wy i palicie bardzo dużo, i od kieliszka nie odmawiacie…” W zeszłym roku, w ten smutny dzień, w rozmowie telefonicznej ze mną Eleonora Sołowiej powiedziała: „Mychajłyna Kociubynska odeszła w wieczność 7 stycznia, na Boże Narodzenie, a pamiątkowy 40. dzień przypada na 15 lutego, na Ofiarowanie Pańskie. Słyszałam, że w takie dni do niebios trafiają sprawiedliwi”. W trzecim rzędzie od dołu trzecia od lewej — Mychajłyna Kociubynśka pomiędzy Wirą Komziuk a Neonilą Pidpałą. Skrajny w trzecim rzędzie od prawej — Julij Romanowycz Kociubynśkyj. Wołodymyr Wozniuk — pierwszy rząd w centrum, obok artysty Anatolija Hajdamaki. Czernihowszczyzna, wrzesień 1994 roku

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин