Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Dziennik Szewczenki ma 160 lat

Слово Просвіти, №52 за 2017 рік

Przekraczamy środkową granicę czasową projektu poświęconego 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. Dziennika Szewczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. W przeddzień Nowego Roku publikujemy przednoworoczne zapiski poety z 24, 29 i 30 grudnia 1857 r., poświęcone jego przyjacielowi Michaiłowi Szczepkinowi. W autorskich komentarzach historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki opowiedziano o wielkiej przyjaźni dwóch ukraińskich geniuszy. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki 24 grudnia Prazdnikam prazdnik i torżestwo jest iz torżestw! W tri czasa noczi prijechał Michaiło Siemionowicz Szczepkin. W tri czasa noczi prijechał Michaiło Siemionowicz Szczepkin. Jeden z najkrótszych zapisów w Dzienniku. Tego szczęśliwego dnia Szewczence nie było w głowie pisanie. W ogóle wznowił je dopiero 29 grudnia po wyjeździe M. S. Szczepkina, ale dedykację poematu „Neofici”, stworzonego 5–8 grudnia, poeta uczynił artyście właśnie tego dnia: „M. S. Szczepkinu. Na pamiat’ 24 diekabria 1857”. I zaraz po tych słowach: Wozlublieniku muz i gracyj, Żduszczij tiebie, ja ticho płaczju I dumu skorbnuju moju Twojej dusze pieriedaju. Prywitaji że błahoduszne Moju syrotynu, Nasz wełykyj czudotworcze, Mij druże jedynyj! Taras Hryhorowycz podarował również w ten świąteczny dzień artyście swój autoportret z dedykacją: „Michaiłu Siemionowiczu Szczepkinu na pamiat’ 24 diekabria 1857 goda ot Tarasa Szewczenka”. Taras Hryhorowycz nie nazwał miejsca pierwszego spotkania z Michaiłem Siemionowiczem i do dziś w tej kwestii istnieje zamieszanie. Powiedzmy, w jednym z artykułów w Encyklopedii Szewczenkowskiej twierdzi się, że „spotkanie przyjaciół odbyło się w mieszkaniu sekretarza niżnonowogrodzkiego komitetu K. Szrejdersa, u którego mieszkał Szewczenko”. Wszakże, jak świadczył sam Taras Hryhorowycz, zamieszkał u K. A. Szrejdersa dopiero 8 stycznia 1858 r. We wspomnieniach K. A. Szrejdersa, zapisanych przez dziennikarza H. P. Demianowa po ponad 30 latach, czytamy, że przyjaciele rzekomo spotkali się w gabinecie niżnonowogrodzkiego gubernatora wojskowego O. M. Murawjowa. Jak to nierzadko bywa w takich nie do końca wyjaśnionych sytuacjach, słowa niezaprzeczalnej prawdy należą do poety. Maksym Rylski ma takie wersy o tym spotkaniu: Dwa kriepaki… Odyn szcze wczora Mykoły Pałkina sołdat… I obijma poet aktora, Jak bat’ka syn, jak brata brat, I zrije wira neozora, Szczo zhyne wrahi supostat… Rzeczywiście, nie ma żadnej wątpliwości, że spotkanie dwóch przyjaciół było błyskiem ciepła i szczerej przyjaźni. Rzucili się w objęcia i obaj rozpłakali się tak, że długo nie mogli wykrztusić ani słowa… Przypomnę, że Michaił Szczepkin, który szedł w siedemdziesiąty rok życia, jako jedyny z przyjaciół Szewczenki odwiedził go w Niżnym Nowogrodzie. Żona Szczepkina, Ołena Dmytriwna, donosiła ich synowi 18 grudnia 1857 r.: „Ojciec jedzie do Niżnego do Szewczenki na swój koszt, żeby go pocieszyć…”. A 23 grudnia dodawała w kolejnym liście: „Ojciec pojechał do Niżnego do Szewczenki – wierszopisca, którego zawrócono z zesłania i nie pozwalają wjeżdżać do stolicy”. W tych wersach szczególnie dobrze widać bezinteresowność, szczerość i dobroć czynu, który M. S. Szczepkin poświęcił swojemu przyjacielowi. Szewczenko prosił artystę, by „pokazał siebie… na tutejszej scenie” i umówił się w tej sprawie z dyrektorem miejscowego teatru O. P. Warencowem, ale Szczepkin w liście do Szewczenki z 11 grudnia, wyliczywszy spektakle, w których gotów jest grać, swojego przyjazdu z nimi nie wiązał: „Z tego, co zapragną, niech wybierają sami,… a kiedy coś nie tak, to my i bez teatru obejdziemy się!”. 29 grudnia W 12 czasow noczi ujechał ot mienia Michaiło Siemionowicz Szczepkin. Ja, Owsiannikow, Bryłkin i Ołejnikow prowodiłi mojego wielikogo druga do pierwoj stancyi i rowno w tri czasa wozwratilisia domoj. Szest’ dniej, szest’ dniej połnoj, radostno-torżestwiennoj żyzni! I czem ja zapłaczu tiebie, moj staryj, moj jedinyj druże? Czem ja zapłaczu tiebie za eto sczastije? Za eti radostnyje sładkije slezy? Lubowju! No ja lublju tiebia dawno, da i kto, znaja tiebia, nie lubit? Czem że? Kromie molitwy o tiebie, samoj iskriennej molitwy, ja niczego nie imieju. W 12 czasow noczi ujechał ot mienia Michaiło Siemionowicz Szczepkin. Wzruszony Taras Hryhorowycz odprowadzał swojego przyjaciela, nie chciał go wypuszczać, nawet przejechał z nim do pierwszej stacji. Ostatni raz objęli się: Michaił Siemionowicz płakał i oczy Szewczenki były pełne łez... Artysta napisał poecie, gdy tylko przyjechał do domu: „Spieszu skazat’ nieskol’ko słow. I tieło ustało, i dusze niekogda... pieriedaj wsiem pokłony… Daj dusze otdochnut’, a to ona wsio wriemia była w takom wołnienii, czto niemnożko i nie pod siłu...”. ...szest’ dniej połnoj radostno-torżestwiennoj żyzni! To wszystko, co mógł zapisać zasmucony wyjazdem przyjaciela Szewczenko. Półtora miesiąca temu, w liście do M. S. Szczepkina z 12 listopada, Szewczenko błagał: „Jakby to pobaczyt’sia, jakby to nam chot’ czasynoczku podywyt’sia odyn na odnoho, chot’ hodynoczku pohoworyt’ z toboju, druże mij jedynyj!”. A tutaj całe sześć dni pełnego, radośnie podniosłego życia! Na szczęście szczery zachwyt Szczepkinem i bezgraniczna wdzięczność dla niego na zawsze zachowały się w listach poety, wysłanych do przyjaciół na samym początku 1858 r. Zebrałem te zdumiewające wersy, napisane 4 stycznia, do kupy: Z listu do S. T. Aksakowa: „Prostite mnie, czto ja nie napisał wam s Michaiłom Siemionowiczem. Nie mog. Staryj czarodiej nasz swojim posieszczenijem sdiełał iz mienia to, czto ja i tiepier’ jeszczo nie mogu prijti w normalnoje sostojanije... Niet, takich bogatyriej-druziej niemnogo na biełom swietie. Da ja dumaju, czto on odin tol’ko i jest’. Kak ja, odnako ż, nie po-christianski dumaju. A etomu priczina tot że wielikij nasz czudotworiec Michaiło Siemionowicz. Chrani jego Gospod’ na pouczenije ludjam”. Z listu do P. O. Kulisza: „Narobyw win meni, oceyj staryj, lycha: pryjizżaw do mene na swiatkach koladuvat’. Ja j dosi szcze hożu nenacze z tiażkoho pochmillia od joho koladok. Uczystyw staryj! aż pal’ci znat’. I de w joho uzialas’ taka żywa, serdeczno trepeszczuszcza, żywa natura? Diwo, ta j hodi!”. Z listu do M. M. Łazarewskiego: „Pryjizżaw do mene koladuvat’ staryj M. S. Szczepkin, to ja pislia joho koladky szcze j dosi hożu, nenacze pislia pochmillia. Nechaj joho Hospod’ szle dobre zdorow’ja”. Z listu do M. O. Maksymowicza: „Ja szcze j dosi ne ochołonuw od moho dorohowo hostia, i dosi szcze stojit’ win u mene w oczach i ne daje meni pokoju ni wden’, ni wnoczi... Zawdaw win meni swiato. Tak uczystyw, szczo aż pal’ci znat’. Wyba cz meni, mij hołube syzyj, rady wełykoho Boha, szczo ja tobi tak oce naszwydku pyszu, jej-bohu, niczoho w hołowu ne lize, krome naszho wełykoho czudotworcia Mychajła Siemionowycza”. „Но я люблю тебя давно...” Takiego napięcia szczerych emocji i przyjacielskich uczuć, takiej wdzięczności za prawdziwe, cudotwórcze szczęście, podarowane przez przyjaźń, u Szewczenki więcej nie spotykamy. Nic podobnego, zdaje się, nie znajdziemy w światowym gatunku pamiętnikarskim i epistolarnym. W pełnych wdzięczności, płomiennych słowach o M. S. Szczepkinie jest serce, które zamiera z zachwytu. Jak zaznaczył I. M. Dziuba, poecie „zapisy tych dni wznoszą się do apoteozy szczęścia”. Przypomnę słowa Szewczenki z powieści „Artysta”: „Wiele, niezliczenie wiele pięknego jest w boskiej, nieśmiertelnej przyrodzie, ale triumf i wieniec nieśmiertelnego piękna — to ożywiona szczęściem twarz człowieka. Wznioślejszego, piękniejszego w przyrodzie ja niczego nie znam”. Więc jeśli kiedykolwiek wreszcie zostanie przedstawiony naprawdę szczęśliwy Szewczenko, to obok niego obowiązkowo zobaczymy też Michaiła Siemionowicza. Pracując w Moskwie nad książką „Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin” (2009), znalazłem miejsce, gdzie stał dom artysty, u którego gościł poeta w marcu 1858 r. (na rogu dwóch zaułków — Worotnikowskiego i Staropimienowskiego). Dołożyłem niemało starań, aby tutaj został ustawiony pomnik szczęśliwym przyjaciołom — Tarasowi Szewczence i Michaiłowi Szczepkinowi. Nie udało się. Któż w Moskwie ośmieli się dać pozwolenie na wzniesienie pomnika dwóm genialnym Ukraińcom… I. M. Dziuba sprawiedliwie zauważył: „M. S. Szczepkin, człowiek starszy, nie tak niepowściągliwy w okazywaniu uczuć (może i zawód aktora wyrobił pewną samokontrolę), — ale i jego oddanie przyjacielowi, przejmowanie się nim są bezgraniczne”. Wпрочем, na to zwrócił uwagę jeszcze radziecki teatrolog A. A. Derman: „Listy Szczepkina do Szewczenki napełnione są nie tyle żarliwym entuzjazmem, co czysto ojcowską troską o poetę”. Na prawach starszego przyjaciela Michaił Siemionowicz mógł nawet ostro zrugać Tarasa Hryhorowycza za to, że w Niżnym Nowogrodzie zbyt wiele czasu spędzał bezczynnie z przyjaciółmi: „Ty, mówią, przyjacielu, zaszalałeś trochę, żaden policzek mnie by tak nie obraził. Bóg ci sędzią! Nie oszczędzasz ty ani siebie, ani przyjaciół twoich. Źle, bardzo źle… Wybacz za moje szorstkie słowa. Taras Szewczenko. Portret M. S. Szczepkina. Moskwa, 16 marca 1858 r. Przyjaźń jest wymagająca, a ty sam wybrałeś mnie na przyjaciela, więc miej pretensje do siebie… A mimo wszystko całuję cię bez liku i twoją brodę”. ...мой незабвенный Михайло Семенович Щепкин. Dobrze rozumiejąc, że M. S. Szczepkina „wszyscy do jednego rosyjscy ludzie znają”, Szewczenko uświadamiał sobie szczególną wyjątkowość swoich relacji z artystą i wyczerpująco szczerze powiedział o przyjaźni z nim: „Oto to, co nazywa się przyjaciel. I ja jestem bezgranicznie szczęśliwy, mając takiego szczerego przyjaciela”. Ze swojej strony M. S. Szczepkin zwracał się do poety „Przyjacielu Tarasie!”, „Przyjacielu mój!” i podpisywał listy: „Twój, szczery przyjaciel, Michaił Szczepkin”; „Twój stary przyjaciel Michaił Szczepkin”. Prawda, niektórzy obecnie o tym zapominają. Ponad wszystko nieprzyjemnie, kiedy takie rzeczy zdarzają się na poziomie encyklopedycznym. Przytoczę przykry przykład. W Moskwie wydano „Chronologiczeskij słowar’ wsemirnoj istorii” (2006). Wśród ośmiu światowych wydarzeń, wpisanych do słownika pod rokiem 1788, są i narodziny M. S. Szczepkina. W szczególności powiedziano, że „M. S. Szczepkin przyciągał wszystkich sławnych ludzi tamtych czasów; jego przyjaźnią cenili się Puszkin, Gogol, Bielinski, Granowski, Kudriawcew”. Ale relacje Szczepkina z profesorem Uniwersytetu Moskiewskiego P. M. Kudriawcewem (1816—1858), który wraz ze swoim nauczycielem T. M. Granowskim położył fundamenty rosyjskiej mediewistyki, nie idą w żadne porównanie z jego przyjaźnią z Szewczenką, który jest nieobecny w tym szeregu. Okazuje się, że o Tarasie Hryhorowyczu „zapomnieli” najpierw w artykule o M. S. Szczepkinie w encyklopedii Brockhausa i Efrona, z której w naszych czasach bezmyślnie przepisano cytowaną frazę do najnowszego słownika. Ale co tam! We wspomnianym wydaniu w ogóle nie odnotowano daty urodzin Tarasa Szewczenki! Niedopatrzenie, nieuctwo czy świadome wykrzywienie współczesnego rosyjskiego widzenia ukraińskiego geniusza w kontekście historii powszechnej?! W wydaniu encyklopedycznym „Russkaja kultura s drewniejszych wriomion do naszych dniej” (2004) szczególnie podkreślono, że Michaiłowi Siemionowiczowi, który mówił i grał w języku ukraińskim, przyszło „pilnie się przeuczać” i po kilku latach władał już językiem rosyjskim, „jak rodowity Taras Szewczenko. Autoportret. Niżny Nowogród, nie później niż 28 listopada 1857 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин